# Кэм-кэрдии уонна киһи

Валерий Николаевич Луковцев

Бу кинигэҕэ бэчээт эйгэтигэр сүүрбэттэн тахса сыл устата үлэлиир автор араас кэмнээҕи суруйуулара түмүллэн киирдэ. Хомуурунньук түөрт түһүмэхтэн турар: маҥнайгы бөлөххө суруйааччылар, интеллигенция биллэр-көстөр бэрэстэбиитэллэрин, араас идэлээх үлэһит дьон туһунан ыстатыйалар, уочаркалар, бэлиэтээһиннэр, интервьюлар уонна ахтыылар, публицистическай ыстатыйалар ааҕааччылар болҕомтолорун тардыа. Иккискэ — 1986 сыллааҕы быһылааны чинчийии, онтон кэлэр түһүмэххэ. Бүтэһиккэ нуучча, казах, уйгур суруйааччыларын айымньыларын тылбааһа бэрилиннэ. Суруйуулар сүрүн темаларынан кэм-кэрдии уонна киһи; личность уонна уопсастыба; көлүөнэлэр утумнара; ааспыт история бүгүҥҥү күннүүн алтыһыыта, билиҥҥи бириэмэ сытыы боппуруостара, о.д.а. буолаллар.

Кинигэ ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туһуланар.

## Өй-санаа күрүлгэнэ эһигини куустун

Олох балысхан хардыытын түһүүлээх-тахсыылаах түгэннэрин мүччү түһүүгэ саха норуотун чулуу дьоно тус бэйэлэринэн, өркөн өйдөрүнэн көмөлөспүттэрэ, өйөбүл буолбуттара элбэх. Ол туһунан, ону өйдөтөн-санатан Валерий Луковцев 90-нус сыллартан саҕалаан, республика хаһыаттарыгар элбэхтэ суруйда. Кини дьоһуннаах, олохтоох тыллаах-өстөөх ыстатыйаларыттан ааҕан бараммын, бу эдэр киһи дьулуһар дьулуһуутун өйдөөбүтүм, хор, бэркэ ылсан эрэр эбит ээ диэн үөрэ санаабытым. Бу чопчу сыаллаах-соруктаах публицистикатын биһиги бастыҥ суруйааччыларбыт, общественнай деятеллэрбит туһунан суруйууларын суолтата өссө кэҥээн, өссө дириҥээн айар үлэтин былаһын тухары кыһыл саптыы дыргыллан көстөр.

Суруйааччылар кинини литература эйгэтигэр сыһыаннаах киһи быһыытынан билбиттэрэ ыраатта. 1986 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга үлэҕэ ылыахтарыттан оччолорго эдэркээн киһи сурукка-бичиккэ сыстаҕаһын, редактордыыр, чинчийэр үлэҕэ тардыстыылааҕын, тылы-өһү билэрин, тугу барытын иҥэн-тоҥон көрөр дьоҕурдааҕын уонна уус-уран тылбааһы оҥорууну кыайа-хото тутарын бэлиэтии көрбүттэрэ. Кинилэр айар сорудахтары толорторон, уус-уран айымньылары тылбаастатан, ыстатыйа эҥин суруйтаран, айар үлэҕэ уһуйбуттара. Ити уһуйуллуу эдэр киһиэхэ дьиҥнээх буһуу-хатыы оскуолатынан буолбута. Дэлэҕэ даҕаны, народнай суруйааччылар Софрон Данилов, Далан буоланнар, кинини Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар редактор дуоһунаһыгар үлэҕэ ылылларыгар мэктиэлиэхтэрэ этэ дуо.

Ити 1991 сыл саҥатыгар этэ. Кинилэр сыыстарбатахтара. В. Н. Луковцев редактор быһыытынан дьоҕура ордук Далан «Тыгын Дархан», Н. Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Ойуку «Хоболоох суол», Н. Петров «Ол үйэлэр дуорааннара», Ньукулай Уус «Быһылааннаах былыргыга» уонна бу соторутааҕыта тахсыбыт Тумарча «Биһиги аан дархаммыт» мүрдээх эппиэттээх, уустук историческай романнарыгар, о. д.а. үлэҕэ арыллыбыта. Кини билигин лингвист С. А. Новгородов аатын сүгэр «Бичик» национальнай кинигэ кыһатын кылаабынай редакторынан тахсыылаахтык үлэлиир. Ааспыт уон сэттэ сыл усталаах-туоратыгар кыһа араас ыарахаттары көрсүбүтэ. Билигин «Бичик» национальнай кинигэ кыһата республика аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарын уонна олохтоох нуучча тыллаах автордар айымньыларын, төрөөбүт тылынан литератураны бэчээттээһин үрдүк таһымыгар эрэллээхтик таҕыста. Ити эттэххэ дөбөҥ, оттон баар оҥоруох, туруктаах үлэни-хамнаһы тэрийиэх диэтэххэ, манан аҕай дьыала буолбатаҕа кимиэхэ барытыгар өйдөнөр. Сахалыы тылынан кинигэни бэчээттиир издательство баар буолар дуу, суох буолар дуу боппуруостарга тиийэ анньыллыбыт кыһалҕалары салайааччылар Август Васильевич Егоров уонна Валерий Николаевич Луковцев государство өйөбүлүнэн, тус бэйэ, коллектив дьаныардаах үлэтинэн, сатабылынан мүччү түһэннэр, саха норуота XXI үйэҕэ государственнай кинигэ кыһалаах киирэрин хааччыйдылар уонна сахалар билиҥҥи кэм кинигэтин ханнык да сайдыылаах омуктартан итэҕэһэ суох таһаарар кыахтарын үүннэриммиттэрин дьүккүөрдээх үлэнэн дакаастаатылар. Ону «Бичик» кинигэлэрэ кэлиҥҥи сылларга аан дойдутааҕы, Россиятааҕы, Сибиирдээҕи уонна Дальнай Востоктааҕы кинигэ быыстапкаларын, бүтүн Россиятааҕы куонкурустарын кыайыылаахтарынан буолбуттара даҕаны итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. Кинилэр, издательство урукку таһымын кылгас кэмҥэ үрдэтэннэр, төрөөбүт норуоттарын тыла, литературата, культурата сайдыытыгар сүрдээх улахан көмүскэли оҥордулар, кэскили арыйдылар.

Аны автор бу саҥа таһааран эрэр кинигэтин туһунан чопчу санаабын этиэх этим. Ааҕааччылар бу сырыыга публицист, тылбаасчыт быһыытынан кини үлэтин балачча сиһилии билсэр кыахтаннылар. Кинигэ бастакы түһүмэҕэ саха норуотун чулуу бэрэстэбиитэллэрин айар-тутар үлэлэригэр быһаччы туһуламмыт ахтыылартан, уочаркалартан, ыстатыйалартан, дьүһүйүүлэртэн турар. «Бырааттыы Сэмэн, Софрон Даниловтар айылҕаттан бэриллибит ийэ өйдөрүнэн өбүгэлэрин төрүт өйдөбүллэригэр тирэнэн сүдү талааннарынан олох кыһатыгар уһаарыллан, куруук инники күөҥҥэ буһан-хатан, булгуруйбат модун санаалаах патриот дууһалаах омук уйгутун иһин турунааччы буола үүммүттэрэ» диэн автор этэринии, норуот бэйэтин көмүскэлин бэйэтэ тэриниэхтээх, үтүөнү-кэрэни өйөөһүҥҥэ түмсүүлээх буолуохтаах диэҥҥэ бу түһүмэх сүрүн идеята, тирэх санаата сытар. Салгыы кэлэр ыстатыйалар бөлөхтөрө эмиэ ити теманы сайыннарар.

Валерий Луковцев айар үлэтин туһунан чопчу тугу этиэххэ сөбүй? Тус бэйэм иҥэн-тоҥон чинчийэр дьоҕур киниэхэ баарын, суолун-ииһин, айар тосхолун булуммутун уонна ону киэҥ эйгэлииргэ дьулуһарын сөбүлүүбүн. Чахчы буолбуту эрэ эрэдьиэстии сатаабат, саҥаттан саҥа докумуоннары, биллибэккэ-көстүбэккэ хаалбыт матырыйааллары адьас саҥалыы тыыннаан биэрэр уратылаах. Ааҕааччылар урут кини Саха сирин тыылын алдьархайын аан маҥнай чопчу теманан кинигэ оҥорон киэҥ билиигэ таһаарбытын өйдүүр буолуохтаахтар. Бу кинигэ үһүс түһүмэҕэр 1986 сыл событиеларыгар сыһыаннаах матырыйаалы түмэн, ол кэм туоһуларын, кыттыылаахтарын кытары көрсөн, кинилэр кэпсээннэрин тэҥнээн, ырытыы, сыанабыл биэрэн, журналистскай чинчийии оҥорон суруйбутун билсэн, ааҕааччылар итэҕэйиэхтэрэ диэн эрэнэбин. Ону кини норуоту харыстааһыҥҥа туһаайар ыстатыйаларынан арыаллатар, туох барыта сиэрдээхтик быһаарыллыахтаах диэн санаанан салайтарар.

Кини муннун эрэ анныгар букунуйар, бэйэтин чугас ыырын эрэ тула сылдьар киһи буолбатах. Бу туох-ханнык иннинэ санаатын-оноотун, билбит-көрбүт чахчыларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэргэ дьулуһар, түмсүүлээх буолууга ыҥырар уонна сиэрдээх туруорсуу үтүө холобурдарын олох түллэр үөһүттэн булан-талан аҕалар дьиҥнээх публицист. Ону кини элбэхтик айаннаан, кэлэн-баран, дьоҥҥо-сэргэҕэ тиийэн, араас дьоннуун, омуктардыын да көрсүһэн, быһатын эттэххэ, сылайары-элэйэри аахсыбакка туран, сырыы-айан бөҕөнү көрсөн ситиһэр. Маннык тэринэн үлэлиир-хамныыр киһи баара бүгүҥҥү биһиги олохпутугар олус диэн наада. Ол барыта норуотун таптыырыттан, үйэлээҕи кэрэхсиириттэн, ыллыктаах санааны тутуһарыттан тахсан эрдэҕэ буолуо дии саныыбын.

Бу кинигэҕэ Владимир Солоухин, Николай Шундик, Калаубек Турсункулов, Масимджан Зульфукаров курдук нуучча, казах, уйгур биллиилээх суруйааччыларын айымньылара сахалыы тылга тылбаастаммытын ааҕааччылар илиилэригэр ылан ааҕар кыахтаныахтара.

Валерий Николаевич айар-тутар үлэтэ барылара логическай сибээстээхтэр. Бу кинигэ иннинэ «Балыырдаах 1986 сыл», «Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат» (I ч. — 2001, II ч. — 2005 сс.), идея биэрэн оҥорсубут «Максим Аммосов — государственный и политический деятель тюркских народов СССР» (2001) диэн, о. д.а. кинигэлэрэ төһөлөөх үгүс түбүгүрүүнү, кэлиини-барыыны, архыыптарга үлэлээһини, араас дьону-сэргэни кытары алтыһыыны эрэйбиттэрэ буолуой?! Бу үлэлэр ортолоруттан «Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат» диэн кинигэни олустук сөбүлүүбүн, өссө барыларыттан да ордорор курдукпун. Чахчы туһалаах кинигэ. Олох эрэйин-кыһалҕатын, биһиги норуоппут көрсүбүт сорун-муҥун кини бу кинигэтигэр тумнубатаҕа, кыларыйан турар кырдьыгы олох бэйэтин матырыйаалларынан бигэргэппитэ.

Саха норуотун кыһалҕатыттан, кини сарсыҥҥы эрэлиттэн, олохпут бүгүҥҥү кырдьыгыттан силис-мутук тардынан тахсыбыт инники кинигэлэрин түмүктээһиннэрдээх салҕаныытын курдук ылынным СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ Валерий Луковцев ааҕааччыларга ууммут бу саҥа кинигэтин. Күндү ааҕааччы, сиэрдээх өй-санаа, публицист киһи этэрэ, сэһэргээһинэ, өйдөтөрө-санатара эһиги барыны барытын уйаннык ылынар сүрэххитигэр олохпут кытыан кырдьыга буолан уйа охсунуон ис сүрэхпиттэн баҕарабын.

Сэмэн Тумат,

Россия суруйааччыта, П. А. Ойуунускай аатынан СР Государственнай бириэмийэтин лауреата

## I түһүмэх. Олоҕу киһи киэргэтэр

### Урааҥхай омук ньургуннара, саха норуотун киэн туттуулара этилэр

Сахаҕа быдан үйэлэр түгэхтэриттэн, инньэ улуу хуун, былыргы түүр омуктар Модун Иллэригэр алтыһан-булкуһан олорор сахтан ыла иҥэн, биһиги кэммитигэр тиийэ умнуллубакка кэлбит «улахан ыал оҕолоро» диэн дириҥ ис хоһоонноох этии баар. Бу өйдөбүл тойон ууһун, үрдүк өһүөлээх, суон модьоҕолоох баһылыыр-көһүлүүр династияны сэргэ государственнай өйү-санааны иитиэхтиир, норуокка тириэрдэр үрдүк соруктаах омук ураты элитатын бэлиэтиир. Улахан ыал оҕолорунан төрөөбүт дойду, хаан уруу дьон-сэргэ туһугар сүдү гражданскай эппиэтинэһи сүгэр, норуот итэҕэлинэн, ытыктабылынан туһанар, кини өйүн-санаатын түмэр, сомоҕолуур, инникигэ сирдиир ураты аналлаах омук туйгуннарын эрэ ааттыыллара.

Нация, төрүт сир иннигэр ытык иэһи ыар бурҕалдьы курдук ылыммакка, төттөрүтүн, тиһэх тыыҥҥа диэри булгурутуммат сүҥкэн эбээһинэс оҥостору төлөннөөх итии сүрэхтээх, ыраас дууһалаах, көнө сүрүннээх, модун дьулуурдаах сомоҕо боһомо личностар эрэ тулуйаллар. Саха омук тыыннаах кутун олох, киһи аналын, тулалыыр аан дойду туһунан өйдөбүлүн итэҕэлин барытын иҥэрбит улуу эпическэй айымньытын, өлбөт-сүппэт өбүгэ муудараһын — олоҥхобут ньургун боотурдарын уобараһын, былыргы өбүгэлэрбит, сир түннүгэ сээркээн сэһэнньиттэрбит айыы аймаҕын араҥаччылыыр, урааҥхайы сүрүннүүр, түмсэр, олох иһин охсуһууга дьоҕурун, көмүскэнэр кыаҕын күүһүрдэр инниттэн айбыттара. Алыптаах-илбистээх тыл күүһүнэн саха киһитин сиэрэ, быһыыта-майгыта, идеала, хайдах буолуохтааҕын, олоҕун дьаһанарын, тас өстөөхтөн көмүскэнэрин, омук идеологиятын айан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тириэрдэн, норуоту иитэр-сомоҕолуур, кэриэс-хомуруос күндү бэлэх, сыаната биллибэт сүдү кылаат быһыытынан хаалларбыттара. Ол да иһин, үс саха эстибэккэ үөдүйэн, түөрт саха төлкөтө төннүбэккэ тэнийэн-ууһаан күн бүгүн мөлүйүөн аҥаара кэриҥэ ахсааннаах буола үүнэн-үксээн тыыллан-хабыллан таҕыстаҕа.

Кэскиллээх норуот кэрэмэн уолаттарын кэриэстиэх кэриҥнээх. Саха судаарыстыбаннаһа тэриллибитэ 85 сылын бэлиэтиир кэммитигэр бар дьон кутун туппут, өйүн-санаатын түмпүт өркөн өйдөөх, ханнык даҕаны күчүмэҕэй түгэҥҥэ төрөөбүт норуотун, дойдутун интэриэһин түһэн биэрбэтэх, омук чиэһэ-суобаһа буолбут духуобунай лиидэр айар талааннаах дьоммут барахсаттары ахтан-санаан ааһар сиэрдээх.

Сүүрбэһис үйэ иккис аҥаарыттан кэнники сылларга саха бастаан иһэр өйдөөх-санаалаах айар, научнай интеллигенциятын сүрүннүүр чөмчөкөлөрүнэн буолбут профессордар Георгий Башаринтан, Авксентий Мординовтан, норуот суруйааччылара Амма Аччыгыйыттан, Күннүк Уурастыыраптан, о. д.а. ытык кырдьаҕастартан көлүөнэ утумун салҕаан, бүтүн омук өйүн-санаатын сомоҕолуур, холбуур бас-көс оруолу ини-бии Даниловтар ылбыттара. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун салалтатыгар маҥнай 1961 сылтан Сэмэн, онтон кини соһуччу сүрэҕинэн охтубутун кэннэ, 1979 сылтан Софрон айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Бу кэмтэн айар тэрилтэ бар дьон иннигэр улахан үгүс соругу толорор үрдүк аналлаах интеллигенция өйүн-сүбэтин холбуур киининэн, тэбэр сүрэҕинэн буолбута. Чопчу литература, үгүс ахсааннаах союз чилиэннэрин кыһалҕаларын быһаарыыттан, инники былааннары торумнаан олоххо киллэрииттэн саҕалаан, киэҥ далааһыннаах, дириҥ эҥсиилээх үлэҕэ ылсыбыттара. Бастатан туран, литератураны төрүттээбит суруйааччылар үтүө ааттарын көмүскээһин, айар нэһилиэстибэлэрин толору бэчээттээн саха ааҕааччытыгар, онтон тылбаастаан киэҥ эйгэҕэ таһаарар уустук сорук тула чулуу айар, научнай күүстэри түмпүттэрэ. Ону сэргэ норуот тылынан улуу айымньытын — олоҥхо тылбааһын оҥорторон, Союз бары омуктарын билиитигэр тириэрдиигэ, Саха сирин литературатын инники күөҥҥэ сылдьар бастыҥ бэрэстэбиитэллэрин Леонид Попов, Иван Гоголев, Моисей Ефимов айымньыларын нууччалыы саҥардан республика тас өттүгэр тарҕатыыга күүстээх таһаарыылаах үлэни ыыппыттара. Маныаха барытыгар, биллэн турар, оччотооҕуга кинилэри кытары биир кэмҥэ үлэлээбит үөлээннээхтэрэ, биир идэлээхтэрэ, учуонайдар күүһү холбоон үлэлээһиннэрэ үтүө түмүктээх буолбута. Семен Петрович норуот поэта Моисей Ефимовтыын Сойууһу салайар кэмнэригэр тахсыылаах айымньылаах үлэлэрин туһунан ахтыытын «Айыы тыынынан арчыланан» диэн саҥа кинигэтигэр сиһилии суруйбута.

Бу манна бэйэлэрин айар талааннарын таһынан сөҕүмэр тэрийэр дьоҕурдара, ылыммыт дьыаланы тиһэҕэр тириэрдэр кытаанах дьулуурдара уонна салалтаҕа, соҕурууҥҥу суруйааччыларга улахан аптарытыаттара сүрүн төһүү буолбута. Кинилэр тустаах үлэлэрин таһынан норуокка киэҥник биллэр уопсастыбаннай уонна политическай-государственнай деятель буола үүнэн-сайдан тахсыбыттара. Ол курдук норуот суруйааччылара иккиэн Россия М. Горькай аатынан Государственнай бириэмийэтин лауреатын үрдүк аатын ылбыттара. Сэмэн ССРС, РСФСР СС бырабылыанньатын сэкирэтээринэн, чилиэнинэн уонна ССКП обкомун, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан, Президиумун чилиэнинэн талыллан үлэлээбитэ. Софрон эмиэ РСФСР СС сэкирэтээринэн, республика Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан, обком чилиэнинэн, иккиэн ССКП съеһин делегаттарынан талыллыбыттара. Норуокка улахан аптарытыатынан туһаныылара, республика сүрүн салалтатын — партия обкомун чилиэнинэн талыллыылара кинилэр үлэлэрэ-хамнастара тахсыылаах буолуутугар, айар үлэһиттэр өйөбүл ылалларыгар, дьиэнэн-уотунан, үлэнэн хааччыллыыларыгар уонна көмүскэллээх буолууларыгар быһаччы оруолу оонньообута. Ол инниттэн үгүс хаахайдааһыны да көрсүбүттэрэ. Саха норуотун аатын-суолун, чиэһин көмүскээһиҥҥэ олоҕун тухары утумнаахтык охсуспут биллиилээх суруйааччы Иван Федосеев «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлиир сылларын туһунан принципиальнай позициялаах айар үлэһиттэргэ салалта өттүттэн ыгыы, туоратыы тахсарын бу курдук ахтыбыта: «Семен Данилов этэринэн, партия обкомун биир чөмчөкөтө: «Федосеевкытын сурунаалтан киэр гыныҥ», — диир эбит, онуоха: «Үчүгэй баҕайытык үлэлии сылдьар киһини туох диэммит үлэтиттэн үүрүөхпүтүй?» — диэн хардарара үһү. Ол киһи кэлин Софрон Даниловка эмиэ итинник тылы көтөхпүт, ону биирдэрэ ылымматах…. Обкомнар биирдэ да миигин бырабылыанньа састаабыгар да, съезтэргэ да делегатынан талларбатахтара…»

Ини-бии Даниловтар төрөөбүт литератураларын эрэ буолбакка, бүтүн саха норуотун дойду киинигэр Союз улахан норуоттарын бастыҥ бэрэстэбиитэллэрин, улуу талааннаахтарын иннигэр сахаттан аан маҥнай уонунан сыллар усталарыгар дьоһуннаахтык сирэйдиир, аатын-суолун килбиэннээхтик өрө тутар кирбиини ситиспиттэрэ. Чаҕылхай талааннарынан, таһыччы өйдөрүнэн-билиилэринэн, кырдьыгы сатаан туруору этэр, эрдээх гражданскай позицияларынан сүрэхтэргэ тиийэр тылы сатаан булар, дьону тэрийэр дьоҕурдарынан, киһи быһыытынан көнө суобастарынан, аһаҕас, сэмэй майгыларынан, наада тирээтэҕинэ сахалыы санаабыттарын ситиһэн тэйэр дьүккүөрдэринэн, бэйэлэрин хайа да улуу омук ааттаахтарыгар хайаан да убаастатар дьоһун туттунууларынан ураты бөдөҥ личностар этилэр. Онон даҕаны нуучча, араас атын омук биллиилээх, улуу суруйааччыларын кытары тэҥнээхтэр быһыытынан истиҥник доҕордоспуттара, олус улахан аптарытыатынан туһаналлара. Союз суруйааччыларын салайааччылара, нуучча биллиилээх суруйааччылара Сергей Михалков, Михаил Дудин, Михаил Светлов, Евгений Долматовскай, Сергей Смирнов, Юрий Бондарев, Сергей Залыгин, Феликс Чуев, Юлия Друнина, Виктор Астафьев, Владимир Солоухин, Вадим Дементьев, Алексей Кочетков, бырааттыы норуоттартан Расул Гамзатов, Кайсын Кулиев, Давид Кугультинов, Мустай Карим, о. д.а. чаҕылхай талааннары кытары «эн-мин» дэһэн истиҥник доҕордоспуттара. Даниловтар киэҥ эйгэҕэ улахан далааһыннаах үлэлэрэ-хамнастара төрөөбүт литературалара, норуоттара сайдыытыгар сүүнэ оруолу оонньообута. Кырдьыгы туруулаһыыга, норуот үтүө аатын-суолун көмүскээһиҥҥэ кинилэр сыралаах үлэлэрин, доруобуйаларын сиэртибэлээн, соруйан эккирэтиигэ, сойуолааһыҥҥа түбэһэллэрин кэрэйбэккэ туран элбэҕи ситиспиттэрин туһунан элбэх дьон ахтыыларыгар үгүстүк сурулунна, ону барытын хатылыы барыллыбат. Эмиэ И. Федосеев Кулаковскай төрөөбүтэ 100 сыллаах үбүлүөйүн ыыттарымаары моһуоктаһыылартан сылтаан, Семен Данилов оччотооҕуга обком идеологияҕа сэкирэтээриниин мөккүһүүтүн туһунан ахтыытыттан быһа тардан холобурдуубут: «Ити иннинэ Семен Петрович Прокопьевы кытары кини кабинетыгар улаханнык киирсибит. Юрий Николаевич: «Үлэҕиттэн үүрдэриэм», — диэн суоһурҕаммыт. Онуоха Семен Петрович: «Миигин эйигиттэн атын абааһы сиэҕэ!» — диэт, аанын хайа быраҕан тахсан барбыт.

Онтон бэттэх Юрий Николаевич Семен Петровиһы туора көрөр, кини үлэтин хаахайдаһар суолга турбута. Софрон Петрович Суруйааччылар сойуустарыгар бырабылыанньа председателинэн талыллыбытын кэннэ кинини ууратан, кини оннугар Алексей Михайловы таллараары хаста да соруна сылдьыбыта. Үчүгэй, көнө уол Алеша Михайлов кыбытыкка, бөрөкүтэ суох быһыыга-майгыга кииртэлии сылдьыбыт быһыылааҕа. Саха суруйааччылара икки аҥыы тэрилтэҕэ хайдыһыыларын оҥкулун оҥорсубут киһинэн Юрий Николаевич буолар диэтэххэ, бука, улахан алҕас буолбата буолуо» («Олох диэн охсуһуу», 444 с.).

Сэрии кыттыылааҕа, талааннаах народнай суруйааччы Софрон Данилов убайын утумун салҕаан, олоҕун тиһэх күннэригэр диэри «бу орто дойдуга соҕотох киһи дьоло диэн суох. Баар да буоллаҕына, ол бэрт бөрүкү киһи соччо умсугуйбат дьоло буолуохтаах. Киһи чугастааҕылара, тулалыыр дьонноро, ону ааһан бүтүн төрөөбүт норуота бука бары дьоллоох буоллахтарына эрэ толору дьоллонуон сөп» диэн ытык өйдөбүлүнэн олорбута.

Софрон Петрович Данилов араас уустук, эриирдээх быһыыга-майгыга бар дьонунуун бииргэ буоларын туоһулуур бэйэм билэр биир түгэммин, бүгүҥҥү күҥҥэ дьүөрэлээн, ахтарым наадалаах. 1992 сыл кулун тутар 12 күнүгэр Национальнай библиотекаҕа «Саха омук» холбоһук (А. С. Борисов, В. Т. Николаев, Е. П. Жирков, А. В. Мигалкин, Тэрис, о. д.а.) уонна суруйааччылар көҕүлээһиннэринэн уопсастыбаннас киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕа тэриллибитэ. Москваҕа РФ Төрүт Сокуонун барылыгар үлэлиир бөлөххө дьүүллэһиигэ кыттыбыт Е. П. Жирков иһитиннэрии оҥорбута. Регионнар, республикалар киллэрбит этиилэрэ учуоттаммат туруктааҕыттан дьиксинэрин биллэрбитэ. Дьон-сэргэ хаһыаттан, телевизортан, радиоттан балаһыанньаны билэн олорор буоланнар, демократия, регионнар, омуктар тэҥ бырааптаныылара саҥа олоххо киирэн иһэн, эмиэ уруккуга төннүү саҕаланыытын чинчитэ биллибититтэн ороһуйан, хомойон, олорон биэрбэккэ бэйэ быраабын туруулаһар наадатын туһунан бэйэлэрин санааларын эппиттэрэ.

Софрон Петрович инники эрээккэ олорон хас биирдии этиини болҕойон, долгуйан истибитэ. Кини тыл көрдөөн этэн барбытыгар мустубут дьон олус сэҥээрэн, астынан, дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуоллаабыттара. Хайыы-үйэ уон биэс сыл ааһа охсубутунан ол этии ис хоһоонун билигин чуолкайдык өйдүүргэ уустук, онон «Барыбыт олохпут тупсарын туһугар» ыстатыйатын тосхоло (27.09.1991) кини этиитигэр сөп түбэһэринэн, манна кыбытан киллэрэр тоҕоостоох:

«…Субу балаҕан ыйыгар РСФСР састаабыгар киирэр республикаларга Россия Президенин бэрэстэбиитэлэ олохтонорун туһунан Ыйаах таҕыста. Бу бэрэстэбиитэл тугу барытын дьаһайар муҥура суох бырааптаах буолуо үһү… эбэтэр эмиэ бу балаҕан ыйын 16 күнүгэр Российскай Федерация Конституциятын бырайыагын РСФСР Верховнай Советын Президиума биһирээн баран, комиссиялар көрүүлэригэр биэрдэ. Конституцияны уталыппакка алтынньыга ылына охсуохха диэн буолла. Дьэ ити бырайыак РСФСР састаабыгар киирэр республикалар суверенитеттарын төрүт билиммэт ис хоһоонноох. Буолар да эбит: демократтартан эрэ ордук демократтарбыт дэнэр дьон — РСФСР Верховнай Советын салайааччылара, Конституционнай комиссиятын чилиэннэрэ хайдах санаалара буолан, илиилэрэ баран, итинниги биһирии, итинниги суруйа турбуттарын киһи сөҕөр.

Ол да буоллар, санааны түһэрэр сатаммат. Төһө улахан мэһэй көстөр да, соччонон өссө өргөйөн иһиэх тустаахпыт. Кырдьыктаах дьыала кыайтарыах туһа суох. Туруоруммут сорукпутун ситиһэр, дьаныһан туран, хардыыттан хардыыны тохтоло суох оҥорору кубулутумуохха. Ол хардыылартан биир бастакыларынан — Саха ССР Конституциятын ылыныы буолуохтаах. Бу Конституцияны бэлэмниир рабочай комиссия үлэтин түмүктээбитэ эмиэ ыраатта. Уонна тугу күүтэн олоробут? Бэйэ үүннээх-тэһииннээх тылын этэр кэмэ кэллэ…»

Бу Арассыыйа иһинэн сүбүрүнүтүөтү биллэрбит Саха сирин судаарыстыбаннаһын бөҕөргөтөргө, саҥа таһымҥа таһаарарга, олохтоох салалтаҕа аллараттан, норуоттан, тирэх буолан, өйөөн биир сомоҕотук туруулаһыы остуоруйатыгар сүҥкэн улахан суолталаммыт бэлиэ түгэҥҥэ ыытыллыбыт өрө күүрүүлээх мунньах түмүгүнэн, Саха сирин Төрүт Сокуонун, Россияны кэтэһэн олорбокко, эрдэ ылынар туһунан Ыҥырыы суругу республика салалтатыгар киллэрэргэ уураахха куоластаабыттара. Уонна сонно тута миэстэтигэр суһаллык бэлэмнэммит (У. А. Винокурова суруйбута быһыылааҕа) тиэкискэ илии баттааһын буолбута, аадырыһыгар тиксэриигэ дэлэгээссийэ талыллыбыта: норуот суруйааччыта Болот Боотур, хому-ньуустартан Владимир Варламов, норуот баартыйатыттан Луиза Шевелева, татаар-башкир общинатыттан Равиль Салимзибаров уонна эдэрдэртэн миигин, «Эдэр саастан» Вася Кривошапкины киллэрбиттэрэ. Ыҥырыы сурукка илии баттааһыннары көрдөххө, тэрийээччилэртэн ураты «Уочарата суох Саха сирин Верховнай Сэбиэтин сессиятын кулун тутар 21–28 күннэригэр ыҥырарга, Конституцияны ылынар боппуруоһу көрөргө» диэн эбии суруйбут РНПЯ лиидэрэ Л. Шевелева, КРП рескомун чилиэнэ, суруналыыс В. Варламов, «Биһиги сахалар…» кинигэ ааптара У. Винокурова, наука доктора И. Шамаев, суруйааччы Н. Лугинов, Үөһээ Бүлүү музейыттан Н. Архипов, энтузиастар Оһуохай Уйбаан, С. Борисов, И. Каженкин, бэйээт Айсен Дойду, эколог Н. Черемкин-Байды, историктар А. Эверстов, В. Гуляев, саҥа үөскээн эрэр бизнес эргимтэтиттэн В. Потапов, о. д.а. араас түмсүүлэр кыттыылаахтара, тэрилтэлэр үлэһиттэрэ, бэрт үгүс киһи илии баттаабыттар эбит. Ол ыҥырыы илиинэн суруллубут оригинала миэхэ билигин күндү өйдөбүнньүк докумуон буолан уурулла сытар.

Софрон Данилов кыттыылаах түмсүү аатыттан суругу салалтаҕа туттарар бөлөх састаабыгар киирбиппин, онтон муус устар 27 күнүгэр диэри Төрүт Сокуону ылынары туруулаһар араас түмсүүлэргэ, миитиннэргэ, пикеттэргэ интэлигиэнсийэ, ыччат бастыҥ, көхтөөх бэрэстэбиитэллэрин кытары кыттыбыппын күн бүгүҥҥэ диэри долгуйа, киэн тутта ахтабын, олоҕум биир саамай бэлиэ, дьоллоох түгэннэринэн ааҕабын.

Софрон Петрович төрөөбүт норуотун, республикатын дьылҕатыгар олус ыалдьар, долгуйар буолан, дойду үрдүнэн туох уларыйыылар буолалларын, ханнык хамсааһыннар саҕаланан эрэллэрин кыраҕытык кэтээн көрөрө. Кини 1991 сыл күһүнүгэр суруйааччылар уопсай мунньахтарыгар киирии тылы этэригэр национальнай республика статуһа симэлитиллэр куттала үөскээбититтэн улаханнык дьиксинэрин биллэрбитэ:

«Не принимаю я также и многое. Естественно, меня больше всего волнует национальный вопрос. Точку зрения правящих кругов России честно и открыто изложил в «Известиях» (4. Х.91 г.) один из главных идеологов демократов мэр Москвы Г. Х. Попов: «Структуризация России должно осуществляться без национально-административных границ, только в виде десяти-пятнадцати федеральных земель России (Север, Центр, Юг, Поволжье, Урал, Западная Сибирь, Северный Кавказ и т. д.). Но национально-административных структур не будет». По Попову никаких национальных республик в России не будет. Боюсь, очень скоро подтвердятся самые худшие опасения. Об этом свидетельствует проект новой Конституции РСФСР, опубликованный в газетах. Если будет утверждена эта Конституция от нашего суверенитета, мне кажется, останутся лишь одни печальные воспоминания. Более того, будет стоять вопрос — быть или не быть под солнцем нашим народам», — диэн хом түһэн эппитэ.

Оччотооҕуга С. Данилов бүгүҥҥү күҥҥэ туох буолуохтааҕын муударай өйүнэн, уйаҕас дууһатынан өтө таайбыта киһини сөхтөрөр. Кини өйөөн-үүннэрэн таһаарбыт талааннаах суруйааччыта Далан «Дьылҕам миэнэ» романын кэлиҥҥи көлүөнэлэргэ кэриэс кэбиһэригэр «олохпут хайдах уларыйан иһиэ биллибэт, куттал хантан, хайдах суоһуурун билии саха норуотун аҕыйах ахсааннаах интеллигенциятын … хайдах эмэ көмүскээрэй, харыстаарай …» диэн быһаарыылаабыта билигин ордук дириҥник өйдөнөр.

Софрон Данилов сахатын норуотун бастыҥ бэрэстэбиитэллэрин, ыччатын омугумсуйууга балыйан буруйдааһынтан олус абаланар, хомойор этэ. Өксөкүлээҕи, Алампаны, Ойуунускайы киртитии — бу омук ытык өйдөбүллэрин соруйан түҥнэрэ, норуот кутун-сүрүн тоһута, саха бэйэтин убаастаммат буоларын ситиһэ сатааһын буоларын сытыытык өйдүүрэ. Ол иһин, 1986 с. ыччаты көмүскээн, балыырдаах уураахтар көтүрүллэллэрин ситиспитэ. Компартия КК Политбюротун бары кэнники буруйдааһыннарга олук буолбут 1928 с. уурааҕын көтүттэриини, 20–30 сс. саха норуотун национализмҥа буруйдаммыт репрессия сиэртибэлэрин реабилитациялыыр туһунан РФ бастакы Президенин уурааҕын таһаартарыыны республика салалтатыгар көҕүлээн саҕалаабыта түмүктээх буоларыгар үлэлээбитэ. Манна даҕатан аҕыннахха, Б. Н. Ельцин РФ эрэ буолбакка, Саха сирэ сайдыытыгар уһулуччу өҥөлөөх, Россия муҥур баһылыктарыттан аан бастаан республикаҕа тыйыс усулуобуйалаах хотугу сир балаһыанньатын дьиҥ нууччалыы аһаҕас дууһатынан, үтүө сүрэҕинэн өйдөөн, сылаастык сыһыаннаспыт, тылынан эрэ буолбакка, дьыалатынан быһаччы көмөлөспүт салайааччы быһыытынан историяҕа хаалыаҕа, саха омукка умнуллуо суоҕа. Софрон Петрович Президент Б. Ельцини кытары Саха сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтигэр буолбут көрсүһүүгэ кыттыытын туһунан уонна кини судаарыстыбаннаһы бөҕөргөтүүгэ уопсастыбаннас, интеллигенция инники күөнүгэр иһэр лиидэрин, тэрийээччи, патриот дууһалаах айар личность быһыытынан сүҥкэн өҥөлөөҕүн туһунан СР бастакы Президенэ М. Е. Николаев ахтыыта сүрдээх кэрэхсэбиллээх:

«Ол сыл атырдьах ыйыгар союзнай дуогабары биһиги республикабыт аатыттан илии баттыахтаах делегацияҕа киллэриллэн, Софрон Петрович республика оччотооҕу салалтатын кытта Москваҕа тиийиитэ эмиэ түбэһиэхчэ буолбатах этэ. Айар интеллигенцияттан кинини талан ыламмыт сыыстарбатах эбиппит диэн билигин махтана саныыбын. Хомойуох иһин, билигин историяҕа ГКЧП диэн ааттанар генераллар өрө туруулара — путч буолан, союзнай дуогабарга илии баттаммакка хаалбыта…

Биһиги Саха сирэ Россия састаабыгар киириитэ 360 сылын бэлиэтиир кэммитигэр, 1992 сыл алтынньы 20 күнүгэр, Москваҕа, Саха Республикатын бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтигэр Российскай Федерация Президенэ Борис Николаевич Ельцин ыалдьыттыы кэлбитэ. Онно Софрон Петрович саха үлэһит дьонун олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын иэйэн-куойан, бэрт итэҕэтиилээхтик кэпсээбиттээх. Кини ол курдук саҕалаабытыттан кэпсэтиһии истиҥ да, туһалаах да буолбута. Борис Николаевич Саха сирин олоҕун үчүгэй, куһаҕан өрүттэрин бэлиэтээн баран: «Биһиги билигин кииҥҥэ олорон дьаһалымсыйыыны булгуччу тохтотор курсу сорунуулаахтык ылынныбыт уонна ол суолбутуттан кыратык да халбаҥныахпыт суоҕа», — диэн сүгэ-балта курдук кытаанахтык эппитэ.

Б. Н. Ельцин Саха сиригэр хаста да бэйэтинэн кэлэ сылдьан, Софрон Данилов курдук историябытын, күннээҕи олохпутун үчүгэйдик билэр, ону кимиэхэ баҕарар өйдөтөр кыахтаах дьоннорбут ыллыктаах, ылыннарыылаах тылларын истибит буолан, республикаҕа улахан туһалаах дьаһаллары ылынарыгар мунаара барбатаҕын биһиги билигин махталы кытта ахтабыт.

Суруйааччы, патриот, публицист быһыытынан, Софрон Петрович Федеративнай дуогабар тугун-ханныгын норуокка быһааран биэриигэ, депутат быһыытынан Саха Республикатын Конституциятын ылыныыга эмиэ ураты өҥөлөөх» (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

2002 с. ини-бии Даниловтарга аналлаах үбүлүөй киэһэтигэр оччолорго СР Бырабыыталыстыбатын бэрэсээдээтэлин солбуйааччы, Далан үөрэнээччитэ Е. А. Борисов бу курдук үрдүк сыанабылы биэрбитэ: "Гражданская зрелость братьев Даниловых для многих современников и последующих поколений является той несомненной ценностью, которой подкрепляли мы собственные убеждения и которая способствовала глубокому единомыслию в нашем обществе.

Даниловы постигли науку четко различать добро и зло, и потому для нас они остаются нашей совестью. Не случайно Юрий Бондарев, автор известных произведений о Великой Отечественной войне, говорил: «Софрон Данилов — выдающийся писатель… выдающийся гуманист и выдающийся человек». Сказанное подтверждается идущими от души словами наших земляков, прозвучавшими на первом Конгрессе народа саха в декабре 1992 года, на котором, по воспоминаниям академика В. Н. Иванова, «Софрона Петровича единодушно признали национальным лидером народа саха».

Бу сааскы чаҕылхай күннэргэ киин куоракка, Горнайга, Мытаахха Бор алаастан, күөх Сиинэттэн саха дьолугар сирэлийэн тахсыбыт сүдү личностары кэриэстиир үбүлүөй тэрээһиннэрэ буоллулар. СР «Кэлэр көлүөнэлэргэ» фондатын көмөтүнэн, «Саха суруйааччылара — оҕолорго» сериянан Семен Данилов төрөөбүт дойдуга, бар дьоҥҥо, ийэ айылҕаҕа муҥура суох тапталы хоһуйар, киһи бу сиргэ аналын туһунан норуот дьылҕатыгар толкуйдатар хоһоонноро бэчээттэннилэр. «Бичик» кинигэ кыһатыгар Софрон Петрович тэҥнээх доҕоро, кини аатын үйэтитиигэ сүҥкэн улахан үтүөлээх М. Е. Данилова бэлэмнээһининэн саха классиктарын сериятынан норуот суруйааччытын 7 томнаах айымньыларын бүтэһик томнара, эпистолярнай нэһилиэстибэтин 2 чаастаах туспа хомуурунньуга, Мария Егоровна «Иһирэх тылынан» дьоһуннаах кинигэтэ таҕыстылар, ини-биилэргэ анаммыт ахтыы кинигэтэ бэлэмнэнэр. Кэскиллээх норуот кэрэмэн дьонун умнубат.

2006 с.

### Кэрэ эркээйи буолуохтун! (Ахтыы кинигэлэрин аахпыт кэннэ санаалар)

Кэлин сылларга норуокка биллибит, дьон-сэргэ ытыктыыр, ахтар-саныыр салайааччыларын, айар уонна наука үлэһиттэрин туһунан кинигэлэр бэчээттэнэр буоллулар. Ол курдук классик суруйааччыларбыт Күннүк Уурастыырап, Амма Аччыгыйа, Сергей Васильев, Софрон Данилов уонна адьас соторутааҕыта Иван Гоголев тустарынан ахтыы кинигэлэр бэчээттэннилэр. Ааспыт сыл бүтэһигэр СГУ кинигэтин кыһатыгар тахсыбыт «Ахтан-санаан олорон» хомуурунньукка саха норуотун биир уһулуччулаах уолун С. П. Данилов төрөөбүтэ 75 сылыгар анаммыт этиилэр, кинини кытары бииргэ үөскээбит, үөрэммит уонна үлэлээбит үөлээннээхтэрин, суруйааччылар, араас кэмнэргэ алтыспыт атын да идэлээх дьоннор, аймахтарын ахтыылара түмүллэн киирбиттэр.

«… Эһиги бу дьоҕус кинигэни ылан, бар дьон, норуот бэйэтин чулуу киһитин хайдах кэриэстиирин туһунан истиҥ-иһирэх тыллары болҕойон аахтаххытына, төрөөбүт норуот туһугар улахан олох туһунан өлбөөдүйбэт өйдөбүлү өйгүтүгэр-сүрэххитигэр иҥэриниэххит», — диэн народнай суруйааччы, биллиилээх общественнай деятель Софрон Данилов туһунан бу ахтыы иккис кинигэтин «Аан тылыгар» ааҕааччыларга туһаайан этиллэр. Саҥа тахсыбыт кинигэ урут 1996 с. бэчээттэммит ахтыы хомуурунньугун ситэрэн-хоторон биэрэр, барҕа талааннаах айар үлэһит, бөдөҥ тэрийээччи олоҕун, үлэтин уонна кини киһи, личность быһыытынан уратытын арыйар, сырдатар ис хоһоонноох. Дьэ маннык улахан дьоннорбутун сөптөөх кэмигэр үйэтитэр, кэриэстиир үлэ ыытыллан иһэрэ олус наадалаах. Бастатан туран, ол иһин С. П. Данилов айар нэһилиэстибэтин бар дьоҥҥо тиэрдэргэ туох кыаҕа тиийэринэн кыһаллар кини огдооботугар М. Е. Даниловаҕа, народнай суруйааччы айымньыларын, публицистикатын бэчээккэ бэлэмнээһиҥҥэ көмөлөһөн утумнаахтык үлэлэһэр П. Д. Аввакумовка уонна Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун салалтатыгар дириҥ махталбытын этиэх кэриҥнээхпит.

Ахтыылары оҥорбут араас идэлээх, атын-атын эйгэлээх дьон барыларын санаата бииргэ түмүллэр — ол суруйааччы норуот духуобунай лидерин быһыытынан дириҥ билиини, убаастабылы ылбытын тоһоҕолоон бэлиэтээһиҥҥэ. Кини Өксөкүлээх, Ойуунускай үтүө үгэстэрин утумнаабыт; литературнай нэһилиэстибэнэн сирэйдээн омук чиэһин-суобаһын турууласпыт, саха урутаан иһэр өйдөөх-санаалаах бастыҥ интеллигенциятын бэйэлэрин тула түмпүт Георгий Башаринтан, Авксентий Мординовтан, убайа Семен Даниловтан эстафетаны салҕаан ылбыт; төрөөбүт норуоттарын муудараһын, уран-кэрэ дьоҕурун бэйэлэрин айымньыларынан итэҕэтиилээхтик көрдөрөн, киэҥ дэлэгэй үтүө-мааны майгыннарынан, уһун былас санааларынан, дириҥ, түгэхтээх толкуйдарынан өй-санаа салҕаан бар дьонноругар баараҕай баҕана, модун өһүө буолан систээбит Күннүк, Амма оҕонньоттор ытыктабылларынан-өйөбүллэринэн туһаммыт айар сойуус салайааччыта буолара ахтыыларга итэҕэтиилээхтик арыллар. Сахаҕа дьонтон таһыччы ордук киһини сөҕөн, хайҕаан «киһи киэнин үс кырыылааҕа» эбэтэр «уол оҕо аҕыс кырыылааҕа» диэн этээччилэр. Ол курдук бөдөҥ, уратылаах личностар биир кээмэйинэн кыайан кэмнэммэттэр, кинилэр үгүс үтүө өрүттэрэ, төһө да кэм-кэрдии аастын, саҥалыы арыллар, ордук күүскэ өйдөнөр буолар. Омук уһулуччулаах дьонун олохторун, үлэлэрин үөрэтии, сырдатыы сүрдээх улахан иитэр-үөрэтэр суолталаах. Саха курдук дьиҥнээх историята ситэри толору сырдатылла, суруктаммыта-бичиктэммитэ ыраата илик уонна бас-көс буолар, инники сирдиир чулуулара, интеллигенцията үгүс эккирэтиигэ, эрииргэ түбэспит норуокка ааспыты, олох сайдар хамсааһыныгар личностар оруолларын таба өйдүүргэ уонна кэлэр кэмҥэ үөрэх, холобур оҥосторго мемуарнай литература, эпистолярнай суруйуу, ахтыы жанра сайдыыта олус көмөлөөх, туһалаах. Улахан дьоммут араас түгэҥҥэ, бэлиэ кэмнэргэ эппит-саҥарбыт тыллара-өстөрө, сурукка түһэрбит санаалара хаһан да хаалбат, кылааппыт буолар. Ылан көрүөҕүҥ С. Данилов тиһэх суруйууларын, бэлиэтээһиннэрин хомуурунньугун — «Санаам туймуулара» кини бар дьонугар кэс тылынан, кэриэс-хомуруос аман өһүнэн буолар.

«Софрон Петрович Данилов курдук төрөөбүт норуотун духуобунай баайын уһулуччулаах кэрэ, муударай, өйдөөх айымньыларынан байыппытын сэргэ норуотун кырдьыгар халбаҥнаабат гражданскай позициялаах общественнай деятель, норуот чиэһэ, суобаһа буолбут, кини хардыытынан кээмэйдэнэр, этэр тылынан, саҥарар саҥатынан салайтарбыт сүдү улахан киһитин туһунан ахтыы суруйар чэпчэкитэ суох. Ол эрээри улахан киһини кытары кыратык да алтыһан ааспытыҥ дьыллар-хонуктар ааһан истэхтэрин аайы суолталанан, улаатан көстөр буолан иһэр», — диэн РФ, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ Н. И. Протопопова «Хонууга соҕотох буойун» диэн ахтыытыгар суруйар. Нина Иннокентьевна 1986 с. бүтүн норуоту, ыччаты омугумсуйууга буруйдааһыны утаран, народнай суруйааччы «Литературная Россия», «Правда» хаһыаттарга (1988 с.) сытыы ис хоһоонноох хорсун ыстатыйалары бэчээттэтэн уонна уобаластааҕы партийнай конференцияҕа тыл этэн оччотооҕу салалта өттүттэн туоратыллан, кырдьыгы соҕотоҕун кэриэтэ туруулаһа сылдьар кэмин ахтыбыт. Кини суруйааччыны өйөөн бэйэтин биир ыстатыйатыгар киллэрбититтэн Софрон Петрович олус үөрэн, хаһыат таҕыстаҕын күн телефонунан эрийэн махтаммытын уонна итинтэн сылтаан эн мөҕүллэриҥ буолуо диэн долгуйарын биллэрбитин сырдык иэйиилээхтик ахтыбыт. Оччолорго муҥур былаастаах обком салалтатын өттүттэн ити курдук тууйуу, туоратыы күүскэ барбыт бириэмэтигэр мин, оччолорго «Хотугу сулус» («Чолбон») сурунаал корректора эдэр уол, суруйааччы «Бааһына» диэн саҥа сэһэнин туһунан эмиэ да айымньыны ырытар, ол иһигэр публицистическай хабааннаах балай эмэ обургу кээмэйдээх суруйуум компартия уобаластааҕы органа хаһыакка, «Кыымҥа» (10.19.88 с), редакторы атын киһи солбуйан олорор кэмигэр алҕас мүччү көтөн, бэчээттэммитинэн билигин эмиэ киэн тутта, үөрэ саныыбын. Манна даҕатан аҕыннахха, үлэһит быһыытынан үүнэргэ, кинигэ кыһатыгар киирэн үлэлээн буһарга-хатарга, Софрон Петрович сүбэлээбитин-амалаабытын куруук истиҥ махталынан өйдүүбүн. «Хотугу сулуска» үлэлиир сылларбар киниэхэ саба түһүү, сойуолааһын ыытылларын көрөрүм-билэрим. Бэл, республика Үрдүкү Сэбиэтигэр киин куораттан депутакка кандидатынан туруорулларыгар кинини баһааҕырдар ис хоһоонноох листовкалары тарҕаппыт түбэлтэлэрин киһи эрэ барыта бэркиһээн-кэлэйэн кэпсэппиттэрин умнубаппын. Үөһэттэн өйөбүлүнэн туһанан араас үҥсүү-харсыы, киирии-тахсыы харыыта суох оҥоһуллара. Народнай суруйааччы биирдэ сурунаал редакциятыгар киирэн, Эрчимэннээх Петр Аввакумовка үҥсүүнэн олус үлүһүйбүт биир киһи алҕаска массыынаҕа киирэн биэрэн былдьаммытыгар кинини: «Ол күн ханна баар этигиний, тугу гыммыккыный?» — диэн силиэдэбэтэл доппуруостуур кэриэтэ ыйыта, олуйа-моһуйа сылдьыбытын туһунан олус өһүргэнэн, бэркиһээн кэпсээбитин истибитим. Софрон Петрович онно олус ньиэрбинэйдээн, хаана ыгыллан, ол бөрүкүтэ суох быһыыттан кыһыйан-абаран, ол эрээри бэйэтин олус кыана туттан олорон кэпсээбитин сөҕө көрбүтүм.

1988 с. суруйааччылар XI съезтэрэ эмиэ уустук быһыыга-майгыга буолан ааспыта. Бэрт былдьаһыы, үөһэттэн соруйан ускайдааһын, айар үлэһиттэри хайытыы түмүгэр, народнай суруйааччы биир эрэ куолаһынан арыычча баһыйан, салайааччы миэстэтигэр хаалбыта. Ол съезкэ РСФСР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Э. Ю. Зимин Равиль Валеев диэн татаар суруйааччытыныын кыттыыны ылбыттара. Съезд аһыллыытыгар Э. Зимин, уруккута байыаннай, контрадмирал чыыннаах киһи (бука, Саха сирин суруйааччыларын тэрилтэлэрин иһинээҕи хобдох быһыыны-майгыны истэ-билэ сырыттаҕа): «Эһиги, баҕар, манна бэйэҕит республикаҕыт иһигэр ситэ билбэккит, сыаналаабаккыт буолуо — Софрон Петрович биһиги, соҕурууҥҥу суруйааччылар, ортобутугар хайдах курдук ытыктанарын-убаастанарын. Бэйэтин норуотун аатын-суолун, саха литературатын олус дьоһуннаахтык, үрдүктүк өрө көтөҕө сылдьар кини курдук үтүө-мааны, түс-бас, астык киһилээххитинэн киэн туттуоххутун наада!» — диэн Софрон Данилов кииҥҥэ олус улахан аптарытыатынан туһанарын кичэйэн бэлиэтээн эппитин, мустубут дьон үөрэ-астына истибиттэрэ.

Суруйааччы туһунан ахтыы кинигэлэригэр С. Михалков, Ю. Бондарев, В. Солоухин, С. Залыгин, Р. Гамзатов, Ф. Чуев, М. Карим, о. д.а. үгүс биллиилээх суруйааччылар кинини олус үрдүктүк сыаналаан суруйбуттара, эппиттэрэ киирбит. Софрон Петрович бэйэтэ норуоттарын суолдьут сулустара буолбут биир идэлээхтэрин холобур туттарын, өрө тутарын А. Твардовскай, В. Астафьев, О. Сулейменов, Д. Кугультинов, К. Кулиев, о. д.а. тустарынан суруйууларыттан билэбит. Ордук кини мөлүйүөнүнэн биир дойдулаахтара хоргуйан быстыбыттарын туһунан Сталиҥҥа аһаҕастык, кырдьыгынан суруйбут уонна «норуот өстөөҕө» диэн сымыйанан буруйдаммыт биир идэлээҕин көмүскэһэн хаайыллыбыт казах Габид Мусрепов, бүтүн норуоттара репрессияланан депортацияҕа түбэспитин бырачыастаан, бэйэлэрэ сыылкаҕа, хаайыыга бар дьоннорунуун тэҥҥэ эрэйи-муҥу көрбүт балкар Кайсын Кулиев, калмык Давид Кугультинов тустарынан суруйууларын кини бэйэтигэр ханыылыы саныыгын. Кини ити биир тэҥ баайыылаах атын омук ааттаахтарын тоҕо олус ытыктыырын, сыаналыырын өйдүүр уустуга суох. Кулиевтаах — талааннарынан, эрдээх гражданскай позицияларынан уонна норуоттарыгар тиһэҕэр тиийэ бэриниилээхтэрин бүтүн олохторунан дакаастаабыт дьон буолалларынан бэйэлэрин омуктарын символларынан билиниллибит суруйааччылар. Балкар, калмык бэйэбит курдук аҕыйах ахсааннаах уонна эмиэ казахтар курдук ааспыт историяларынан атылыы, чугас норуоттар.

«Норуоппут дьоло — биһиги дьолбут, соро — биһиги сорбут» диэбит омук бастыҥнарын Софрон Данилов мээнэҕэ олус үрдүктүк сыаналаабатаҕа. Кини былаас политиката хайа диэки хайыһарынан буолбакка, бэйэтэ эмиэ тус олоҕор, үлэтигэр аан маҥнай норуотум туһа диэнинэн салайтарара, конъюнктуранан үөһэттэн этиинэн буолбатах. Элбэхтэн биир тус бэйэм билэр холобурбун аҕаллахха, РФ Конституциятын бырайыагын дьүүллэһэр Национальнай библиотекаҕа буолбут общественность мунньаҕар народнай суруйааччы кэлэн кыттыбытыттан уонна бэйэтин санаатын аһаҕастык эппититтэн мустубут дьон сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн, үөрбүтүн өйдүүбүн. Онно бырайыакка республикалар, национальностар бырааптарын сарбыйар, симэлитэр пууннары кытары сөпсөспөтү биллэрэн, республикабыт салалтата сөптөөх дьаһалы ылынарыгар туһуламмыт «Аһаҕас сурук» оҥоһуллубута. Ол суругу салайааччыларга тириэрдэр делегация састаабыгар норуот суруйааччыта В. С. Соловьев-Болот Боотур эмиэ киирбитэ. Күн сарсыҥҥытыгар ол суругу правительство дьиэтигэр илдьэн туттарбыппыт. Ити түгэни кини бар дьонун үчүгэй да, куһаҕан да күннэригэр куруук бииргэ буолар этэ диэн бэлиэтээри аҕынным. Саха норуотун маҥнайгы Конгреһыгар кини кэлэр сылларга республика, омук сайдар хайысхаларын торумнуур, программа буолар дириҥ, киэҥ ис хоһоонноох сүрүн дакылааты оҥорбута уонна салайааччынан талыллыыта народнай суруйааччы бар дьонун итэҕэлин, билиниитин ылыытын саамай өрөгөй чыпчаалынан буолбута. Үйэтэ уһаабыта буоллар, кини салайбыт Конгреһа республика интэриэһин көмүскүүр, саха норуотун дьылҕатыгар улахан суолталаах, көмөлөөх дьайыылары оҥоруо хааллаҕа…

С. П. Данилов биир сүрүн уратыта — норуотун туһугар бары эппиэтинэһи тус бэйэтигэр хорсуннук ылынан, куруук инники күөҥҥэ сылдьар лидер быһыытынан үлэлээн-хамсаан ааспытыгар буолар. Кини адьас эдэр оҕо сааһыттан туох баар күүһүн-сыратын, талаанын, өйүн норуотун туһугар олоххо аныырга сорук туруоруммут эбит. Төрөөбүт-үөскээбит оройуонун Мытаах нэһилиэгэ, Бор алааһа гражданскай сэрии, олох укулаата уларыйар будулҕанын, хабыр репрессия ыар дьайыытын биир саамай үөһүгэр түбэспиттэринэн бар дьон, омук туһугар ким эрэ турууластаҕына, үлэлээтэҕинэ, охсустаҕына эрэ сиэрдээх быһыы, кырдьык туругуруохтааҕын, туох даҕаны бэйэтэ дьаалатынан оҥоһуллубатын, ситиһии эрэйинэн кэлэрин уонна олох сайдар хамсааһынын биирдиилээн личностар инники диэки хамсаталларын убайа Сэмэнниин олох эрдэттэн өйдөөбүт быһыылаахтар. Бырааттыы Сэмэн, Софрон Даниловтар айылҕаттан бэриллибит ийэ өйдөрүнэн өбүгэлэрин төрүт өйдөбүллэригэр тирэнэн сүдү талааннарынан олох кыһатыгар уһаарыллан, куруук инники күөҥҥэ буһан-хатан, булгуруйбат модун санаалаах патриот дууһалаах омук уйгутун иһин турунааччы буола үүммүттэр.

Бу билиҥҥи эмиэ араас дьалхааннар уорааннара биллитэлиир уустук, булкуурдаах кэмҥэ Софрон Данилов курдук норуот кутун-сүрүн тутар, өйүн-санаатын түмэр, тулхадыйбат тулааһын буолар лиидэрдэри олус суохтуубут. Кинилэр холобурдара, олорбут олохторо, үлэлээбит үлэлэрэ кэлэр кэнчээри ыччаттарга сирдиир кэрэ эркээйи буола туруохтара!

2000 с.

### Норуотун туһугар олорбута

«Үйэлэр тухары историческай уопут көрдөрөрүнэн, норуот бастыҥ дьоно, кини өйүн-санаатын сүмэтэ — кини интеллектуальнай элитата — норуоту сомоҕолуур улуу күүһүнэн буолар». Саха народнай суруйааччыта В. С. Яковлев-Далан норуокка духуобунай лидердэр оруолларын туһунан ити курдук эппит эбит. Оттон олус ытыктыыр, убай туттар дьонун уонна саастыы үөлээннээхтэрин сэргэ бэйэтин туһунан олус сэмэйдик этиммит: «Мин олорбут олоҕум общество тутула уларыйар кэмнэрин баттаста. Тус бэйэбиттэн туох даҕаны тутулуга суох норуотум чулуу уонна олус интэриэһинэй дьонун — Г. П. Башарины, Н. Е. Мординовы-Амма Аччыгыйын, В. М. Новиковы-Күннүк Уурастыырабы, В. А. Протодьяконовы-Кулантайы, Семен Петр., Софрон Петр. Даниловтары, М. С. Иванову-Багдарыын Сүлбэни, Е. Е. Алексеевы, о. д.а., кинилэр охсуһууларын, дьулуһууларын кытары алтыста. Саха норуота үйэлэргэ үөскэппит интеллектуальнай баайын-дуолун кини бэйэтигэр төннөрөр туһугар ити дьон бэрт уһун сыллаах дьаныардаах туруулаһыыларын ортотугар олорон аастым. Онтон туора туран хаалбатым да диэххэ сөп», — диэн бүтүн эпоха ис дьиҥин, тоталитарнай режим норуот дьылҕатыгар дьайыытын тус бэйэтэ билбитигэр уонна үгүс чахчыларга, докумуоннарга олоҕуран кырдьыктаахтык, хайдах баарынан уран тыл күүһүнэн арыйан көрдөрбүт «Дьылҕам миэнэ» эссе романын «Аан тылыгар» суруйбута.

Күлүмнүүр, Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай саҕаттан далааһыннаах көрүүлээх, киэҥ чүөмчүлээх, дириҥ-далай санаалаах улахан дьоннорбутун барыларын холбуур биир сүрүн уратылаахтар. Ол — кинилэр төһөнөн талааннаахтарый, өркөн өйдөөхтөрүй даҕаны — соччонон угуттанан тахсыбыт өҥ кырыстарыгар — төрөөбүт дойдуларыгар, дьонноругар-сэргэлэригэр курдаттыы тардыһыылаахтарыгар, бэриниилээхтэригэр. Норуоттарын кыһалҕатын тус бэйэлэригэр ыар сүгэһэр оҥостон хайа да кэмҥэ, былаас политиката хайдах да өҕүлүннэр, бар дьоннорунуун куруук бииргэ буолар, кинилэр интэриэстэрин туохтааҕар даҕаны бастатан өрө тутар дьулуурдаахтар. Ол да иһин, Далан курдук биһиги бастыҥ суруйааччыларбыт сүрэхтэрин хааныгар аҕаан, дууһаларыгар өр иитиэхтээн, өйдөрүгэр-санааларыгар уһун кэмҥэ сөҥөрдөн айбыт айымньылара норуот кутун туталлар уонна саас-үйэ тухары өлбөт-сүппэт сырдык тыыннаналлар. Далан хара маҥнайгыттан бэйэтин айымньыларынан, публицистикатынан төрөөбүт норуотун ытык өйдөбүллэрин, кичимэ ыратын-баҕатын, ыалдьар-долгуйар тыын боппуруостарын көбүппүт, таарыйбыт буолан, сахатын дьонун өйүн-санаатын, дууһатын дьулуһуутун таба тайанан, кинилэр итэҕэллэрин, билиниилэрин ылбыта, ытыктанар-таптанар суруйааччынан буолбута. Народнай суруйааччы «Мин норуотум туһа диэн олорбутум… Дьоллоох буолуҥ, бар дьонум!» диэн кэриэс аман өһүн этиэн эппитэ, ити тыллар кини олоҕун, айар үлэтин сүрүн ис хоһоонун итэҕэтиилээхтик кэрэһилииллэр.

Василий Семеновиһы кытары хас да сыл «Хотугу сулуска» бииргэ үлэлиир, кинигэлэрэ тахсарыгар редактор быһыытынан алтыһар кэмнэрбэр кинини көннөрү киһи уонна бэйэтигэр олус ирдэбиллээх, улахан талааннаах суруйааччы буоларынан сабардыы сатаабат сэмэй, наһаа дьүккүөрдээх айар үлэһит, дьиҥнээх гражданин, төрөөбүт норуотун итиитик таптыыр патриот быһыытынан чугастан билбит дьоллоохпун. Аан бастаан суруйааччыны «Тулаайах оҕо» айымньытыгар дипломнай үлэ суруйарбынан сибээстээн 1985 с. көрсүбүтүм. Ол саҕана «Кэтэһиилээх кэмнэр» романын издательствоҕа таһаарар-таһаарбат сытыы мөккүөр, кытаанах киирсии бара турар кэмэ эбит. Чулуу суруйааччылар, литературнай кириитиктэр айымньы наадалаах темаҕа талааннаахтык суруллубутунан тахсарыгар туруорсалларын үрдүнэн, соруйан харгыстаһан, төттөрү төннөрөн, 20-тэн тахса бэч. лиистээх кээмэйдээх бөдөҥ айымньыны хас эмэ төгүл хос оҥорторбуттар, Чурапчы көһүүтүн көрдөрөр эҥин сорох миэстэлэрин сарбыйтарбыттар, уларыттарбыттар этэ. Маныаха кини айдаарса барбакка, хат ылсыһан үлэлэһэн испитэ кини киһи быһыытынан сэмэйин, тулуурдаах, дьаныардаах үлэһитин көрдөрөр. Ол эрээри ити барыта төһөлөөх сыраны-хараны ылбытын, дууһа эрэйдэниитин, санаа оонньооһунун аҕалбытын этэр уустук. Дьэ ол онтон барытыттан муунтуйан сылдьар кэмигэр түбэһэммин, суруйааччы кини айымньытыгар бастакы дипломнай үлэ оҥоһуллубутуттан сүрдээҕин үөрбүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт этэ. Ылан ааҕан баран сөбүлээбитин биллэрбитэ. «Литератураҕа үлэлэһиэҥ этэ», — диэн сүбэлээбитэ. Билигин санаатахха, кини миигин ыччат, дьон-сэргэ билиниитин уонна өйөбүлүн туоһута, илдьитэ курдук ылыммыт эбит буоллаҕа. Далан биһирээһинэ уонна сүбэтэ оччотооҕуга ырааҕы-киэҥи толкуйдаабат, инники былааны хотон оҥостуммат эдэр киһиэхэ бэйэҕэ эрэл үөскээһинигэр, олоххо бэйэ суолун булунууга тирэҕи үөскэппитэ. Нөҥүө сылыгар Василий Семеновичтан «Хотугу сулус» редакциятыгар үлэ миэстэтэ баарын истэммин, редактор П. П. Никитин туруорсуутунан оскуолаттан сурунаалга үлэлии көспүтүм. Ити тус бэйэм холобурбар, онтон да атын түгэннэринэн биллэхпинэ, Далан учуутал идэлээҕинэн, ити кэннэ олоҕор эрэйи көрсүбүтүнэн эдэр дьоҥҥо аламаҕай, болҕомтолоох сыһыаннааҕа, куруук үрдүккэ угуйар-уһуйар үтүө хаачыстыбалааҕа. Айар ьгччат, эдэр суруйааччылар киниэхэ тардысталлара, эрэнэн-итэҕэйэн сүбэ-ама көрдүүллэрэ, «убайбыт Далан» диэн ытыктабыллаахтык ааттыыр, тылын быһа гыммат буолаллара.

Далан өр сылларга издательствоҕа уус-уран уонна оҕо литературатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Т. И. Румянцева кэриэһигэр, киниэхэ махталын биллэрэн суруйбут ахтыытыгар маҥнайгы кинигэтиттэн ыла утарсыыны, мэһэйдэһэ сатааһыны көрсүбүтүн хомойон, хараастан бэлиэтээбитэ. Василий Семеновиһы кытары биир тэрилтэҕэ үлэлиир сылларбар, син эмиэ Семен, Софрон Даниловтары, Георгий Башарины кэриэтэ, кинини анаан эккирэтиһэр, ыгааһыны оҥорор сахтара этэ. Ол курдук була сатаан омугумсуйууну көрдөөһүн, бүтүн норуоту буруйдааһын хампаанньата бүрүүкээн турдаҕына, кини айымньыта буортулааҕын, бэчээттэнэрэ сатамматын уонна бэйэтин эппиэккэ тардар наадалааҕын модьуйан обком отделын сэбиэдиссэйигэр М. П. Габышевка, КК секретарыгар, Политбюро чилиэнигэр Е. К. Лигачевка, ССКП КК культураҕа отделын сэбиэдиссэйигэр Ю. П. Вороновка 1987 с. сэтинньи 17–25, тохсунньу 27, 31 күннэригэр үҥсүү ыыталаабыттара. Ити үҥсүүлэр сорохторун ис хоһоонун туһунан, быһа тардыылары холобурдаан народнай поэт С. И. Тарасов Софрон Данилов туһунан ахтыы кинигэтигэр суруйан турар. Үҥсүүлэр атын-атын дьон ааттарыттан суруллубут эрээрилэр үкчү биир халыыбынан оҥоһуллубуттара уонна биир кэмҥэ ыытыллыбыттара ити барыта соруйан тэрээһин, анаан эккирэтиһии буоларын туоһулуур. Эмиэ ити сыл сэтинньи 23 күнүгэр суруллубут «О тенденциях и причинах проявлений национализма в Якутии» (Далан ити докумуону «саха интеллигенциятыгар иитиллэ сытар айа» диэн ааттаабыта) диэн төбөлөөх донуоска эмиэ кини аата, айымньыта кирдиэлэнэр. Оттон итинник дьайыыларга эрдэттэн туһаайыы бэриллибитэ В. Мунтян «Комплексное использование методов контрпропаганды» диэн 1985 с. марксизм-ленинизм киэһээҥҥи университетын истээччилэрин семинарыгар оҥорбут лекциятыгар эппит «… Подобная тенденция враждебного отношения к русскому пропагандируется в якутской литературе писателями Яковлевым-Даланом, Петром Аввакумовым, Софроном Даниловым («Не улетайте, лебеди!»)», — диэн уодаһыннаах тылларыттан өтө биллэр. Суруйааччы: «Түһээн баран көрбөтөх КГБ киһитин сааныытыгар тоҕо эрэ мин бастакы миэстэҕэ сылдьарым… Ити сыллар миэхэ олус ыараханнык ааспыттара, эмиэ хаайыллыы суоһа-суодала субу ыган кэлбитэ. Обкомҥа үҥсүү бөҕө кутуллубута, ыҥыран ылан хаста даҕаны кэпсэтэ сылдьыбыттара», — диэн дэлэҕэ даҕаны кэнники ахтыбатаҕа. Киһи сөҕөрө — кини итинник балаһыанньаҕа сылдьан өйө-санаата тууйулларын, дууһатыгар ыарык-баттык баарын таһыгар мээнэ биллэрбэтэҕэ. Аахсан, дакаастаһан хардарса барбакка, өссө дьаныһан үлэлээбитэ. Ол курдук көнө, дьиппиэн майгылаах, үҥсэргии сылдьыбат үгэстээх, дьиҥ сахалыы «Дыгын оҕото» майгылаах эбит этэ.

Быһыыны-майгыны көрө-билэ сылдьан, ытыктыыр суруйааччыбар бэйэм кыахпынан өйөбүл оҥорор, тугунан эмэ көмөлөһө сатыыр баҕалааҕым. Биирдэ Далан «Дьылҕам миэнэ» эссе романын «Кырдьык уонна сымыйа» «ХС» сурунаалга тахсыбыт варианын дьүүллэһии буолбута. Онно сирэйэ-хараҕа суох баайсан, буруйдатарга модьуйан суруллубут биир үҥсүүттэн кыһыйан-абаран, мин маннык быһыы хаһааҥҥа диэри салҕанан барыай, тохтуохтаах, талааннаах суруйааччыларбытын көмүскэһиэҕиҥ диэн тыл эппиттээхпин. «Далан ахтыы сэһэнин дьүүллэһэллэр» диэн иһитиннэрии таһаартарбытым. «Глухой Вилюй» кинигэтин Совмин дьиэтигэр дьүүллэһии курдук тэрээһиннэри, саҥа романнара тахсыбытын иһитиннэрэн хаһыакка сырдатан иһэрим. «Кынаттаах ыраларын» бэчээккэ биэриэн иннинэ миэхэ көрдөрө, аахтара сылдьыбыта. Онон буолуо, балачча чугастык сыһыаннаһыы үөскээбитэ, кинигэтин «Олус уустук охсуһуулаах билиҥҥи кэмҥэ төрөөбүт литературабытын көмүскэһиэ-харыһыйыа диэн эрэнэн туран» диэн анабыллаан бэлэхтээбитэ. Ол иннинэ санааны атастаһан, уопсай темаҕа син кэпсэтэр этибит эрээри, кини тардына соҕус сыһыаннаһара. Оччотооҕуга соччо билбэт киһигиттэн сэрэхэдийэр, дьон ортотугар санааны олус аһаҕастык үллэстибэт быһыы-майгы баара.

Василий Семенович үлэ кэмигэр аралдьыйарын, суолтата суох буолар-буолбат кэпсэтиини, тылы ыстааһыны сөбүлээбэт этэ. Сарсыарда үгэс курдук ким тугу аахпытын, радиоҕа-телевизорга көрбүтүн-истибитин күө-дьаа үллэстиһии кэнниттэн салгыы атын уопсай кэпсэтиигэ кыттыбакка куруук үлэлии олорор буолара. Ол эрээри төһө даҕаны таһыттан көрөргө тоҥкуруун майгылаах курдук көһүннэр, үтүөнү-кэрэни кэрэхсиир иэйинньэҥ дууһалааҕа эмиэ биллэрэ. Биир түгэни өйдүүбүн. Арай үлэлии олорор кэммитигэр редакцияҕа («Хотугу сулус» оччолорго пароходство салалтатын дьиэтигэр баара) таһыттан И. Неустроев-Ырыа Ылдьаа көтөн түстэ. Амматтан саҥа киирбит, куолутунан кырыымпатын тута сылдьар. Ким эрэ, И. Егоров-Сүгэһэрдээх, эбэтэр Эрчимэн дуу, оонньоон иһитиннэр диэбитигэр сонно сөбүлэннэ. Василий Семенович бастаан утаа үлэ кэмигэр көһүтүллүбэтэх сүпсүлгэн тахсыбытын сөпсөөбөтөх көрүҥнээҕэ. Онтон кырыымпа тыаһа туох эрэ умнуллубуту, өбүгэ саҕанааҕыны санатардыы сыналыйбытыгар-кыҥкынаабытыгар улам иэйэн, сирэйэ-хараҕа ис-иһиттэн сырдаан сылаанньыйан истэ олорбута, саҥа аллайан биһирээбитин, үөрбүтүн биллэрбитэ.

Кини төрөөбүт сирин-уотун сүрдээх күндүтүк саныыр, өбүгэлэрин, төрдүн-ууһун улаханнык саныыр, олус кэриэстиир эбит этэ. Биирдэ дойдутугар Чурапчыга тахса сылдьан төрүттэрэ, дьонноро көмүллэн сытар алаастарын көрөн киирбитин, «мин даҕаны кэлин манна сытыам» диэн миэстэ көрбүтүн кэпсээбитэ. Онтон кэлин эмиэ тахса сылдьан ол сирэ-уота ото-маһа алдьанан-кээһэнэн, көрүүтэ-харайыыта суох буолан, киһи кута-сүрэ тохтообот көрүҥнэммитин туһунан хомойон, хом түһэн ахтан аһарбыта. Ону мин, эдэр киһи, дьиктиргии санаабытым. Билигин таайдахпына, ол 80-с сыллар бүтүүлэрин диэки кини санаата оонньуур, тууйуллар кэмнэригэр арааһы саныыр, доруобуйата алларыйан уонна быһыы-майгы дьиксиниилээҕиттэн бэйэтин түүйүнэн, куһаҕаҥҥа даҕаны эрдэттэн бэлэмнэнэр эбит быһыылааҕа.

«Тыгын Дархан» историческай романа тахсыытыгар издательствоттан кинигэ редакторынан мин буолбутум. Автор айымньытыгар нууччаттан киирбит тыллары туһаммакка уу сахалыы тылы эрэ туттарга кыһанара. Онон туһанан, кырдьыга, айымньы тылын-өһүн нарылааһыҥҥа балачча үлэлэспитим. Компьютер саҥа киирэн туһаныллан эрэр кэмэ этэ. Онтон тардыллан, кини айымньыта компьютерга бэрт өр оҥоһуллубута. Ол кэм устатыгар кини тулуйбакка-тэһийбэккэ кэтэһэрин биллэрбэтэҕэ, ыгылыта-тиэтэтэ сатаабатаҕа. Редакторга болҕомтолоохтук сыһыаннаһара, көннөрүүлэри эҥин киллэриини, сөптөөҕүнэн аахтаҕына, өһүргэнэ барбакка ылынара кини дьон үлэтин убаастыырын, ордук тутта сатаабатын көрдөрбүтэ. Кинигэтэ тахсыбытыгар бу курдук анабыл суруйан бэлэхтээбитин киэн тутта хос-хос ааҕабын: «Убаастабыллаах Валерий Николаевич! Мин бу сүрүн айымньым тахсарыгар ис сүрэххиттэн кыһаллан көмөлөспүтүҥ иһин барҕа махтал буоллун. Инникитин даҕаны саха литературатын туһугар ити курдук бэриниилээхтик үлэлээ, саха дьонугар өй-санаа, күүс-уох угарга өрүүтүн көмөлөс. Дьолу-соргуну баҕарабын. Автор. 22.07.93 с.»

Василий Семенович, литератураҕа хойут киирбит уонна бэрт өртөн ыла эрдэттэн былааннаммыт, бэлэмнэммит буолан, үлүмнэһэн үлэлээбитэ. Сааһыран эрэринэн, баҕар, мас тосторун курдук соһуччу олохтон барыан таайан эбитэ дуу, ону тэҥэ көҥүллүк үлэлиир, бэчээттэнэр кыах эмиэ хаарчахтаныан сөп диэн дьиксинэн даҕаны буолуо, ыксыыра, тутуу былдьаһар баҕалааҕа. «Тыгын Дархан», «Дьылҕам миэнэ» романнарын бүтэрбит кэмигэр санныттан ыар сүгэһэри түһэриммит айанньыт кэриэтэ уһун, туруору дабааны дабайан баран өссө үрдүк хайа арҕаһыгар тахсыах иннинэ тыын ылардыы, уоскуйбут, чэпчээбит этэ. Эссе романа тахсыбытын бэлиэтээн кыһаттан Татьяна Ивановна Румянцева биһиккини уонна биир өлүүгэ сылдьар доҕотторун — бииргэ репрессия муҥун көрбүт үөлээннээҕин Михаил Спиридонович-Багдарыын Сүлбэни «Тулаайах оҕотун» Москваҕа турууласпыт историк Егор Егорович Алексеевы дьиэтигэр ыҥыран махталын биллэрбитэ. «Тулаайах оҕотугар» оҥоһуллубут хартыынаны, аҕатыгар уонна кини үөлээннээхтэрэ — бастакы холкуостаахтар кэриэстэригэр анаабыт «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» романыгар ахтыллар сэрии иннинэ бэчээттэммит «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхо кинигэтин анаан-минээн көрдөртөөбүтэ. Кинигэҕэ хас да сиринэн бэлиэтээһиннэр оҥоһуллубуттарын: «Көр, бу аҕам син эмиэ санаатын суруйбут, бэлиэтэммит эбит ээ…» — диэн бэркэ манньыйан, астынан туран, саамай таптыыр оонньуурун көрдөрөр оҕолуу аһаҕастык күлүм аллайан эппитэ (Мичээрдээтэҕинэ, күллэҕинэ-үөрдэҕинэ киэҥ, арылхай харахтара ис-иһиттэн сырдыыллара, сылаастык сыдьаайаллара). Онно биһиги кини аҕатын олус күндүтүк саныырын, кинигэни дьонун кэриэстээн бэрт кичимэтик ууруна сылдьарын өйдөөбүппүт. Алта уонуттан тахсыбыт киһи эрэ ити курдук туора дьоҥҥо аныаха диэри төрөппүттэрин истиҥник уйадыйа ахтарын-саныырын мээнэ биллэрбэт…

Үөрдэҕинэ, эрэнэр-итэҕэйэр дьонун ортотугар Василий Семенович аһаҕас майгылааҕын, уйан дууһалааҕын өссө биир түгэн көрдөрөр. «Тыгын Дарханын» оҕолор дыбарыастарыгар презентациялааһыны «Бичик» кинигэ кыһатын үлэһиттэрэ, сүрүннээн Т. И. Румянцева биһикки тэрийбиппит (П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэҕэ түһэриини эмиэ Татьяна Ивановна иилээбитэ-саҕалаабыта). Ити тэрээһиммит олус ситиһиилээхтик, бар дьоно суруйааччыны дириҥник билиниилэрин-сүгүрүйүүлэрин биллэрэр дьоһун дьоро киэһэлэрин быһыытынан барбыта. Народнай суруйааччы аатыгар түһэрэргэ этиилэр киирбиттэрэ. Презентация кэнниттэн дьиэтигэр атаарарбытыгар кини тоҕо эрэ «Дьикти сааһын» гонорарын харчытыттан быраатыгар биэрбэтэҕиттэн билиҥҥэ диэри кэмсинэ саныырын туһунан ахтан аһарбыта. «Бастакы кинигэм гиэнин лөскөччү кэргэммэр Янаҕа туттаран үөрдэр-көтүтэр баҕалааҕым…» — диэбитэ. Ол курдук сүүрбэччэ сыл кэриҥэ анараа өттүнээҕи быстах түгэни санаатыгар тута сылдьар уйаҕас дууһалаах, чараас сүрэхтээх эбит этэ. Онтун таһыгар таһааран, туох эрэ аньыытын билиммиттии, чэпчээбит курдук санаммыта быһыылааҕа.

Араас кэпсэтиилэр быыстарыгар, бэйэ икки ардыгар, өссө элбэҕи айар-суруйар былааннааҕын быктаран аһартаабыта. «Тулаайах оҕотун» салгыы суруйарын туһунан ыйытыыга, «Нуучча кэлиитин саҕанааҕыны көрдөрүү уустук, эмиэ араастаан тутуһан, баайсан эрэйдиэхтэрэ, сүгүн үлэлэтиэхтэрэ суоҕа. Онон, атын былааннарбын толорон баран, кэнники ылсар санаалаахпын…» — диэбиттээх. Улугуруу кэминээҕи партийнай салалтаны, уларыта тутуу киириитин, саҥа дьон инники күөҥҥэ тахсыыларын, суверенитет ситиһиилэрин ойуулаан көрдөрөр киэҥ эҥсиилээх «Алмаастаах чороон» романы суруйан испитэ. Күн сириттэн арахсыан аҕыйах хонук иннинэ, балыыһаттан тахсан баран, издательствоҕа киирэ сылдьыбыта. Онно: «Айымньыбын ситэрэ иликпин, аны кэлэн туох харсай, аһаҕастык, кырдьыгынан, сытыытык суруйар баҕалаахпын. Былааҥҥа кэпсээннэрим хомуурунньугун, эбэтэр «Дьылҕам миэнин» тылбааһын киллэрдэргит…» — диэхтээбитэ…

Дьылҕа хаан сахабыт литературата өссө саҥа, талааннаах суруйууларынан байар кыаҕын биэрбэтэҕэ. Эдэркээн сааһыгар, литератураҕа саҥа киирэр үлэтин саамай өрөгөйүгэр сылдьар кэмигэр, хабыр репрессияны, атаҕастабылы, айар көҥүлү тууйууну, соруйан ыгааһыны оҥорууну көрсүүтэ этин-хаанын эмньирэппитэ, доруобуйатын кэбирэппитэ. Ордук кини бар дьонун, былаас билиниитин ылан, дьэ көҥүллүк айар-үлэлиир кэм кэлбититтэн өрө көтөҕүллэн үлэлии-хамныы сылдьан, соһуччу «Дьылҕам миэнэ» кинигэтин сыһыарыытын соруйан тутуһан унньуктаах ньоҕойдоһууга, бөлөҕүнэн куолаан сууттаһыыга түбэһиитин олус ыараханнык ылыммыта. Төрүт сүрэх баастаах киһи ону ааһан-арахсан биэрбэт, эргийэн кэлэ турар репрессия көрүҥүн быһыытынан өйдөөбүтэ… Биһиги обществобыт, сахатын норуота айылҕа биэрбит сэдэх айыытын, уһулуччулаах киһитин сатаан харыстаабатаҕа, үгүстэрэ үйэлэрин тухары үҥсүүнү дьарык оҥостуммут ордурҕааччылартан көмүскээбэтэҕэ… Даланнар, даниловтар, илларионовтар үйэҕэ биирдэ эмэ төрөөн ааһаллар. Хомойуох иһин, кинилэр тыыннаахтарыгар махталы истэллэринээҕэр, бар дьоннорун истиҥ сыһыанын, тапталын билиэхтэринээҕэр хаҕыс сыһыаны, ситэ сыаналаабат буолууну көрсүбүттэрэ ордук элбэх. Билигин, олохпут өссө уустугуран истэҕин аайы, кинилэр курдук норуоттарыгар дурда-хахха буолар хорсун, муударай, чулуу, тумус туттар дьоннорбутун суохтуурбут күүһүрэн иһэр.

Далан аата төрөөбүт норуокка муҥура суох бэриниилээх буолуу, өркөн өй, айар дьулуур чаҕылхай холобура буолан сандаарар саҕахтартан, үрдүк чыпчаалтан өрүү сыдьаайа сырдыы, үрдүккэ, кэрэҕэ угуйа-ыҥыра, инникигэ сирдии туруоҕа!

2001 с.

### Даниловтар, Далан суолларын тэлэн

Билигин, олох уустугуран өй-санаа булкуллар, олох-дьаһах өрө-таҥнары дьалкыллар, сиэр-майгы сатарыйар кэмигэр, инникини ыйдаҥардар, кэскиллээҕи көрөр, бар дьону үрдүк сыалга-сорукка туһаайан сомоҕолуур модун санаалаахтарга, бигэ дьулуурдаахтарга, уоттаах тыллаахтарга уопсастыба наадыйыыта улаатар. «Киэҥ иһит кэһиэхтээх» дииллэринии, утум быстыбат, үгэс салҕанар. Айар эйгэҕэ, олох үллэр үөһүгэр улахан убайдарбыт эрэнэн-итэҕэйэн үүннэрбит, көлүөнэ ситимин туттаран хаалларбыт кинилэр туура тэппит туйахтара солбуйан инники күөҥҥэ таҕыстылар. Суруйааччылар Николай Лугинов, Наталья Харлампьева, режиссер Андрей Борисов киэҥ Арассыыйаҕа бастыҥнары кытары сэргэ хардыылыыллар. Үөрэх, промышленность, үп-харчы, о. д.а. эйгэлэргэ ССРС народнай учуутала М. А. Алексеев төрүттээбит физмат оскуолатыгар үөрэммиттэр ситиһиилээхтик үлэлииллэр. Ити курдук билигин үөрэхтээх, өйдөөх, талааннаах эгэлгэ идэлээх араас эйгэҕэ элбэх. Ол эрээри билигин уруккулар курдук уопсастыбаннай-политическай олоххо актыыбынайдык кыттааччы, республика, дьон-сэргэ туһа диэн өлө-тиллэ мөхсөөччү ахсааннаах, уопсастыбаннай үлэҕэ кыттыы атыҥҥа аралдьыйыы диэн аатырар быһыылаах.

Кэлиҥҥи бириэмэҕэ, киинтэн дьон ылбычча өйдөөбөт политическай оонньуулара, республикаҕа, олохтоох салалтаҕа күүстээх экономическай ыгааһын, информационнай атаака оҥоһуллар кэмигэр, киһи эрэ ороһуйуох, бу хайдаҕый диэн утуйар уута кытары уйгууруон сөптөөх быһыыта-майгыта үөскээтэ. Ылан көрүөҕүҥ былааһы норуоту кытары ситимниэхтээх Общественнай палата иһинэн тэриллибит хамыыһыйа биһиги республикабытыгар аналлаах мунньахтарын. В. Глазычев тула чуоҕуспут, Саха сирин букатын билбэт, хаһан да кэлэ сылдьыбатах, анаан-минээн үөрэппэтэх, чинчийбэтэх эрээри, тоҕо эрэ «экспердэр» диэн дарбааннаахтык ааттанар, былыргы НКВД быыллаах долбуурдарыттан хостонон тахсыбыт курдук, аҥаардастыы самнарар адьынаттаах, кэлтэйдии кэнэйдиир кэмэлдьилээх эрэ Л. Пайдиев, П. Данилин, Д. Юрьев, о. д.а. баһыылаах тылларын-өстөрүн. Интернет сайтыгар таһаарбыт ыстатыйаларын истэн-билэн баран, бу дьон Арассыыйаны бөҕөргөтөр оннугар айгыратар өттүгэр ордук интэриэстээх, алдьархайтан ас таһаара сатыыр саарбах «специалистар» дуу диэн мунаахсыйар өйдөбүлгэ үгүс киһи киирдэҕэ буолуоҕа. Москваҕа олохсуйбута ырааппыт, сабынан тардыллар марионетка куукула курдук, кэмиттэн кэмигэр олохтоох салалтаны кириитикэлээри, хооһурҕатаары гыннаҕына Сахатын сирин санаан кэлэр Томтооһобу эҥин, баҕар, республика «идэтийбит эксперэ» диэххэ сөбө буолуо. Биһиги Зоя Корнилова, Иван Шамаев курдук бастыҥ дьоммут, спикербыт уонна депутаттарбыт, вице-президеммит кинилэр олус үүнэ-тэһиинэ суох үлүһүйэн, ууларыгар-хаардарыгар киирэн сепаратизмҥа тиийэ буруйдаан, баһааҕырдан барбыттарыгар сиэрдээх харданы биэрбиттэрэ саамай сөптөөх. Оттон атын, бүгүҥҥү элита диэн ааттанааччыларбыт, бэйэ-бэйэлэрин кытары бэрт былдьаһаары гыннахтарына эрэ ордук тиллэр биллэр-көстөр дьоммут, политиктарбыт тоҕо эрэ ууну омурдан олороллоро өйдөммөт. Хайыай, ханнык баҕарар бириэмэ бэйэтэ уратылаах, кыһалҕалаах күннэргэ кирийэн биэрэн баран ааспытын кэннэ эмиэ «кэмэ оннук этэ» диэн кырдьыгы таһаарыныы омсолоох үгэһэ эмиэ олохсуйан хааллаҕа.

«Норуоппут мунар-тэнэр кэмигэр өйү-санааны холбооһуҥҥа, тэриллиилээх буолууга, биир санааны санаан ыга түмсүүгэ сибилигин көмөлөспөтөххө — хаһан көмөлөһүөххэ сөбүй?!» («СС». 11.11.92) — диэн аҕа табаарыһын, биир дойдулааҕын Далан дууһатын хаһыытын, кэс тылын күндүтүк санаан, эркээйи оҥостон күүрээннээхтик үлэлии сылдьар билиҥҥи айар интэлигиэнсийэ чаҕылхай бэрэстэбиитэлинэн олоҕун үтүө сылларын промышленность сайдыытыгар биэрбит геолог идэлээх суруйааччы, СР Государственнай бириэмийэтин лауреата В. Н. Егоров-Тумарча буолар. Уруккулар дьоһун холобурдарынан айар үлэни актыыбынай позицияны кытары дьүөрэлиир талааннаах суруйааччы туһунан: «В. Н. Егоров известен широкому кругу читателей и как страстный публицист, и активный общественный деятель. Его статьи, выступления по радио и телевидению, посвященные злободневным темам, всегда вызывают широкий резонанс. Промышленное освоение края, защита родной природы, будущее молодого поколения, борьба за нравственный и здоровый образ жизни — вот далеко не полный перечень тем Тумарчи. Умудренный жизненным опытом и добрыми традициями предков, он глазами писателя обозревает сложный и противоречивый мир своих нынешних современников, размышляет о настоящем и будущем родного народа. Сегодня он находится в поре творческой зрелости и вносит весомый вклад в развитие якутской литературы», — диэн «Якутия» хаһыакка билиҥҥи кэмҥэ литератураны бөдөҥ чинчийээччи, фил. н.д. Д. Е. Васильева дириҥ хорутуулаах астык сыанабылы биэрэн суруйбута. Василий Назарович ситэ сурулла илик промышленность тематын кыайа-хото тутан арыйбыт бөдөҥ айымньыларын, романнарын, ааспыт сылга элбэх ахсаанынан тахсан, аҕыйах ый иһинэн атыыланан бүппүт «Таптал уонна мөккүөр» кэпсээннэрин уонна публицистикатын кинигэтин ырытар үгүс сэҥээриилэр, дьүүллэһиилэр республика хаһыаттарыгар бэчээттэниилэрэ кини айар үлэтигэр киэҥ кэрэхсэбил, улахан интэриэс баарын кэрэһилиир. Тумарча норуот тыын боппуруостарыгар санаа атастаһар, этии киллэрэр сытыы ыстатыйаларын саха дьоно-сэргэтэ, ордук тыа сиригэр, биһирээн ааҕаллар, кырдьыктаах тылын-өһүн эфиргэ, араас көрсүһүүлэргэ бэркэ болҕойон истэллэр.

«Суруйааччы, уопсастыба олоҕо уонна тыа сирэ» диэн Саха сирин Суруйааччыларын XIV съеһигэр бүтүн дойдуга уонна Саха сиригэр билиҥҥи баар балаһыанньаны, уталытыллыбакка быһаарыллыахтаах сытыы проблемалары ыйар, уустук боппуруостары көтөҕөр, дириҥ ис хоһоонноох дакылаата киэҥ сэҥээриини ылла, хас да хаһыакка, «Чолбон» сурунаалга бэчээттэннэ. Тумарча аҥаардас кэлиҥҥи сыллардааҕы ыстатыйаларын ааттарын да аахтахха, тирээн турар сүрүн проблемалар ытыска уурбуттуу ырылыччы көстө түһэллэр: «Норуотум кырдьыгар, кыаҕар уонна былааска эрэнэбин» («Илин» 1 №, 2004), «Алроса» хампаанньаҕа республика интэриэһин көмүскүөҕүҥ» («Орто дойду». 02.12.04), «Мөккүөр» («КК». 04.06.04), «Көҥүл сайдыы күөмчүлэммэтин туһугар» («КК». 16.06.05), «Төрүт култуурабыт үгэстэрин туһунан; Култуура бүгүҥҥү туруга хайдаҕый? Тыа дьонун кыһалҕалара» (дакылааттан) («СС». 29.09.05), «Сайдыы саҥа суолун тобулуу норуоппут кыаҕын иһинэн» («СС». 06.09.05), «Чэбдик олоҕу хайдах тутабыт?» («СС». 17.03.06), «Омук дьылҕата» («Саха ыала». 07.07.06). Бу ахтыллыбыт суруйуулары барытын түмэн аахтахха, төрөөбүт омугун туһугар олоҕун тухары турууласпыт норуот духуобунай лиидэрэ Софрон Данилов Саха I Конгреһыгар оҥорбут республика, хотугу сир олохтоохторун инники олохторун оҥкуллуур, кэскили кэрэһилиир программнай этиитин санаан кэлэҕин.

Тумарча туруорар боппуруостара Арассыыйа аҕа баһылыгын ыам ыйын 10 күнүнээҕи Анал суругунуун, национальнай бырайыактар ис хоһооннорунуун алтыһар, Путин туруорбут соруктарын олоххо киллэрэргэ көмөлөһөр дьулҕаннаахтар. Бар дьоҥҥо, ыччакка улахан суолталаах бу суруйуулартан, сатаатар, быһа тардан, «Эдэр саас», «Кэскил» хаһыаттарга бэчээттээтэллэр — кэлэр кэскилбит, солбук көлүөнэ тула буола турар быһыыны-майгыны, төрөөбүт сирдэрин, норуоттарын туох долгутарын кыратык эмэ истэ-билэ түһэллэригэр, иҥэн-тоҥон дириҥник өйдүүллэригэр олус наадалаах буолуох этэ! Суруйааччы аҕа биир идэлээҕэ П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, Семен уонна Софрон Даниловтар сыаналыыр истиҥ доҕордоро Михаил Тимофеев мээнэҕэ субу күннэргэ «Кэскилгэ» (05.09.06) «Тумарча» диэн хоһоону Борис Пастернактан «Большая литература существует только в сотрудничестве с большим читателем» диэн цитаталаан туран бэчээттэппэтэҕэ буолуоҕа. Бу дьоҕус суруйуубун кырдьаҕас суруйааччы айымньытын тылларынан түмүктүүм:

Арай бу маны барытын

Өйдүүр дуо, сыаналыыр дуо ааҕааччыта,

Өйдөөн өрө тардыах салалтата?!

2006 с.

### Алексей Бэрияк

Поэт Алексей Бэрияк саха литературатыгар хаалларбыт суола-ииһэ, күн-дьыл, кэм-кэрдии төһө да аастар, сүппэт-оспот аналлаах. «Суруллубуту суорбаккын» диэн этии, төһө-хачча оҥоһуллубукка буолбакка, суруйааччы айбыта-эппитэ үйэлээҕэр, уратылааҕар, кэрэхсэтэр күүһүгэр ордук сыһыаннаах. Бэрияк хомоҕой хоһоонньут, журналист, тылбаасчыт быһыытынан киэҥник биллибитэ. Айар үлэтигэр дьулуспут сыалын, ымыы оҥостубут ыратын-баҕатын «Поэт санаата» хоһоонугар (1943 с.) маннык эппитэ:

Сырдык дьулуур үрдүк күүрээнинэн

Үлэлиэххэ, олоруохха:

Кэлэн иһэр кэнэҕэски кэрэ кэми

санаан

Хоһуйуохха, айыахха.

Алексей Алексеевич Уус Алдан оройуонун Бээрийэ нэһилиэгэр 1912 сыллаахха алтынньы 16 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини айар үлэтин күүрээннээх, күргүөмнээх отутус сыллартан саҕалаабыта. 1938 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын сойууһугар чилиэнинэн киирбитэ. «Уоттаахтык ыллыаҕыҥ, охсуулаахтык үлэлиэҕиҥ» диэн хоһооннорун бастакы хомуурунньуга 1932 сыллаахха күнү көрбүтэ. Салгыы «Суол солонуутугар» (1934 с.), «Хоһооннор» (1938 с.) диэн кинигэлэрэ тахсыталаабыттара. Кинигэлэргэ киирбит айымньылар темаларынан — холбоһуктааһын, уһуктубут киэҥ маасса, саха дьоно-сэргэтэ, сырдыкка, үөрэххэ-сайдыыга тардыһыыта, саҥа сүһүөҕэр туран эрэр промышленность маҥнайгы хардыылара, о. д. а. буолбуттара. «Холбоһук үлэтэ», «Бааһынай», «Партизан доҕорбор», «Торгуомсукка дьорҕойуоҕуҥ», «холкуостан шахтаҕа барабын», «Өргөскүн сытыылаа» уо. д.а. оччотооҕу кэмҥэ актуальнай, ыҥырар-көҕүлүүр суолталаах хоһооннор норуокка биһирэммиттэрэ. Үгүс айымньылар, уус-уран өттүнэн таһымнара үрдүк да буолбаталлар, эдэрдии эрчимнээхтик, сытыытык суруллубуттара.

Комсомол, ыстааллыы кэккэҕэр

иитиллэн,

Эн сырдык ааккынан үйэбэр киэн

уттан,

Олоххо хотойдуу дабайдар дабайсан

Партия эрэллээх саллаата

буолуоҕум! —

диэн эдэр поэт «Комсомол билиэтэ — 428» (1930 с.) диэн хоһоонугар мэктиэ тыл биэрэрдии эппит. Оччотооҕу кэм сиэринэн отутус сыллар иккис аҥаардарыгар үгүс хоһоонун өрө күүрүүлээх тылларынан уруйдаан-айхаллаан суруйбута. Төһө даҕаны тустаах бириэмэ уустугун күннээҕи, олох ыараханын иһин дьон-сэргэ саҥа былааска муҥура суох эрэлэ, инники кэскилгэ итэҕэлэ, индустрия ситиһиилэриттэн өрө көтөҕүллүүтэ хоһоонньут ол кэмнэрдээҕи айымньыларыттан илэ-чахчы биллэр.

Дьол-уйгу улаатта,

Дьон күнэ таҕыста!

Ийэ сир биһиэнэ,

Үүнэр күн биһиэнэ! —

диэн «Норуот биир сомоҕо, кимтэн да куттаммат» (1939 с.) хоһооҥҥо өрөгөйдөөхтүк, киэн туттунуулаахтык хоһуйуллар. Эбэтэр «Оҕо баар, оҕо — дьол» (1937 с.) хоһооҥҥо:

Өрө үүн, күлүмнээ,

Күн Ленин ыччата,

Кэрэ саас, мичиҥнээ,

Кэлэр кэм анала! —

диэн олоҕу күүскэ таптаан өрө күүрэн этиллибит.

Советскай дойдуну, норуот олоҕун, дьоллоох тутуутун сэрии мэһэйдээбитэ. Айар үлэһиттэр сытыы кылыс тыллара төрөөбүт дойду көмүскэлигэр ыҥыран дуораһыйбыта:

Кутаа уотунан оргуйан

Уһууран турда сэрии:

Сиэри-аһаары суоһуран

Фашист кэллэ кэйгэллии.

Көҥүлүн-дьолун көмүскүү

Күүрдэ улуу норуотум,

Өрө силэйэн, күннүү күлүмнүү

Күөрэйдэ ыстаал болотум! —

диэн сэрии маҥнайгы күннэриттэн саҕалаан, поэт фроҥҥа, тыылга кыайыы туһугар охсуһар, үлэлиир бар дьонун өрө күүрдэр, өргөс кылаанныыр ырыата-хоһооно «Кыайыы иһин» (1943 с.) хомуурунньукка түмүллүбүттэрэ. Ол сылларга «Бардыбыт бойобуой бохуокка», «Өстөөхпүт күдэҥҥэ көтүөҕэ», «Маныаха буруйдаах эппиэттиэ», «Кэһии», о. д. а. айымньыларын дьон уоһуттан түһэрбэт буолара.

Эйэлээх кэмҥэ поэт кыайыылаах үлэни, төрөөбүт айылҕатын, олоҕу, тапталы айхаллаан хоһуйар. Өр олорбут-үлэлээбит хотугу сирин тыйыс, ураты кэрэлээх айылҕатын, хоһуун-сэмэй дьонун сөбүлээн-таптаан «Хотугу хоһооннор» (1955 с.) диэн хомуурунньугар хоһуйбута:

Онно, Ляхов арыытыгар,

Улуу Байҕал ортотугар,

Солуурдаахха, Киһилээххэ —

Олох — уйгу, олох — кэрэ.


……………………………………..

Киһи хоту дьолу айар,

Хоту дойду ньуура тупсар, —

диэн үөрүүлээхтик, киэн туттуунан этэр. Кини журналист быһыытынан хоту оройуоннар үлэлэрин-хамнастарын, дьон олоҕун-дьаһаҕын сырдатан үгүс очеркалары, ыстатыйалары суруйталаабыта. Оҕолорго анаан, хотугу үһүйээннэргэ олоҕуран айбыт «Рультенин сэһэннэрэ» кинигэтигэр (1965 с.) киирбит кэпсээннэрэ уонна «Кергитаун» (1969 с.) диэн айымньыта киэҥ сэҥээриини, биһирэбили ылбыттара, хос-хос бэчээттэммиттэрэ.

А. Бэрияк 1947 сыллаахха туспа кинигэнэн тахсыбыт «Өлөксөөс» уонна сиппэтэх «Уол оҕо саадаҕын үстэ курданар» диэн сэһэннэрдээх. «Өлөксөөс»… уус-уран өттүнэн кини хоһоонноругар тиийбэт — кэпсээнинэн суруйуу кини сүрүн айар үлэтэ буолбатах. Ол эрээри, …холкуостар саҥардыы тэриллэн эрэр кэмнэрин кырдьыктаах туоһутун быһыытынан сыаналаныан сөп» диэн саха народнай суруйааччыта Н. Е. Мординов-Амма Аччыгыйа поэт кинигэтэ 1986 сыллаахха хос бэчээттэнэн тахсарыгар «Аан тылыгар» бэлиэтээбитэ. Оттон 1965–1970 сс. суруйан саҕалаабыт «Уол оҕо саадаҕын үстэ курданар» сэһэниттэн быһа тардыы «Хотугу сулус» 1972 сыллаах 10-с нүөмэригэр бэчээттэммитэ. Айымньыга тыа сирин ыччата промышленность идэлэрин баһылааһыҥҥа дьулуһуута, алмаас, көмүс хостооһунугар кыттыыта, онно көрсөр ыарахаттара ойууламмыта. Маныаха даҕатан эттэххэ, Алексей Бэрияк саха суруйааччыларыттан биир бастакынан бу темаҕа ылсыспыта. Поэт отутус-түөрт уонус сылларга ситэ сайда, тэнийэ илик сатира жанрыгар эмиэ үлэлээбитэ. Итэҕэһи-быһаҕаһы, омсолоох быһыыны күлэр, саралыыр тарбааһыннаах үгэтэ-хоһооно иитэр-үөрэтэр суолталарын сүтэрбэттэр.

Алексей Алексеевич Бэрияк олоҕун былаһын тухары издательствоҕа, хаһыат, сурунаал редакцияларыгар үлэлээбитэ. Куруутун олох үөһүгэр, үлэ-хамнас оргуйар киинигэр сылдьыбыта. Кини хаһыатчыт идэтэ айар үлэтигэр биллэрдик сабыдыаллаабыта, поэзиятыгар биир сүрүн хайысханы биэрбитэ. Поэт олох сытыы боппуруостарыгар, дойдуга, аан дойдуга буолар событиеларга, партия туруорар соруктарыгар, ыҥырыыларыгар хоруйдаан болҕомтону түмэ тардар публицистическай-агитационнай ис хоһоонноох үгүс айымньыны суруйталыыра. Эдэр саас, комсомол ырыаһыта, хоту дойду тойуксута Алексей Бэрияк тиһэх күннэригэр да диэри суруналыыстыы иэтин уратытын — олоххо көхтөөх позициятын сүтэрбэтэҕэ.

Поэт үлэтин, литературнай нэһилиэстибэтин кылгас сырдатыыбытын эмиэ Амма Аччыгыйа кини туһунан суруйуутуттан быһа тардыынан түмүктүүбүт: «Суруйааччы туох туһунан суруйара улахан буолбатах. Кини хайдах суруйара — ол улахан. Суруйааччы туох да туһунан суруйбутун иһин, дириҥ ис хоһоонноох, … үрдүк идеяны ааҕааччы өйүгэр-сүрэҕэр иҥэрэр гына уустук-ураннык ойуулаан хоһуйара — ол быһаарар кини талаанын.

Норуот олоҕун биирдии тус-туспа дьоннорунан, кинилэр хардарыта сыһыаннаһыыларынан уонна үлэлэринэн сирэйдээн, айылҕа араас көстүүлэрин илэ-бааччы көстөн-иһиллэн турар курдук гына арылыччы ойуулаан көрдөрөр кыахтаах киһи — ол буолар талааннаах суруйааччы…»

Сыл-хонук төһө да аастар, А. А. Бэрияк саха литературатыгар хаалларбыт ыллыга атыттартан уратытык тыргыллан көстүө.

1987 с.

### Кинини өрүү умнубаппын

Суруйааччы Алексей Бродников туһунан киниттэн быдан балыс саастаах уонна аймах-билэ чугас киһи сиэринэн кыараҕастык, быһыта-орута ылан ахтыы оҥорор кыахтаахпын. Туох барыта төрүөттээх, тардыылаах буолар диэччилэр. Ол курдук, литература эйгэтигэр сыстарбар, кинигэ таһаарар идэлээх үлэһит буоларбар, кини сабыдыала баар диэн этиэхпин сөп.

Алексей Спиридонович олоҕун аргыһа Мария Харлампьевна мин аҕам бииргэ төрөөбүт балта буоларынан, кини биһиги аймахха олус ытыктанар күтүөппүт этэ. Аҕабын кытары иккиэн сэрии уотун ортотунан ааспыт, тус олохторугар элбэх эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт үөлээннээхтэр быһыытынан наһаа үчүгэйдик санаһаллара. Дьоммут Чурапчыга Өлөксөй ийэтиниин аҕас-балыс Дьэбдьиэ эмээхсин уола Николай Васильевич Неустроевтаахха дьукаах олордохторуна, күтүөтүн кытта бииргэ эҥээрдэспит кэмнэрин, оччотооҕу күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьон араас көрдөрүн-нардарын, хайдах оттообуттарын, Өлөксөй олус булчутун туһунан аҕам өрүү ахтан-санаан кэпсиирэ. Кинилэр куруук суругунан сибээстэһэллэрэ, бырааһынньык аайы эҕэрдэлэһэ тураллара. Аҕам сытыары сымнаҕас көнө майгылаах, барыны бары сатыыр мындыр дьоҕурдаах, сахалыы толкуйдаах киһи этэ, кинигэни таптаан ааҕара, онон даҕаны ордук тапсаллара быһыылааҕа. Өлөксөй хас саҥа тахсыбыт кинигэтин, командировкаларга, соҕуруу сынньана сылдьан түспүт хаартыскаларын анабыл суруктаан ыытара. Дьикти үчүгэй өҥнөөх ойуулаах «Сиккиэр», «Хочо хоһооно», «Кулун туйаҕа», о. д.а. оҕолорго аналлаах хоһооннорун хомуурунньуктара аан маҥнай кинигэни кэрэхсииргэ, уран тылы умсугуйа ааҕарга угуйбуттара.

Оҕо эрдэхпинэ (60-70-нус сыллар ыпсыыларыгар) дьоммутугар Чурапчыга хаста да ыалдьыттыы, сайылыы бара сылдьыбыт кэмнэрбит оччотооҕу ыраах тыа сирин муҥкук уолчааныгар умнуллубат өйдөбүлү хаалларбыттар.ө Сүүнэ күөл үрдүгэр тумус арыы курдук үтэн киирбит ойдом томтор сиргэ турар үрүҥ оппуохалаах дьиэҕэ эркини тилэри барар долбуурдарга олус элбэх халыҥ тастаах, көмүс суруктаах кинигэлэр, истиэнэҕэ кус эгэлгэтэ үкчү тыыннаах курдук уруһуйдаммыт ойууларынан киэргэтиллибит улахан хаартыска сөхтөрбүттэрэ. Хараҥаҕа сырдаан көстөр тааска хотой олорор сурук прибордаах, үгүс суруйааччы түспүт хаартыската таас анныгар баар кэтит килэркэй остуолга күтүөппүт үлэлии олорорун толло көрөрбүт. Дьоммут ыаллара даҕаны киһи сонургуох дьоно. Тилийэ олбуордаах Чувашовтар диэн үрүҥ баттахтаах уонтан тахса оҕолоох нууччалар бааллар. Бүтүн дьиэнэн субуруһан тэллэйдии, сир астыы бараллар. Чапчаа Тумула диэн тыла суох уонна Чохороон диэн оҕонньор олорор илин тыа саҕатынааҕы тумус халдьаайыларын аннынан татаардар муҥха тардан аймалаһалларө.

Бродниковтарга кэлэр ыалдьыттар эмиэ эриэккэс, киһи күн аайы көрсүбэт дьикти дьонноро: суруйааччы Василий Яковлев, «Биилин бэйиэт» диэн ааттыыр репрессиялана сылдьыбыт киһилэрэ, байыаннай хирург Дмитрий Брыскаев, Субуруускай саллаата Уолуһуйбат Ньукулай оҕонньор эҥин. Дьиэлээх хаһаайыҥҥа хоһоон ааҕан иһитиннэрэр, айымньыларын көрдөрөр эдэр дьон кэлэр-барар. Кэлин биллэххэ, кинилэр истэригэр Аркадий Алексеев мелодиятыгар ырыа буолбут хоһооннордоох Николай Попов, поэт Виктор Башарин тыаттан киирэллэр, эмиэ суруйар дьарыктаах Осип Филиппов, Петр Захаров, айылҕаттан талааннаах художник Федор Филиппов, о. д.а. баар эбиттэр. Эдьиийим Саргы дьүөгэлэрэ-доҕотторо, М. Доҕордуурап, Дьуон Дьаҥылы суруйааччылар оҕолоро, ырыа-музыка аргыстаах бэрт муодунай таҥастаах-саптаах срдээх сайдыылаах, билиилээх-көрүүлээх ыччаттар. Биирдэ 1973 с. сайын Дьуон уола Володя Макаров доҕоро Володя Мохначевскай кэлэн, соҕуруу Москваҕа эстраднай мастерскойга үөрэнэллэрин, «саамай бастыҥмыт — В. Татаринов» диэн кэпсээбиттэрин өйдөөн хаалбыппын. Оччотооҕу ити Чурапчы ыччаттара Слава Савин, Миша Доҕордуурап буоланнар «Чороон» ВИА-ны төрүттээбиттэрэ. Дьиэ иһигэр кэпсэтии, телефоннаһыы үксүн суруйааччылар туһунан: кимнээх эрэ соторутааҕыта куораттан тахса сылдьыбыттар, хайаларын эрэ кинигэтэ бэчээттэммит, туох эрэ мунньах ыытыллыахтаах эбит… Быһата, кэпсэтии сүнньэ, сонун арааһа кинигэ, литература тула эргичийэр, көннөрү олохтон атын, туспа эйгэө.

Алексей Спиридонович айар куттаах поэт киһи быһыытынан үөрбүтэ-хомойбута тута биллэр аһаҕас, иэйинньэҥ дууһата, сэргэх, омуннаах-төлөннөөх майгыта ыытар суруктарыгар өтө биллэрэ. Аҕабыт кини халыҥ суруктарын туттаҕына, бэркэ астынан, күлүм аллайан олорон, доргуччу хос ааҕан иһитиннэрэрэ. Кини суругун ис хоһооно быһылааннаах-мүччүр-гэннээх айымньыны санатар туспа дьулурҕа, сэргэх истииллээх буолара. Дьиэ эргиннээҕи сонуннарын сүрдээх көрдөөхтүк, холобур, «Чохороон оҕонньор элбэх сүөһүлээх эмээхсини кэргэн ылан тиэрэ байан олорор», эбэтэр эмиэ айар дьарыктаах ыалын туһунан «Киргиэлэй Куһумуун хоһооно тахсан, ырыа мелодията айыллан, атаҕа сири билбэт буолан сылдьар» диэн суруйара. Кини суруктарын нөҥүө литература араас сонуннарын, суруйааччылар тус олохторун, издательство эҥин тустарынан аан маҥнай билбитим. Читаҕа Саха литературатын күннэрин туһунан хаартыскалаан суруйбутун, Чурапчы поэта Дмитрий Дыдаев «Өр сыллаах ахтылҕаным» хоһоонун кинигэтигэр улахан айдаан тахсыбытын, талааннаах суруйааччы В. Яковлев массыына саахалыгар дэҥнэммитин тустарынан курутуйан-хомойон суруйталаабытын өйдүүбүн.

Кэлин СГУ-га үөрэнэ, онтон үлэһит буолан 1986 с. «Хотугу сулус» сурунаалга киирбиппэр олус үөрбүтэ. Ол кэмтэн кэпсээннэри суруйа сылдьарын көрдөрөрө, литература араас боппуруостарыгар санаатын үллэстэр буолбута. «Чолбоҥҥо» үлэлиир кэммэр кини биир идэлээхтэрин ортолоругар биир кырдьаҕас суруйааччы, сэрии кыттыылааҕа буоларынан убаастанарын уонна киһи быһыытынан күлүүлээх-оонньуулаах, сайаҕас, судургу майгыннааҕынан сөбүлэтэрин билбитим. Өр кэмтэн эн-мин дэспит Иван Федосеев, Далан, Эрчимэн, Петр Аввакумов, Савва Тарасов, Николай Габышев, Моисей Ефимов, Семен Руфов, о. д.а. кинини көрүстэхтэринэ үөрэ-сэргэхсийэ түһэллэрэ, күө-дьаа сэһэргэһэллэрэ. Издательствоҕа үлэлии кэлбит сылбар «Көмүскэ уута» романа тахсарыгар редакторынан атын киһи анаммытыгар хомойбута. Бэйэм да уоппуттаах редактор көрөрө ордук буолуо диэммин талаһан ыла сатаабатахпын кэлин кэмсинэ саныыбын. Дьоммут куоракка киириэхтэриттэн ыла, сааспытынан төһө даҕаны улахан уратылаахпыт иһин, үгүстүк көрсөр, ирэ-хоро кэпсэтэр буоларбыт. Уһун олоҕор арааһы билбит-көрбүт кырдьаҕас күтүөппүтүн кытары алтыспыт сылларбын күндүтүк саныыбын. Кини биһи аймахха көмөтүн, өйөбүлүн, үтүө сыһыанын, сүбэтин-аматын куруук дириҥ махталынан ахтабыт.

Алексей Спиридонович айар үлэтин, олоҕун уонна Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыытын туһунан бэчээккэ балачча сырдатыллан турар. Ол үлэҕэ кини аан маҥнай литература киэҥ аартыгар сиэтэн киллэрбит үөрэнээччитэ, Чурапчы суруйааччыларын айар нэһилиэстибэлэрин бэчээккэ таһаарыыга, чинчийиигэ-үөрэтиигэ уһулуччу үтүөлээх, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата С. А. Попов-Тумат анал тема оҥостон утумнаахтык дьарыктаммытын бэлиэтиир, махтал тылынан ахтар наадалаах. Аҕа суруйааччы холобурун батыһан, А. С. Бродников төрдүн-ууһун, чугас аймахтарын, олоҕун-үлэтин сорох түгэннэрин туһунан кини сиэн быраата, таайын суолун солоон Суруйааччы буолбут П. П. Федоров-Сомоҕо бэрт кэрэхсэбиллээхтик суруйда.

Алексей Спиридонович педагог идэлээҕинэн, оҕоҕо-ыччакка анаан үгүстүк суруйбутунан уонна бэйэтэ киһи быһыытынан дьиҥ поэттыы романтик дууһалаах буолан, эдэрдэргэ элэккэй сыһыаннааҕа. Чурапчыга Бродниковтар дьиэлэрэ суруйааччы аймах куруук тоҕуоруһар киинин кэриэтэ буоларын, биир дойдулаах айар эдэр дьон убай туттубут аҕа табаарыстарын бары улаханнык ытыктыылларын туһунан ахтыыларга бэлиэтээччилэр. Кини чахчы даҕаны хас эмэ көлүөнэ үүнэн иһэр талааннаах дьону айар тыл алыбыгар, уус-уран айымньы маастарыстыбатыгар уһуйбут үтүөтэ-өҥөтө умнуллубат. Бэйэтэ эдэр оҕо сылдьан дьарыктаммыт Н. М. Заболоцкай литературнай түмсүүтүн үгэһин салҕаан, доҕоро поэт, журналист Феоктист Софроновтыын 60-нус сыллартан дьоҕурдаах ыччаты, үөрэнээччилэри литература куруһуогун тула түмпүт, илиинэн суруллар «Сардаҥа» сурунаалы таһаарбыт эбит. Кэлин дойдутуттан куоракка көһөн киириэр диэри Чурапчытааҕы түмсүү үлэтин иилэһэ-саҕалаһа, эдэрдэргэ сүбэ-ама, өйөбүл буола сылдьыбыта. Кини үтүө сабыдыалынан Сэмэн Тумат, Иннокентий Левин, Василий Петров-Айыл, Октябрина Колесова, Павел Федоров-Сомоҕо, о. д.а. уус-уран литература хоролҕон аартыгар үктэммиттэрэ, идэтийбит суруйааччы буола үүммүттэрэ.

А. С. Бродников олоҕун тиһэх сылларыгар диэри айымньылаахтык үлэлээбитэ. Кини лаппа сааһыран баран, өр кэмҥэ иитиэхтээн, биэбэйдээн бар дьонугар бэлэх ууммут прозаҕа бөдөҥ айымньыта анал идэлээх литератураны чинчийээччилэр, кириитиктэр болҕомтолоругар ылылла илик. «Көмүскэ уута» — саха литературатыгар сэрии тематыгар бастакы роман. Өлүүнү-сүтүүнү уу хараҕынан көрбүт, охсуһуу хонуутугар чэгиэн этэ сэймэктэммит, сэрии бары ыарын чахчы этинэн-хаанынан билбит фронтовик автобиографическай хабааннаах айымньыта буоларынан, роман ааҕааччы интэриэһин тардар уус-уран кырдьыга күүстээх. Поэт киһи проза жанрыгар холонуута айымньыга эмиэ туспа уратыны киллэрбитэ, психологизмын ордук дириҥэппитэ кэрэхсэбиллээх. Автор геройун ис туругун, өйүн-санаатын күүрүүтүн көрдөрүүтэ киһи уйулҕатын хамсатар гына ойууланар. Дэлэҕэ даҕаны, роман «Хотугу сулус» («Чолбон») сурунаалга бэчээттэнээтин кытары тута сэҥээрэн, народнай суруйааччы Софрон Данилов Саха сирин Суруйааччыларын Х-с съеһигэр оҥорбут дакылаатыгар саха литературатын биир ситиһиитин быһыытынан астынан бэлиэтиэ дуо. Роман иккис чааһын «Арыллыбыт аартык» уонна «Чэрэкээттэ» диэн кэпсээннэр кинигэлэрин таһынан Сталинградтааҕы кыргыһыы геройун, номоххо киирбит артиллерист Г. В. Протодьяконов туһунан «Олоҥхо дойдутун хотойо» диэн киэн туттуулаахтык ааттаан, 1965 сыллаахха бэчээттэппит аан бастакы документальнай сэһэнэ билиҥҥэ диэри сыаннаһа сүппэт (кэлин автор өссө кэҥэтэн, саҥардан суруйар былааннааҕа олоххо кыайан киирбэтэҕэ). Онон кини сэрии, патриотизм тематыгар хоһооннорун циклинэн муҥурдаммакка, атын жанрдарга эмиэ тахсыылаахтык үлэлээбит суруйааччы быһыытынан биллэр-көстөр миэстэни ылар. А. С. Бродников олорбут олоҕо, суруйан хаалларбыт айымньылара кэлэр көлүөнэлэргэ куруук кэрэхсэнэ, аата ааттана туруоҕа.

2005 с.

### Студент аймах тапталлаах учуутала

…1980 сыл күһүнэ. Уу туҥуй эдэркээн сааспыт эриэккэс умнуллубат түгэннэрэ. Биһиги, тыа оскуолатын бүтэрбит, бары кэриэтэ, оччотооҕу көрдөбүл быһыытынан, совхозка иккилии, сорохпут өссө элбэх сыл үлэлээбит, эбэтэр училищены бүтэрбит, армияттан саҥа сулууспалаан кэлбит ыччаттар, үрдүк үөрэххэ туттарсан, СГУ историко-филологическай факультетын саха салаатын студеннара аатыран үөрэ-көтө сылдьарбыт. Күһүҥҥү практикаҕа хортуоска хостуу чаҕылхай Максим Аммосов төрөөбүт Нам Хатырыгар анаммыппыт. Совхоз киин уһаайбатын уонна Маймаҕа бөһүөлэгин икки ардынааҕы Атамай учаастагар иччитэх турар үүтээн курдук быстах тутуулаах дьиэҕэ олохтоотулар. Олорор сирбитин оҕолор «Атамай-сарай» диэн ааттаатылар.

Күн аайы, арыт ардаҕы аннынан хортуоска хостоһобут, сороҕор уолаттар баарсаттан бурдук эҥин курууһугар сылдьабыт, үөрүү-көтүү, ырыа-тойук доҕуһуоллаах үлэлиибит. Субуоталарга киэһэ кулуупка концертыыбыт, үҥкүүгэ сылдьабыт. Ардыгар Архыып диэн баппат уол баһылыктаах олохтоох уолаттар, кыргыттарбытыгар иҥээҥниир сылтахтара быһыылаах, сутуруктарын ыарын боруобалаһан көрөллөр. Ол курдук, сүүрбэччэ хонук устата саҥа билсии, бодоруһуу кэмин ааһан, түмсүүлээх буолуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү, көмөлөсүһүү бастакы оскуолатын барбыппыт. Ол да көмөлөстөҕө буолуо — бастакы курска үөрэнэ сылдьаммыт университет үрдүнэн бастыҥ группа аатын ылбыппыт. Биһиги группабыт иһиттэн үөрэх бастыҥнара, СГУ студпрофкомун, комсомолун комитетын чилиэннэрэ, уопсай дьиэҕэ комиссардар, тутар этэрээт командирдара, самодеятельность солбуллубат кыттыылаахтара буолбут оҕолор бааллара.

Практика салайааччытынан бэйэтэ биһигини үөрэххэ талан сүүмэрдээбит преподаватель В. Н. Протодьяконов этэ (аны санаатахха, тоҕо эрэ бэрт үгүспүт ийэтэ, эбэтэр аҕата суох, аҥаардас, кыаммат төрөппүттэрдээх, саамай ыраах, түҥкэтэх сирдэртэн кэлбит оҕолор үөрэххэ киирэрбитигэр кини кырата суох оруолу оонньообут буолуохтаах). Баһылай Никиитис биһигини кытары тэҥнээхтэрин курдук барытыгар бииргэ сылдьар. Ордук кинини оскуола кэнниттэн кэлбит кыргытар Маша, Жанна, Света аҕа тутталлар, аһылыкпыт эҥин сүгүн кэлбэтэҕинэ үҥсэргииллэр…

Онтон ыла көр-нар аргыстаах күргүөмнээх үөрэх, сайынын тутар этэрээккэ көхтөөх-күүстээх үлэ түбүгэр үөрэммит күйгүөннээх биэс сылбыт көтөн-мөҕөн ааһа охсубуттара. Күн-дьыл айана күлүмэх. Билигин номнуо университеты бүтэрбиппит сүүрбэ сыла чугаһаан эрэр. Бүгүн биһиги саас ортолоох ыал аҕалара-ийэлэрэ буоллубут, сорох-сорохпут эһэ-эбэ аатырара бу кэллэ. Арай биһиги өрүү умнубат учууталбыт, саха салаатын бүтэрбиттэргэ Сэргэлээҕи сирэйдиир «Бырдьахаан убайбыт» — Баһылай Никиитис мэлдьи эдэр, куруук уруккутун курдук олох инники күөнүгэр, үлэ-хамнас үөһүгэр умайа, өрө күүрэ сылдьар. Бу кэлиҥҥи сылларга кини айбыт, үгүс көлүөнэ уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыр, номоххо киирбит соҕотох «Ньургуһуннарыгар» эбии «Өрөгөй ырыатын» матыыбын суруйда. Умсугуйан кэпсиир Алтан Сарынын туһунан улахан кинигэни бэчээттэттэ. Аны үйэтин тухары чинчийбит Василий Леонтьевын киэҥ билиигэ таһаараары матырыйаалын сааһылыыр. Эмиэ даҕаны үөрэх кинигэтин суруйар, кандидатскай диссертациятын көмүскүүргэ бэлэмнэнэр. Сахабыт литературата сайдар хамсааһынын, айар үлэһиттэр инники соруктарын туһунан дириҥ көрүүлээх, киэҥ эҥсиилээх ис хоһоонноох, уоттаах-төлөннөөх ыстатыйаларын биһирии ааҕабыт.

Олунньу 13 күнүгэр Улуу Ойуунускай убайбытыгар анаммыт, «Ийэ тыл» түмсүү тэрийбит үөрүүлээх мунньаҕар урааҥхай омук күөн туттар уоланнарын, саха саарыннарын Егор Жиркову, Иван Шамаевы кытары төрөөбүт тылбыт, сурукпут-бичикпит бүгүҥҥү туругун, сайдар саҕахтарын туһунан «Үс саха санаатын» иһитиннэрдилэр. Ити курдук биһиги учууталбыт бэйэтэ туспа көрүүлээх, чиҥ толкуйдаах, олоххо активнай позициялаах, патриот дууһалаах киһи буоларынан общественнай олох үрдүк мөҥүөнүгэр эмиэ өрө мөхсөр. Үөрэппит-уһуйбут үгүс көлүөнэ үөрэнээччилэригэр куруук бастыҥ холобур, сирдиир сырдык сулус буолан инникигэ угуйар.

«Саха салаата‑80» урукку студеннара билигин бары кэриэтэ үөрэммит идэбит хайысхатынан үлэлиибит. Биһиги ортобутугар Ньургун Иванов, Светлана Семенова, Дария Чиркоева курдук наука кандидаттара, хас да соискатель, СР Үөрэҕириитин туйгуннара, үөрэнэр кинигэ автордара, оскуола директордара, завучтара, СР Президенин гранын ылбыттар, үөрэтии тиһигэр саҥа-сонун ньымалары киллэрээччи учууталлар, о. д.а. бааллар. Биһиги сэмэй ситиһиилэрбитигэр учууталларбыт, биллэн турар, Никиитиһи кытары Е. П. Шестаков-Эрчимэн, Н. Д. Дьячковскай, Н. К. Антонов, Г. Г. Филиппов, И. П. Винокуров, А. Е. Захарова, кураторбыт Е. П. Сабардахова, о. д.а. үлэлэрин түмүгэ көстөр, кинилэр үтүөлэрэ-өҥөлөрө сүҥкэн.

Биһиги үөрэххэ киирэрбитигэр экзамен туппут, маҥнай утаа куратор анана илигинэ уонна кэлин даҕаны сайаҕас сүбэһит-амаһыт, амарах аҕа табаарыс буолбут Баһылай Никиитиспитин ордук истиҥник саныыбыт. Киниэхэ Саха Республикатын үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитин бочуоттаах аата иҥэриллибитин олус үөрэ-долгуйа иһиттибит. Уонна учууталбыт өр сыллаах үлэтэ сыаналаммыт үөрүүлээх түгэнигэр түбэһиннэрэммит ис сүрэхтэн тахсар махтал тылларын уонна истиҥ эҕэрдэбитин тириэрдэбит. Киниэхэ аҕыраабат айымньылаах үлэтигэр саҥаттан саҥа ситиһиилэри, чэгиэн-чэбдик доруобуйаны, дьиэ кэргэттэригэр дьолу-соргуну баҕарабыт. Уонна түмүккэ учууталбытыгар анаан кини бэйэтэ куруутун таптаан хос-хос хатылыыр улуу Ойуунускай өлбөт-сүппэт тылларын этиэхпитин баҕарабыт: «Айар тыл уоттаннын, тыл илбиһэ төлөннөннүн!»

2003 с.

### Кырдьыктаах тыл күүһүнэн

М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ «Олох долгуна» (1992 с.) уонна «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» (1995 с.) диэн кинигэлэрэ тахсыылара саха литературатыгар уонна республика общественнай олоҕор бэлиэ көстүүнэн буолбуттара. Ол курдук тоталитарнай режим харысхала суох көлүөһэтигэр мэлийтэрэн, Соловецкай лааҕырга — аат айаҕар киирэн баран, инньэ Финляндияҕа күрээн тыыннаах ордубут үс саха түөрт кырыылаахтара, эр бэртэрэ М. Ф. Корнилов, С. К. Старостин уонна Е. Е. Старостин, ону тэҥэ Сахалиҥҥа баран олорбут Д. П. Винокуров дьикти дьылҕаларын туһунан кэпсиир «Олох долгуна» кинигэтэ тахсыыта дьон-сэргэ ураты болҕомтотун тарпыта. Киин уонна оройуон хаһыаттарыгар үгүс сэҥээриилэр, рецензиялар тахсыбыттара. Бар дьонун биһирэбилин, итии өйөбүлүн көрсөн санаата кынаттаммыт, айымньылаах үлэтэ өссө тахсыыламмыт автор, аны саҥа кинигэни ааҕааччыларыгар бэлэх ууммута.

М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ бу саҥа үлэтигэр саха литературатын төрүттээбит классиктарбыт Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап тустарынан саҥаны-сонуну арыйан билиһиннэрэр. Ону тэҥэ саха интеллигенциятын чаҕылхай, биллэр-көстөр бэрэстэбиитэллэрин: бырааттыы Ксенофонтовтартан биирдэстэрин, урут ааттара ахтыллыбат, умнууга хаалбыт Ф. Г. Сивцев-Сүөдэр аҕабыыт, П. И. Оросин, М. П. Слепцов-Отоороп, 20-с сыллардаахха үөрэммит ыччат чулууларын, бэрт кэскиллээх эдэркээн Василий Оросин, Владимир Егоров уо. д.а. тустарынан уус-уран, кырдьыктаах тылынан, бэйэтэ эмиэ репрессия сиэртибэтэ буола сылдьыбыт киһи буоларынан ис дууһатыттан аймаһыйан норуотун бастыҥ дьоно бэйэлэрин айылҕаттан айдарбыт үрдүк аналларын толорор кыахтара олус эрдэ быһыллыбытыттан, үлэлэрин-хамнастарын үгэнигэр дьэ киирэн иһэн былаҕайга былдьаммыттарыттан хараастан, аһыйан туран сырдаппыта. Ол эрээри автор бу үлэтигэр аҥаардас хом санааны хоҥуннарыыга, урукку былаас омсотун, сталинизмы буруйдааһыҥҥа, саралааһыҥҥа эрэ олоҕурбат. Кинигэ норуоту үрдэтэр, бэйэтин бэйэтэ билиниитин бөҕөргөтөр, сүргэтин көтөҕөр, үрдүккэ, үтүөҕэ-кэрэҕэ угуйар сырдык сыаллаах.

Ол да иһин кинигэни ааҕааччылар эмиэ олус сылаастык, истиҥник көрсүбүттэрэ. Бэчээккэ сонно санааны атастаһыылар, сэҥээриилэр, биһирэбил рецензиялар тахсыталаабыттара уонна күн бүгүнүгэр диэри тахса туралларын соторутааҕыта бэчээттэммит СР Суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын чилиэнэ Василий Сивцев суруйуута даҕаны бигэргэтэр. Кини дьоһуннаах рецензиятыгар М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэни публицист суруйааччынан билиммитэ эмиэ элбэҕи этэр.

«Эдэр интеллигенция» түмсүү, Национальнай библиотека уонна П. А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей тэрийиилэринэн бу дьыл муус устар 26 күнүгэр библиотекаҕа ааҕааччылар конференциялара буолан ааспыта. Онно олус үгүс киһи кыттан кинигэ туһунан кэпсэппиттэрэ, авторга хайҕал, махтал тылларын эппиттэрэ.

Суруйааччылар, журналистар, учуонайдар кинигэҕэ үрдүк сыанабылы биэрбиттэрин тэҥэ, автор өр сыллаах олус таһаарыылаах научнай үлэтин-хамнаһын, киэҥ тематикалаах публицистикатын туһунан, көрдүүр-булар, саҥаны арыйар, сонуну кэрэхсиир журналист, пропагандист, суруйар үлэнэн чахчы утумнаахтык дьарыктанар киһи быһыытынан, бары атын тыл эппиттэр курдук, чахчы билинэн, сүгүрүйэн туран санааларын биллэрбиттэрэ. Мустубут дьон биир санаанан «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» кинигэ авторын бары үтүөтэ-өҥөтө хайаан да тугунан эмэ бэлиэтэниэхтээҕин, кырдьыктаах сыһыан өрөгөйдүөхтээҕин туһунан эппиттэрэ. Элбэх киһи (ол иһигэр литературовед Д. Е. Васильева) этии киллэриитинэн, М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэни А. Е. Кулаковскай эбэтэр П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэҕэ түһэрэргэ биир киһи курдук көхтөөх куоластааһынынан мунньах аатыттан уураах ылыммыттара уонна сүрүн тэрийээччини — «Эдэр интеллигенция» түмсүүнү правительствоҕа, аналлаах комиссияларга ити уурааҕы тириэрдэргэ, докумуоннары түһэрэргэ эбээһинэстээбиттэрэ. Биһиги, «Эдэр интеллигенция» түмсүү кыттыылаахтара, ити эбээһинэһи үөрүүнэн ылыммыппыт.

Урукку өттүгэр түмсүү Михаил Спиридонович «Олох долгуна» кинигэтин СР Журналистикаҕа Государственнай бириэмийэтигэр түһэрэн турардаах… Туруу үлэһит, билиҥҥи кэм биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ, 16 кинигэ (олортон үһэ — оҕо кинигэтэ, иккитэ Советскай Союз Геройа А. Мироновка анаммыта, оттон икки кэнникитэ документальнай матырыйааллаах уус-уран суруйууларынан билиниллибиттэрэ) автора, СР оскуолатын үтүөлээх учуутала билигин эмиэ сөптөөхтүк сыаналамматаҕына, биһиги суверенитеттаах республикабытыгар үлэһит, патриот, кырдьыксыт киһи араас сылтаҕынан куруук туора көрүллэр эбит диэн санааҕа киллэриэн уонна кини литератураҕа, журналистикаҕа, наукаҕа, культураҕа, саха киһитэ сайдарыгар, демократия, саҥалыы өй-санаа, сыһыан олохсуйуутугар, онтон да атын үгүс өрүттээх общественнай үлэтэ, Саха сирин государственноһа бөҕөргөөһүнүгэр киллэрбит кылаата, үтүөтэ-өҥөтө оччоҕо тугунан бэлиэтэнэрий диэн, уруккуттан бэчээккэ тахсар санаалар, этиилэр тыал да тыаһыгар холоммоттор эбит диэн, хомойуу-хоргутуу өссө күүһүрүөн сөп.

Репрессия сиэртибэтэ буолбут саха улуу уолун аатынан бириэмийэ олох эдэр сааһыгар «лааҕыр быылыгар» кубулуйартан политика уларыйыытыттан эрэ буолбакка, бэйэтин өҕүллүбэт кытаанах санаатынан, норуотун туһугар тугу эмэ хаалларан барар, туһалыыр улуу баҕатынан, үтүөҕэ дьулуурунан быыһаммыт, суруйар үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыт дьиҥ чахчы үтүөлээх-өҥөлөөх киһи, соччо суолтата суох хаарчахтартан иҥнибэккэ түһэрилиннэҕинэ, саха норуотун киһи үтүөтүн сыаналыыр, сиэрдээх өттө бука барылара айхаллаан эрэ көрсүөхтэрэ.

Итэҕэһи була сатаатахха, үлэ, тыыл ветерана, СР культуратын туйгуна Прокопий Флегонтов «Государственнай бириэмийэҕэ түһэриэххэ» диэн этии киллэриитигэр ахтыбытын курдук («Сахаада», балаҕан ыйын 5 к.), ол-бу итэҕэс-быһаҕас үлэлиир киһиэхэ барытыгар баара чахчы. Багдарыын Сүлбэ — бэйэтин кэмин оҕото. Тоталитарнай режим, эйэлэһимтиэтэ суох коммунистическай иитии иҥэрбит сорох омсолоруттан кини да ханна куотуой. Ол эрээри кини бэйэтин кэмин чаҕылхай, инники иһэр, холобур буолар бэрэстэбиитэлэ уонна өлбөт-сүппэт баай нэһилиэстибэни — ол аата өр сыллаах, сыралаах, үгүс эрэйтэн тахсар араас өрүттээх үгүс үлэтин түмүгүн — норуотугар чөмчөтөн хаалларар, куруук аата ахтылла турар кэскиллээх киһитэ буоларын умнар сатаммат.

Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэни П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэҕэ түһэрэргэ маннык бааллар төрүөттэр:

«Олох долгуна» уонна «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» кинигэлэр суруллууларын жанра уонна истиилэ нуучча литературатыгар А. Солженицын «Архипелаг Гулаг» кинигэтигэр, оттон саха литературатыгар народнай суруйааччы В. С. Яковлев-Далан «Дьылҕам миэнэ» кинигэтигэр хабааннаан, сөп түбэһэр. Олох эйгэтин эгэлгэ өрүттэрин киэҥник хабан, сатаан тыктаран сырдатыы, олох кырдьыгын, киһи аналын (истина, смысл жизни) чахчыларга олоҕуран уус-уран кырдьык гына сөҥөрдөн, дьэҥкэрдэн таһаарыы, дьон өйүгэр-сүрэҕэр тиийэр, таарыйар эрэ буолбакка, иитэр-үөрэтэр аналлаах үрдүккэ талаһар, куту көтөҕөр уонна кэрэҕэ, сырдыкка угуйар, алыптыыр сүрүн сыалга түмүллэр биир күдьүс айымньы курдук ылыныллар, кинигэ суруллуута айылҕаттан бэриллибит дьоҕуру, талааны, айар имэҥи, сатабылы, тылы сатаан сааһылаан туттууну эрэйэр. «Олох долгуна», «Нөрүөн нөргүй буолуохтун!» кинигэлэргэ ол ситиһиллибитин ааҕааччылар итии биһирэбиллэрэ туоһулуур. Онон литература ураты көрүҥүн быһыытынан уонна саха литературатын биир ситиһиитин курдук сыаналанар толору бырааптаахтар.

Саха литературатыгар репрессия темата, демократическай уларыйыылар тахсыбыт кэнники сылларыттан, саҥалыы көрүү киириэҕиттэн ыла саҥа олохсуйан, кэҥээн, сайдан эрэр. Билиҥҥитэ бэрт сэдэх, элбэҕэ суох суруйуу, кинигэ баар. Бу кинигэлэр уратылара — темалара аҥаардас урукку былааһы хомнооһуҥҥа, репрессиялары саралааһыҥҥа уонна эрдэ олохтон былдьаммыт, сокуоннайа суох буруйдаммыт, суох оҥоһуллубут саха норуотун чулуу дьоннорун аһыйыыга, кэриэстээһиҥҥэ, ааттарын үйэтитиигэ эрэ буолбатах. Кылаабынайа, хас аахпыт киһи дууһатыгар, өйүгэр-санаатыгар урукку ыар нэһилиэстибэ хаалынньаҥнарыттан босхолонорго, ыраастанарга, киһилии гуманнай майгыта уһуктарыгар уонна билиҥҥи булкуурдаах эрэ кэмҥэ буолбатах, саас-үйэ тухары инникигэ, үйэлээххэ ыҥырар үрдүк идеаллары үөскэтэ, саҕа турарыгар көмөлөһөр кэрэ аналлаахтарыгар кинигэлэр сүрүн сыаннастара сытар. Ол ону айар маастарыстыбаны баһылаабыт дьиҥ суруйааччы эрэ айылгылаах киһи уус-уран уонна кырдьыктаах тыл күүһүнэн ситиһэр кыахтаах.

Государственнай тыл сокуона олоххо киириитигэр, саха литературнай уонна наука тыллара сайдыыларыгар М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ 16 кинигэтигэр, 1000 кэриҥэ араас суруйууларыгар, ыстатыйаларыгар, Бүлүү педучилищетыгар үлэлиэҕиттэн, сүрүннээн 1957 сылтан бэчээккэ суруйууларынан, радиоҕа, телевидениеҕэ тахсыыларынан биир саамай актыыбынай олоххо киллэрсээччи буоларын республика дьоно барыта да кэриэтэ билэр. Кини хас да сыл устата саха телевидениетигэр сахалыы биэриилэр элбээһиннэригэр, сайдыыларыгар «Төрөөбүт тыл» биэриини ыытан утумнаахтык үлэлиирин эмиэ умнумуохха наада.

Кини, биир да научнай үлэ, кинигэ сахалыы суруллубат кэмигэр, халбаҥнаабакка, наар төрөөбүт тылынан суруйан, үлэлээн, саха научнай тылын сайдыытыгар дьоһуннаах кылааты киллэрбит киһи буолара эмиэ бэлиэтэнэригэр эрэнэбит. Оттон литература сүрүн инструмена — тыл! Онон литературнай бириэмийэ киниэхэ бэриллэрэ эмиэ тоҕоостоох.

Багдарыын Сүлбэ ураты истииллээх, туспа буочардаах суруйар киһинэн сыаналанар. Кини тыла-өһө лоп бааччы, аҕала сатаан сиэллээн-кутуруктаан уһатыыта суох дьэҥкэ, тиийимтиэ, өйдөнүмтүө. Ол да иһин ааҕааччы бары араҥатыгар биирдик ылыныллар, биһирэнэр. Ол кини туттар тыла-өһө дьиҥ сахалыы тыыннааҕар, норуотун төрөөбүт тылын өҥ кырыһыттан угуттаммытыттан тутулуктаах.

М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ өр сыллаах сыралаах араас өрүттээх үлэтэ-хамнаһа, ол иһигэр уһун кэмнээх педагогическай, научнай, уопсастыбаннай деятель быһыытынан үлэтэ, бары үтүөтэ-өҥөтө эмиэ хайаан да көрүллэрэ буолуоҕа. Ол туһунан комиссия аатыгар киирбит докумуоннарга сыһыарыллар сэҥээриилэргэ, рецензияларга үгүстүк этиллэр. Сүрүннээн Суруйааччы союһун чилиэнэ эрэ бириэмийэ ылыахтааҕа билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэспэт. П. А. Ойуунускай аатыгар дьүөрэлээх киэҥ өрүттээх үлэлээх, чахчы билиниини ылбыт интеллигенция бастыҥ бэрэстэбиитэллэрэ кини аатынан бириэмийэҕэ түһэриллэллэрэ сиэрдээх. Комиссия бэрэссэдээтэлэ, Михаил Спиридонович үлэлиир тэрилтэтин салайааччыта буоларынан, кини этиллэр кинигэлэриттэн да атын суруйууларын, наукаҕа үлэтин-хамнаһын биһигиннээҕэр ордук уонна өртөн ыла билэринэн, бу кандидатураны өйүөҕэр эрэлбит улахан.

1996 с.

### Дьон туһугар үлэ — олоҕун үрдүк анала

Бу күн сиригэр киһи барыта туох эрэ аналлаах, киһи буолан төрөөбүт иэһин төлүүр ытык ыйаахтаах кэлэр. Уратыта диэн киһи-киһи айдарыыта атыннаах, бэйэтэ эрэ толоруохтаах тус-туспа аналлаах. Бар дьонун кутун тутар, норуот өйүн-санаатын түмэр уонна инники дьылҕатын, кэскилин түстэһэр улахан анал киһиэхэ эрэ тиксибэт. Оттон сиргэ олоҕу салгыырга, удьуору ууһатарга айылҕаттан анаммыт дьахтар аймахтан эр киһилии далааһыннаах толкуйдаах, өркөн өйдөөх уонна кырдьык туһугар туруулаһан күрсүүнү-харсыыны тулуйар бигэ дьулуурдаах өссө аҕыйах.

Дьэ оннук, айыы бухатыырыныы, бар дьонун араҥаччылыыр сырдык аналлаах, күчүмэҕэй кэмнэргэ төрөөбүт норуотун көмүскэһэр-харааннаһар күүстээх санаалаах биир күөн туттар киһибитинэн Ульяна Винокурова буолар. Республика суверенитетын бөҕөргөтүүгэ, сомоҕолоһууга кини бэйэтин дьиҥ чахчы дьыаланан, үгүс үлэтинэн итэҕэтиилээхтик көрдөрбүт инники күөҥҥэ сылдьар чаҕылхай лидер, бөдөҥ учуонай олоҕун-үлэтин туһунан бэйэ кыаҕынан билиһиннэриэҕи баҕарыллар.

Төрөөбүт төрүт буортан төлкө, төрөппүт үтүө холобура

Ульяна Алексеевна көнө майгылаах, хоһуун дьоннордоох хоту сиргэ — Орто Халыма II-с Байды нэһилиэгэр Хатыҥнаахха элбэх оҕолоох Лаптевтар дьиэ кэргэннэригэр күөх сайын мунутаан турар кэмигэр, 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр, күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт сирин аата кэрэ-бэлиэ, удьуор силиһэ-мутуга бэйэтэ туһунан остуоруйалаах. Ол курдук саха тыллаах барыта сүгүрүйэр, ытык маһынан билинэр хатыҥа бу Байды нэһилиэгин сириттэн хоту диэки хойуутук чараҥнаан үүммэт. Халыма аатырбыт үүт кэрэ дьөһөгөйүн оҕолоро эмиэ бу түөлбэҕэ эрэ халыҥ үөрдээн үөскэтиллэллэр. Ол тоҕото төрүт удьуортан тутулуктаах эбит. Урукку дьыллар охсуһуулаах уорҕаларыгар — дьаһаах хомуллар дьалхаанын саҕана, көҥүллэрин күөмчүлэтэн, киин Сахаларын сириттэн хоту үтүрүллэн, тойон ууһа хаҥаластардыын бииргэ көһөн тиийбит номоххо киирбит хаҥыл-дохсун Байды ууһун дьоно Дьөһөгөй оҕото таҥаралаах буоланнар, сылгы сүөһүнү бүөбэйдээн, маанылаан ииттэннэр хахсааттаах хоту дойдуга ууһаппыттар-дэлэппиттэр.

Ойуччу уһук сиргэ ордон, сүппэккэ сөҥөн кэлбит саха төрүт итэҕэлин, норуотун былыргытын дириҥник билэр эбэтэ кыракый кыыс саха омук олоххо үөрүйэҕин, муудараһын этигэр-хааныгар иҥэринэригэр, өйүн-санаатын тутарыгар үтүө сүбэһитинэн, эйэҕэс иитээччинэн буолбута. Ол да иһин Ульяна кыыс, эбэтэ олох тыйыс сокуонунан өбүгэлэригэр аттанарыгар бэйэтин кэриэһинэн хатыҥ чараҥ анныгар былыргылыы хоолдьуга миҥэлээх көмүллэригэр, олус аһыйбыта, суохтаабыта.

Хаҕыс айылҕалаах, өлгөм бултаах-астаах дойдуга эр киһи, ыал аҕатын суолтата улахан. Бастакы кыыһыгар олус убаммыт аҕата Алексей Лаптев кинини кыра эрдэҕиттэн от-мас үлэтигэр да, булка-балыкка барытыгар тэҥҥэ илдьэ сылдьара. Сылайары-тоҥору аахсыбакка туруоруммут соругу толорорго, олох ыарахаттарыттан чаҕыйбат дьүккүөрдээх-дьаныардаах буоларга аҕатын үөрэтиитэ Ульяна кэлиҥҥи олоҕор, үлэтигэр олус туһалаабыта. Ону тэҥэ кыыс, холкуоһу салайар аҕатын үлэтин-хамнаһын, бар дьонун туһугар мөхсөрүн күннэтэ көрөн улаатан, салайааччы киһи дьон-сэргэ иннигэр төһөлөөх эппиэтинэстээҕин бигэтик өйдөөбүтэ. Аҕата I Хаҥалас нэһилиэгэр Ленин аатынан бөдөҥсүйбүт холкуоһу атаҕар туруоран, тыһыынчалыы ынах-сылгы сүөһүлэнэн, миллионер холкуос буола үүнэригэр күүһүн-сыратын биэрэн, оройуонтан биир бастакынан БСНХБ-ар сылдьар чиэскэ тиксибитэ, хотугу саха сылгытын ууһатар собуоту тэрий-сибитэ.

Ульяна киһини өйдүүр буолуоҕуттан аҕата биир да сылы көтүппэккэ нэһилиэк сэбиэтин, оттон аты кытары айааһыыр хоһуун ийэтэ Мария Гаврильевна оройуон сэбиэтин депутаттарынан куруук талыллан үлэлээһиннэрэ кини инники олоҕор үтүө дьайыыламмыта. Оҕо эрдэҕиттэн дьон кыһалҕатын өйдүүр, кыаммакка-кырдьаҕаска көмөлөһөр дьулууру уонна общество, дойду туһугар үлэлиири чопчу сорук, олох сыала оҥостору төрөппүттэриттэн утумнаабыта Ульяна Алексеевна дьон олоҕун-дьаһаҕын чинчийэр социолог идэтин таларыгар уонна депутат быһыытынан көннөрү нэһилиэнньэ интэриэһин көмүскүүр үлэтигэр көмөлөөх буолбута. Төрөппүттэрин холобуругар тирэҕирэн олоҕу тупсарар туһугар политикаҕа идэтийэн дьарыктанар, үлэлиир санааламмыта.

Олох киэҥ аартыгар үктэнии

Оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбит эдэркээн ыччаттары үрдүк үөрэх кыһата угуйара. Ол эрээри кыра кылаастан пионерскай дружина председателинэн, кылаас старостатынан уонна комсорунан өрүү инники күөҥҥэ сылдьыбыт Ульяна, төрөөбүт совхоһугар салалтаҕа үлэлиир аҕатыгар көмөлөһөр баҕанан, ыраах учаастакка ньирэй көрөөччүнэн тылланан барар. Сотору оттомноох, билиилээх кыыһы, үлэһит илии, специалист тиийбэтинэн уонна комсомольскай тэрилтэ сэкирэтээрэ буоларынан, утары этиппэккэ, оҕо садын сэбиэдиссэйинэн, онтон учууталынан үлэлэтэллэр. Ити сыллар мээнэҕэ ааспатахтара — Ульяна олоҕу, үлэни-хамнаһы, дьон сыһыанын арааһын дьиҥнээхтик билбитэ. Оччотооҕу оскуолаҕа үөрэтии, комсомол, партия ыйыыта ардыгар олоххо сөп түбэспэтин өйдөөһүнэ уонна үөһэттэн үлүбээй дьаһалымсыйыыны, көҥдөй сыыппаралары, былаан туолуутун эрэ эккирэтиһиини нэһилиэнньэ сөбүлээбэтин өйүгэр кытаанахтык хатаабыта кэлин социолог идэтин таларыгар уонна үлэҕэ бастатан туран дьон-норуот интэриэһин туруулаһарга бигэ позицияланарыгар быһаарар оруолламмыта.

1966 сыллаахха ыраах Халыма кыыһа, ол кэмҥэ сэдэх социальнай психолог идэтигэр үөрэнээри, ЛГУ-га киирбитэ. Ленинградка — революция, нуучча, аан дойду культуратын биһигэр, үөрэнэр сыллара Ульянаҕа буһуу-хатыы оскуолатынан буолбута. Сииктээх климаттан тэптэрэн, улаханнык ыарытыйар кэмнэригэр ыарахаттары тулуйа үөрэммитинэн уонна кини — факультекка соҕотох саха кыыһа — бииргэ үөрэнэр араас омук ыччаттара доҕотторун көмөлөрүнэн үөрэҕин быспакка, олоҕор көрсүбүт маҥнайгы улахан моһолу эрдээхтик туораабыта. Студенческай сыллара Хрущев «ириэриитин» кэмигэр түбэһиитэ уонна араас дойду, омук студеннарыныын бииргэ алтыһан үөрэниитэ кэнэҕэски учуонай, общественнай деятель олоҕу көрүүтүгэр, позициятыгар быһаччы сабыдыаллаабыта. Бэйэ омугун миэстэтин, дьылҕатын туһугар эппиэтинэс, уһук хотугу сиргэ сылгы-ынах сүөһүнү тэниппит ураты культуралаах бэйэ норуотунан киэн туттар иэйии эмиэ төрөөбүт дойдуттан кый ыраах туора сиргэ биэс сыл тухары олорор, үөрэнэр кэмигэр күүһүрбүтэ. Ульяна үөрэҕин түмүктүүрүгэр улахан производственнай холбоһук үлэтин чинчийэн «Араас таһымнаах салалта дьаһайар үлэтин көрүҥнэрин алтыһыыта» диэн уустук темаҕа дипломнай үлэтин көмүскээбитэ. Оччотооҕу салалта үлэтин итэҕэстэрин ыйан, бэйэтин сонун ырытыыларын-ыйыыларын киллэрэн суруйбут ити үлэтэ биһирэнэн, Польшаҕа бэчээттэммитэ.

1971 сыллаахха инженер-социолог дуоһунаһыгар ананан, «Дьугдьуурзолото» комбинакка үлэтин саҕалыыр. Уус Маайатааҕы Бриндакит, Югоренок, Эльдикан, Солнечнай бириискэлэригэр, Ааллаах Үүн шахталарыгар сылдьан, оччотооҕу промышленность үлэһиттэрин ыар усулуобуйаларын бэйэтинэн билбитэ. Рабочайдар балаһыанньаларын чэпчэтэргэ күүһүн-сыратын ууран үлэлээбитэ, шахта үлэһиттэрин итии аһылыгынан хааччыйыыны киллэрэри ситиспитэ, оройуон хаһыатыгар анал рубрика туруорсан, үлэ, олох-дьаһах боппуруостарын сырдатыыга, проблемалары көтөҕүүгэ үлэлэһэн, салалта көһүүн сыһыанын кириитикэлээн, үлэ-хамнас усулуобуйатын тупсарарга кинилэр болҕомтолорун тардарга кыһанара.

Үлэни наука көмөтүнэн тэрийии лабораториятын үлэтин бэлиэтии көрөннөр, Ульяна Алексеевна, П. И. Докторов өйөөһүнүнэн, ТЛИНЧИ-гэ саҥа аһыллыбыт социология салаатыгар үлэһитинэн киирэн, наука алыптаах аартыгар айымньылаах айана саҕаламмыта. Дьылҕата оччотооҕуга институт директора бөдөҥ учуонай Е. И. Коркинаны уонна республикаҕа киэҥник биллэр, дириҥ ытыктабылынан туһанар И. А. Аргуновы кытары үлэлиир кыаҕы биэрбитэ. Саха саарынын, киһи үтүөтүн Иван Александровиһы кытта 14 сыл устата бииргэ үлэлээһин специалист, киһи быһыытынан үүнүүтүгэр-сайдыытыгар, олоҕу көрүүтүгэр уонна Саха сирин бүтүннүүтүн киэҥник билиитигэр-көрүүтүгэр олус элбэҕи биэрбитэ. Наука тэргэн аартыгын тэлэйиигэ тирэх буолбут, сүбэнэн-аманан көмөлөспүт аҕа доҕотторун эрэллэрин эдэр учуонай түһэн биэрбэтэҕэ. Психологическай наука кандидатын, социология докторын, Россия наукатын академигын уонна Аан дойдутааҕы информатизация Академиятын член-корреспонденын бочуоттаах ааттарын ылары дьаныардаах үлэтинэн ситиспитэ. 70–80 сс. саха наукатыгар социологияны атаҕар туруорууга, республиканы бүтүннүү кэрийэн, дириҥ-киэҥ чинчийиилэри ыытыыга талааннаах учуонай бэйэтин дьоһуннаах кылаатын киллэрбитэ. «Социально-экономические аспекты урбанизации коренного населения Якутии» диэн кандидатскай диссертациятын темата кини научнай үлэтэ күннээҕи олоҕу кытары ыкса сибээстээҕин, олоххо туһаныллан барар кыахтааҕын көрдөрөр.

1991 сыллаахха бэйэтэ тэрийсибит Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар проблемаларын үөрэтэр институтугар этнопсихология уонна философия салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. 1995–1997 сс. бу институт директорын солбуйааччынан үлэлээбитэ.

Бар дьон интэриэһин туруулаһан политикаҕа киирии

Сүүрбэ сыл научнай институкка үлэ устата практическай суолталаах үгүс араас рекомендациялары, бырайыактары, сулууспаҕа туһаныллар көмө матырыйааллары республика салалтатыгар, үлэ-хамнас араас салааларыгар бэлэмнээн киллэрии элбэх этэ. Ол эрээри ити этиилэртэн дьиҥ олоххо киллэриллэрэ олус татыма астыммат буолууга, боппуруостары сытыытык туруорсар, туруулаһар санааҕа аҕалбыта. Уларыта тутуу, демократизация салгына биллээтин кытта У. Винокурова публицистическай суруйуулара бэчээттэнэн барбыттара. Кини ыстатыйаларын ис хоһооно олоҕу дьиҥнээхтик билэринэн, проблемалары сытыытык, аһаҕастык көтөҕөрүнэн уонна сонун, ылыннарыылаах этиилэрдээҕинэн киэҥ сэҥээриини үөскэппиттэрэ. Саха сирин урукку историятын, государственноһа олохтонуутун уонна билиҥҥи балаһыанньатын туһунан энциклопедическай хабааннаах, киэҥ билиини биэрэр «Биһиги, сахалар…», «Сказ о народе саха» кинигэлэринэн республика үрдүнэн итии сүрэхтээх патриот, норуот сомоҕолоһуутугар өйү-санааны түмэр чаҕылхай лидер быһыытынан биллибитэ.

Нууччалыы «инициатива наказуема» диэн этэллэринии, олох оргуйар үөһүгэр сылдьар, дьон туһугар ууга-уокка киирэрин кэрэйбэт кыһаллыгас киһини 1991 с. маҥнай куорат сэбиэтигэр, онтон 1993 с. Ил Түмэҥҥэ республика палататыгар, 1997 с. бэрэстэбиитэллэр палаталарыгар субуруччу норуот депутатынан талаллар. У. Винокурова парламеҥҥа бюджет социальнай хайысхаларыгар, үөрэх, наука, доруобуйа харыстабылын, культура эйгэлэригэр, олох-дьаһах көмүскэллээх буолуутугар үтүө суобастаах үлэтинэн нэһилиэнньэ убаастабылын ылыан ылар. Кини Республика Конституциятын оҥорууга, гражданство, арктическай территориялар, государственнай тыл, үөрэх, наука, о. д.а. тустарынан сокуоннары, атын правовой аакталары, федеральнай уонна республиканскай программалары, дьиэ кэргэн, эдэр ыал, ыччат генофонданы харыстааһын туһунан концепциялары бэлэмнээн оҥорууга быһаччы кыттыыны ылбыта.

Ульяна Алексеевна кыахтаах, бэлэмнээх политик быһыытынан киэҥ эйгэҕэ таҕыста. Россия Норуоттарын ассамблеятын сэбиэтин чилиэнэ, ХНТ Аан дойду төрүт олохтоох норуоттарын Декларациятын айар бөлөҕөр үлэлэһэр. Наукаҕа, политикаҕа үлэтинэн бүтүн Россияҕа, КГТ-га уонна атын дойдуларга биллэр, киэҥ сибээстээх. Кини билигин инники күөҥҥэ, үлэтин үгэнигэр, өссө үрдүк таһымҥа дабайар чыпчаалга сылдьар. Үгүс атын РФ Госдуматыгар туруоруллубут кандидаттартан норуот бэйэтин иһиттэн, общественнай үлэ үөһүттэн тахсыбытынан ордор уратылаах. У. А. Винокурова олох төрдүттэн уларыйар дьалхааннаах бириэмэтигэр, өй-санаа өрө-таҥнары ытыллар түһүүлээх-тахсыылаах уустук политическай быһыы-майгы кэмигэр норуот, интеллигенция өйүн-күүһүн түмпүт, республика государственноһын бөҕөргөтүүгэ олук уурсан, Саха сирин инники сайдар хайысхаларын оҥкулун сүрүннэспит «Саха омук», «Саха кэскилэ» хамсааһыннар сүбэлэрин салайсыбыт, «ИЛ» гражданскай сомоҕолоһуу партиятын тэрийсибит, республика дьахталларын хамсааһыныгар инники күөҥҥэ сылдьар биир биллэр-көстөр лидербит. Төрүт культура, итэҕэл, үөрэтии национальнай концепцията, государственнай тыл, о. д.а. курдук саха норуотун кутун-сүрүн чөл хаалларар, кэскилин быһаарар тыын боппуруостартан хаһан да туора турбатах, быһаччы үлэлэспит, өйөөбүт киһинэн буолар. Кини туһатыгар агитация ыытарга, «бу айылаах арбыыр, аатырдар киһилэрэ хантан күөрэс гынна, эрдэ ханна сылдьыбытай, урут тоҕо билбэтэхпитий?» диэн дьон соһуйбат киһитэ.

Ульяна Винокурова үс оҕолоох ыал амарах ийэтэ буоларынан, социологиянан дьарыктанан, уонунан тыһыынча дьону кытары тус бэйэтэ көрсөн кэпсэтэн, дьон олоҕун-дьаһаҕын дириҥник-киэҥник хабан үөрэппитинэн, депутат быһыытынан нэһилиэнньэ кыаммат араҥатын интэриэһин утумнаахтык туруулаһан дьон-сэргэ итэҕэлин ылла. Билиҥҥи ыарахан, булкуурдаах кэмҥэ хорсун санаалаах, халбаҥнаабат позициялаах, куруук норуотун кытары бииргэтин дьиҥ дьыаланан көрдөрөн эрэли ылбыт күөн туттар бөдөҥ общественнай-политическай деятельбитин, былыргы Сэһэн Ардьакыаптаах курдук, депутатынан таламмыт Россия Федерациятын таһымыгар таһааран, республикабыт интэриэһин көмүскэтэр кыах биэрэрбит саамай сөптөөх суолунан буолуоҕа. Сахабыт сирин быыбардааччылара уонунан сылларга общественнай-политическай үлэҕэ чахчы-бааччы бэйэтин көрдөрбүт республика Төрүт Сокуонуна оҥорсубут бары эрэнэр-итэҕэйэр киһибитигэр куоластарын биэриэхтэрэ диэн үтүө баҕарыынан дьон туһугар үлэлиири олоҕун анала оҥостубут У. А. Винокурова олоҕун, үлэтин-хамнаһын кылгастык сырдатыыбытын түмүктүүбүт.*

1997 с.

### Дойду, норуот туһугар туруулаһааччылар

Сүүрбэһис үйэ олоҥхотун бухатыырдара

Хайа баҕарар норуот көҥүлүн көмүскээччилэри күндүтүк саныыр. Төһө да кэм ааспытын да иһин кинилэри үйэлэр тухары кэриэстиир. Саха сирэ Нуучча государствотыгар холбонор кэмигэр олохтоохтор, тастан кэлэн күүһүнэн күөмчүлээн, түһээн түһэрэн, бас-көс, бастыҥ дьоннорун, ойохторун-оҕолорун аманаат ылаттаан барбыттарыгар, оччотооҕу кыахтарынан утарылаһан көрбүттэрэ. Ол ыраах кэмҥэ аҕыйах уон тыһыынча ахсааннаах омук бары улахан аҕа уустара күүстэрин холбоон, тыһыынчаҕа тиийэ хастыы эмэ сүүс боотурдары мунньан өрө туруталыы сылдьыбыттара. Норуот оччотооҕу сүҥкэн хамсааһыннарын тэрийбит, салайбыт тойон ууһа Хаҥаластан Тыгын уолаттарын, атын төрүт уус тойоттор, Нам, Бөтүҥ, Боотур Уус, Бороҕон, Баатылы, о. д.а. уустар боотурдарын ааттара, син нууччалар Донскойдарын, Мининнэрин уонна Пожарскайдарын тэҥэ, өрө тутуллар, нация ытык өйдөбүллэрэ буолар бырааптаахтар. Ол да иһин, Нам Бөтүҥүгэр, Дүпсүн, Төхтүр сирдэригэр бэйэлэрин көмүскэнэн күүлэ кириэппэстэргэ уматыллыбыт, аргы маска ыйаммыт биир дойдулаахтарга, хаан уруу өбүгэлэргэ мэҥэ өйдөбүнньүктэр турдулар, Хаҥаласка тыгыннарга, кыһылга-үрүҥҥэ хайдыһан бэйэ-бэйэни сэймэктэһии трагедиятын сиэртибэлэригэр, Сунтаарга Павловтаахха, Намҥа Никольскайга аҥаардастыы кыргыллыбыт 500 бастаанньаһыкка мэҥэ таастар уурулуннулар. Степной Дума тэриллибитэ 180 сыла, «Саха союһун» тэрийбит В. В. Никифоров-Күлүмнүүр төрөөбүтэ 140 сыла аан маҥнай киэҥник бэлиэтэннэ. Саха маҥнайгы судаарыстыбаннаһа тэриллибитэ 85 сылыгар автономияны аҕалбыт, республика статуһун ситиспит, бөҕөргөтүспүт саха саарыннарын ахтан ааһар тоҕоостоох.

Төрөөбүт дойдуларын, норуоттарын интэриэһин туруулаһан көмүскээбит, тэҥ быраап, көҥүл сайдыы, кырдьык иннигэр улуу мөккүөр, олох укулаатын оннуттан уларыппыт одурууннаах-охсуһуулаах уустук үйэ үөскэппит саха ньургуннара — Күлүмнүүр, Ксенофонтовтар, Ойуунускай, Омуоһап, Бараахап, Васильев, Винокуров уонна да атыттар. Айар тыл алыбынан, үөрэх, наука күүһүнэн хаалыылаах олохтоох хараҥа маассаҕа гражданскай өйү-санааны, көҕү уһугуннарбыт, үүнүү-сайдыы аартыгын арыйбыт, уопсастыба бастыҥ күүстэрин сомоҕолообут Өксөкүлээх, Алампа, Новгородов, Гаврилов, кинилэртэн кэлиҥҥи интеллигенция лидердэрэ Башарин, Романов, бырааттыы Мординовтар, ини-бии Даниловтар, Далан уо. д.а.

Сыныйан одуулаһыаҕыҥ Ойуунускайга, Омуоһапка, үс бастакы суруйааччыларга, Күлүмнүүргэ, Степан Васильевка, Семен Новгородовка анаммыт фотоальбомнар күн-дьыл өксүөнэ саһарпыт хаартыскаларыгар норуоппут аатын үрдэппит, судаарыстыбаннаһы тэрийэн олохпут оҥкулун оҥорбут саха саарыннарын эрдээх, номоҕон мөссүөннэрин. Өйдүү сатыаҕыҥ хаарыаннаах дьоннорбут театр сценатыгар тиллибит тыыннаах уобарастарын. Болҕойон ааҕыаҕыҥ Е. Алексеев, Д. Кустуров, Багдарыын Сүлбэ, И. Ушницкай, И. Николаев, СР бастакы президенэ М. Николаев, о. д.а. репрессия будулҕаныгар былаҕайга былдьаммыт, саамай айар-тутар эдэр саастарыгар күн сириттэн сүтэриллибит урааҥхай чулууларын туһунан кинигэлэрин. Өйдөөн-санаан ааһыаҕыҥ тиһэх тыыннарыгар диэри кэлэр кэскил туһугар норуоттарын инники сирдии, сомоҕолоһууну тэрийэ сылдьыбыт, өлбөт-сүппэт өркөн айар, научнай нэһилиэстибэни кэриэс кэбиспит интеллигенциябыт чулуу бэрэстэбиитэллэрин.

Өлөр-тиллэр иэдээннээх мөккүөргэ айыы боотурдарын кэриэтэ норуоттарыгар суон дурда, халыҥ хахха буолан, көмүскээбит улахан убайдарбыт барахсаттар… Кинилэрэ суох Саха сирин историята букатын атын хайысхаламмыт, билиҥҥи сайдыы биллэрдик харгыстаммыт, олохтоох омуктар дьылҕалара омтуоруйбут, кэрэгэй кэскиллэммит, кэхтэр да кутталга киирбит буолуон сөбө…

Бүгүҥҥү киһини — дуона суохтан иҥнэр, толлор, бэйэмсэх муҥутах, хоргус майгыламмыт, бэрт былдьаһан бэйэ-бэйэни сиэһиигэ, бөлөхтөһөн хайдыһыыга эрэ дьэ болооччу бодолонор, кыраларын үрдүгэр кыырт буолан түһэр татым ычаламмыт, кылгас санааҕа кыаһылаппыт саха саҥнааҕы — ааспыт үйэ сомоҕо личностарын кытары тэҥнээн көрдөххө, туох даҕаны омуна суох чахчы олоҥхо бухатыырдарыныы ойуччу үрдээн сүдүтүйэн көстөллөр. Билиҥҥигэ холоотоххо, ааспыт араллааннаах үйэҕэ бастыҥнарбыт атын, аһара тыйыс, хабыр кэмҥэ олорон, үлэлээн-хамнаан кылгас олохторугар үйэлээҕи оҥорон ааһаахтаабыттар эбит. Дэлэҕэ, былаас норуот интэриэһигэр сөп түбэспэт быстах бириэмэтээҕи төрдө-төбөтө суох политикатын олоххо киллэрээри тииспит сорох урукку наһаалаабыт карьерист салайааччылар, олус толоругастарын көрдөрөөрү бар дьоннорун хара хаанынан ытаппыт араас таһымнаах үлэһиттэр, ааспытын кэннэ кэлин бэйэлэрин кырдьыктарын таһаарынаары, ардыгар быһаччы буруйдарын-аньыыларын көлбөрүтүнэн, саптынан, «бириэмэтэ оннук этэ», «оччолорго үөһэттэн ыйыыны эрэ толорбуппут» диэн дьон-сэргэ, суобас, бириэмэ, история дьүүлүттэн куотуна сатыахтара дуо?!

Мөккүөрэ суох урукку былаас оннооҕор буолуохтары үлтү мэлийбит суостаах, кырыктаах салалталаах этэ. Ол эрээри кутталтан кутуйах иинин кэҥэтэр сүрүн уопсай маассаны кытары биир бириэмэҕэ тоталитарнай режим тимир ытарчатыгар ыга ылларан олорбут, үлэлээбит чулууларбыт норуоттарын интэриэһин түһэн биэрбэтэхтэрэ, бар дьоннорун, кырдьык туһугар саамай күндүттэн күндүлэрин — биирдэ эрэ бэриллэр олохторун толук ууралларын да кэрэйбэтэхтэрэ эбээт! Ама, кинилэр даҕаны, көннөрү дьон тэҥинэн, үөлээннээхтэрин кытары бииргэ үөрэн-хомойон, тус бэйэлэрин — дьиэ-уот, кэргэн, оҕо-уруу, үлэ кыһалҕаларын эрэ быһааран бэйэлэрин үйэлэрин этэҥҥэ моҥуохтарын баҕарбатахтара үһү дуо? «Тоҕо эн эрэ уокка киирэн биэриэхтээххиний, киһи бары дьон кэннигэр саһа-бүгэ, атыттары кэтэһэ сырыттахтарына! Тулалыыр дьон-сэргэ өйдүө-өйүө суоҕа, өссө кылыы кэтэһээччилэр, бэрт былдьаһааччылар уган биэрэннэр, буруйга-сэмэҕэ түбэһиннэрдэхтэринэ, эйигиттэн киэр хайыһыахтара, «норуот өстөөҕүнэн» ааҕыахтара…» — диэн кэргэттэрэ, доҕотторо, чугас дьонноро сэрэтэ, ааҕан үктүүр сорох табаарыстар таҥнары тарда, өстөөхтөрө куттуу-дьарыйа сатаатахтара эбээт кинилэр хас биирдиилэрин.

Кинилэр бары, син биһиги курдук, ыалдьар эттээх, таптыыр сүрэхтээх сирдээҕи дьон этилэр, уратылара диэн, төрөөбүт сир, норуот туһугар ыалдьар итии сүрэхтэрин этиитинэн, айманар уйулҕан дууһаларын хамсааһынынан кырдьык туһугар, бар дьон иннигэр омук инники дьылҕатын быһаарар бэйэлэрин көлүөнэлэрин сүрүн соругун чиэстээхтик толорбуттарыгар буолар. Бар дьоннорун, дойдуларын иннигэр сүдү эппиэтинэһи өйдүүр өркөн өйдөрүнэн, бэйэттэн булгутуммат гражданскай эр санааларынан, ыраас суобас күһэйиитинэн, омук чиэһин, бэйэ аатын-суолун, кырдьыгын түһэн биэрбэт инниттэн үөһэттэн ыгыыны-түүрүүнү, кырыктаах саба баттааһыны, эрэйи-мускууру тулуйан, бэл, бэйэлэрин сиэртибэлээн туран, номоххо киирэр килбиэннээх дьайыылары оҥорбуттара.

Ол иһин саҥа үйэҕэ бар дьон туруорсуутунан кинилэр сырдык уобарастара боруонсаҕа дьүһүйүллэн мэҥэ өйдөбүнньүктэрэ болуоссаттарга туруоруллан эрэллэр. Билигин сарсыардаттан аалыҥнаһар бүгүҥҥү саха ыччата ааспыт кинилэр ыар толуктарын төһө билэрэ, кэриэстиирэ, ааттарынан киэн туттара буолла? Бука, куруук үөрэри-хомойору билбэт дьүлэй куҥнаах дьэс эмэгэттэр эрэ тааһыран туралларыныы өйгө-сүрэххэ чугастык, истиҥник ылыммакка, халты көрөн эрдэхтэрэ эбэтэр киинэҕэ, видеоҕа көрөр боевиктарын геройдарын кэриэтэ саараҥныыры-чаҕыйары билбэт, өлөр-тиллэр диэҥҥэ бөрүкү кыһаммат, аҥаардастыы кыайар-хотор киһиттэн таһыччы суперменнар курдук өйдүүллэрэ буолуоҕа диэн киһи дьиксинэ саныыр. Ону баалыахха сатаммат, кинилэр көрө-истэ сырыттахтара — бүгүҥҥү убаастанар дьон, салайааччылар үөрүүлээх үбүлүөйдэргэ, өрөгөйдөөх түгэннэргэ үрдүк трибуналартан дарбааннаах тылларынан куоталаһа-куоталаһа уруйдаабыттарын-айхаллаабыттарын кэннэ күдээринэ күүрээн күүгэнэ уостаатын кытары улуу, чулуу дьоммут олохторун, үлэлэрин холобура аныгыскы үбүлүөйгэ диэри умнулларын, тыл дьыалаттан күннэтэ арахсарын, урукку көлүөнэлэр эрэйинэн, бэйэлэрин сиэртибэлээн да туран ситиспиттэрин, күһэллэн да буоллар, барытын кэриэтэ туран биэрэн эрэллэрин. Бүгүҥҥү күн эмиэ ааһарын, үтүөлүүн-мөкүлүүн историяҕа кубулуйарын ыччат эрэ ситэ өйдөөбөт диир кэрэгэй. Бүгүҥҥүлэр эмиэ кэлин «кэмэ оннуга», «үөһэттэн былаас модьуйуута, ыгыыта олус булгуччулаах этэ» диэхтэрэ.

Чахчыта оннук, ол эрээри… Оннооҕор улуу сэрии сылларыгар, Саха сирин салалтата бүтүннүү кэриэтэ соҕурууттан анаммыт кадрдартан турар кэмнэригэр, Илья Винокуров, бэл, суос-соҕотоҕун туруорсан-туруулаһан ынырыктаах хоргуйууттан харах ортотугар имири быстан эрэр тыатын сирин олохтоохторун — сахатын омугун геноцидтан өрүһүйбүтэ. Ол инниттэн сотору дуоһунаһыттан ууратылларын өйдүү-өйдүү норуотун иннигэр ытык иэһин толорбута. Кини ытыктыыр-таптыыр биир дойдулааҕын Максим Омуоһап, сүгүрүйэр урукку салайааччыларын Платон Ойуунускай, Исидор Бараахап 20-с сыллардааҕы кыһыл террортан норуоттарын быыһаабыт холобурдарын батыспыта.

Онтон кэнники кэлбит борисовтар, прокопьевтар норуоттарын көмүскүү-араҥаччылыы соруммакка, интеллигенцияны, ыччаты омугумсуйууга буруйдааһыҥҥа, сымыйа балыырга уган биэрбиттэрэ. Кинилэр Омуоһаптаахха хаспыт умуһахтарыгар кэлин бэйэлэрэ умса анньыллыбыт салайааччылар сааттаах холобурдарын хатылаабыттара. Ити курдук урукку историяттан көрдөххө, аҕыйах сылынан уларыйар сымнаҕас кириэһилэ, көлдьүн былаас туһугар норуоттарын атыылааччылар, эбэтэр дьылҕаны быһаарар күчүмэҕэй түгэҥҥэ, иһэ-таһа биллибэт түөрэҥ, саарбах быыһык кэмҥэ дьоннорун-сэргэлэрин, төрөөбүт сирдэрин интэриэһин түһэн биэрбэтэх биирдиилээн салайааччылар, национальнай лидер буолар личностар оруоллара историяҕа олус улаханын ааспыт олохпут уопута кэрэһилиир. Онон хайа даҕаны кэмҥэ, ханнык даҕаны былааска тустаах дуоһунастаах үлэһит, хас биирдии личность туох быһаарыныыны ылынара тус бэйэтиттэн эрэ тутулуктаах эбит.

Биһиги кэммит биһирэмнээх геройа

Бүгүҥҥү уустук быһыыга-майгыга, өй-санаа, дьулуур бохсулла быһыытыйбыт кэмигэр, талааннаах суруйааччы, уопсастыбаннай деятель Софрон Данилов эмиэ бэйэтин бириэмэтин уһулуччулаах киһитигэр — норуот учууталыгар М. А. Алексеевка суруйбут кэриэс-хомуруос тылларын өйдөөн кэлэҕин. Ааҕыаҕыҥ эрэ инникигэ эрэли күөдьүтэр, олоххо тардыһыыны күүһүрдэр бигэ дьулуурдаах, бүгүҥҥү күҥҥэ туһаайыллыбыт тыллары: «Нуучча улуу поэта Н. А. Некрасов улуу критик Н. А. Добролюбовка анаабыт хоһоонугар эппитэ: «Айылҕа-ийэ! Бу күн сиригэр ардыгар маннык уолаттары ыыппатыҥ буоллар, олох ыллыга бүөлэммит буолуох этэ…» …Эн Айылҕа-ийэ оннук соруктаан бу орто дойдуга ыыппыт уолаттарыттан, саха норуота үүнэр-сайдар ыллыга бүөлэммэтин туһугар, кини дьолугар-соргутугар төрөөбүт уолаттарыттан, биирдэстэринэҕин. Кэлэр да өттүгэр эн үтүө холобургун батыһааччылар, ханнык да бэйэлээх ыарахаҥҥа самнары баттаппат, ханнык да күчүмэҕэй тирээтэҕинэ өлөн-охтон биэрбэт, хата, өссө эбии өрө көрөн өргөйөн иһэр, итиэннэ, бастатан туран, төрөөбүт норуоппут, кини кэскилэ кэхтибэтин туһун саныыр, ол туһугар үлэлиир, охсуһар ыччат дьон үксээн иһэллэригэр мин бигэтик эрэнэбин».

Саха норуотун өйүн-санаатын түмэр тумус киһинэн, кини ыратын-баҕатын, дьулуһуутун сирэйдиир духуобунай лиидэринэн буолбут бастыҥ суруйааччы ытыктыыр-убаастыыр учуутала Михаил Алексеев үөрэнээччилэрэ кинилэр дьыалаларын салҕааччы буолуохтарын өтө көрбүккэ дылы. Бүгүҥҥү күҥҥэ норуот интэриэһин көмүскүүр, бар дьон, төрөөбүт дойду туһугар эппиэтинэс ыар бурҕалдьытын кэппит интеллигенция бас-көс бэрэстэбиитэлин туһунан «МК в Якутии» хаһыат (19–26.04.07) бу курдук суруйбута: «Иван Шамаев. Можно, конечно, по-разному относиться к этому негнущемуся товарищу времен начала прошлого века, возможно про таких говорил поэт Тихонов: «Гвозди бы делать из этих людей, не было б в мире крепче гвоздей», но у него нельзя отнять одного. Он всегда открыто выражает свою позицию и обнажает вопиющие акты беззакония, основанные на нормативных актах. В последние годы в России пишут законы люди не всегда государственного мышления, а подписывают их, точнее подмахивают, не углубляясь в смысл, вообще доморощенные звезды от политики. Так шагает по стране дурость. Великая.

Шамаев не чиновник, он просто человек, который смотрит на мир открытыми глазами и говорит об этом. У него просто нет шор и страха». Ситим быстыбат, утум салҕанар. Кырдьык, сиэрдээх быһыы туругурарын туһугар дьон-сэргэ, төрөөбүт республика дьылҕатын тус бэйэ кыһалҕата оҥостубут бастыҥнарбыт кэннилэригэр бар дьон, хара тыа маһыныы, турар буолан, кырдьык куруук кыайар. «Норуот күүһэ — көмүөл күүһэ» диэн мээнэҕэ этиллибэт.

«Киэҥ иһит салааһыннаах» дииллэринии, саха интеллигенциятын норуот туһугар туруулаһар үгэһин утумнаабыттар билигин даҕаны бааллар. Чөл хаалар илииттэн харыстанар, көмүскэнэр үөрүйэхтээх, олоххо дьоҕурдаах, үүнэр-сайдар кэскиллээх, улахан ис кыахтаах омук күчүмэҕэй кэмҥэ чаҕылхай личностары инники күөҥҥэ таһаарар. Билиҥҥи кэммит биһирэмнээх геройунан саха саарына, ССРС народнай учуутала М. А. Алексеев үөрэнээччитэ уонна утумнааччыта Иван Иванович Шамаев буолар. Бар дьонун, омугун тускулун санаан, ыарахан эппиэтинэһи чаҕыйбакка ылынан, бэйэтин харыстаммакка өр сыллаах сындалҕаннаах киэҥ далааһыннаах үлэни ыытарынан дьоҥҥо-сэргэҕэ билиниини ылла. Бүгүҥҥү күҥҥэ кини улахан убайдарбыт өлбөт-сүппэт дьыалаларын салҕаан, 90-нус сыллартан саҕалаан күүскэ үлэлии сылдьар. Республика дьоно-сэргэтэ кинини суон дурда, халыҥ хахха оҥостоору, саха норуотун Конгреһын сүрүннүүр сүбэтигэр талла. Биир дойдулааҕар, үөлээннээҕэр өбүгэ төрүт итэҕэлин тилиннэрээччи, «Кут-сүр» оскуола түһэ А. Н. Павлов-Дабыл талааннаах педагог уонна уопсастыбаннай деятель быһыытынан үрдүк сыанабылы биэрэр:

«Иван Шамаев педагог, учуонай быһыытынан үөрэх эйгэтигэр биллэр киһи. Ханна да тиий, кинини сураһааччы, ыйытааччы хайаан даҕаны баар буолар. Тоҕо диэтэххэ, республика араас муннугуттан үөрэнэ кэлээччи уонна кэлиэн баҕалаах аҕыйаҕа суох. Кинилэр бу үөрэх кыһатын улахан кэскиллээх, олох киэҥ аартыгар үктэннэрэр дириҥ туоналаах түһүлгэ быһыытынан сыаналыыллар. Маныаха, биллэн турар, лицей педагогическай коллективын үлэтэ уонна үөрэнээччилэрин ситиһиилэрэ биир чаҕылхай туоһу буолар. Оттон Иван Иванович — бу тэрилтэ салайааччыта. Кини күннээҕи хаһаайыстыбаннай соруктары быһаарарын таһынан, иитии-үөрэтии хорук тымырдарын өрүү илиитин иминэн бигии олорор. Туохтааҕар да ордук ыччаты төрүт өйгө-санааҕа, үгэстийбит үтүө сиэргэ-майгыга сыһыаран иитиигэ ахсаабат болҕомтотун уурар. Ол курдук, республикаттан сүүмэрдэнэн кэлбит оҕолорго, төрүт культураны, саха тылын, литературатын үөрэтии уотун-күөһүн сөҕүрүппэккэ бигэтик тутан олорор. Бу, мин санаабар, сахалыы элитарнай тииптээх оскуола үөскээһинин биир бастакы көстүүтэ буолар. Итиниэхэ лицей аҥаардас үөрэххэ, билиини сырсыыга эрэ буолбакка, саха утумнаах өйүн-санаатын сарсыҥҥыга, кэлэр кэмҥэ тиэрдэр тосхолго туһулаабыта улахан суолталаах.

Маны таһынан Иван Иванович дьон-сэргэ, нэһилиэнньэ, республика бүттүүнүн интэриэһин, кимтэн да чаҕыйбакка уонна чугуруҥнаабакка кимиилээхтик туруорсарынан, улахан буукубаттан суруллар дьиҥнээх Гражданин буолар. Хомойуох иһин, сокуонунан көрүллүбүт гражданскай быраабы туруулаһыы — бүгүн героизмҥа тэҥнээх. Оттон оннук дьон биһиги кэккэбитигэр суох буолбатахтар. Кинилэр бааллар эрээри аҕыйахтар уонна кимнээхтэрэ бэрт чопчу биллэр. Оннук дьон инники күөнүгэр норуодунай учуутал М. А. Алексеев үөрэнээччитин Иван Шамаевы бастакынан ааттыыр, арааһа, алҕас буолбата буолуо…»

2001 сылтан саҕалаан республика сир баайын туһаныыга нолуоктан ылар дохуотун, алмаастаах хампаанньаҕа, нефкэ-газка өлүүтүн-чааһын былдьаһан, үөһэттэн олохтоох салалтаҕа күүстээх ыгааһын оҥоһуллар кэмигэр общественность актыыбынаһын көҕүлээн бэйэ быраабын туруулаһыыны Иван Иванович иилээбитэ-саҕалаабыта. Нэһилиэнньэ интэриэһин көмүскүүр лидер быһыытынан биллибитин киин, омук хаһыаттарга интервью ылыылара даҕаны кэрэһилиир. Баай-дуол былдьаһар олигархтар эргимтэлэрин сабыдыалларынан, киксэриилэринэн Саха сиригэр хаһан да буолбатах информационнай сэрии биллэриллибитэ, Масюктан саҕалаан киин телевизорынан биэриинэн, хаһыаттарынан, интернет ситиминэн «омугумсуйууга», «сепаратизмҥа» баайсан буруйдуу сатыыр халҕаһа атаака оҥоһуллубута. Москваҕа Общественнай палаатаҕа эрдэттэн бэлэмнэнэн көрдөрүүлээх дьүүллээһини оҥорорго холонууларыгар «Саха сирэ — «Алроса» хамсааһын салайааччыта Иван Шамаев республика аатыттан сымыйа буруйдааһыннар олоҕо суохтарын, ханнык эрэ үпкэ-харчыга интэриэстээх бөлөхтөр туһаларыгар соруйан тэриллэрин итэҕэтиилээхтик дакаастаан турууласпыта. Үөһэттэн араас ньыманан Саха сирэ алмаас хампаанньатыгар, нефкэ-газка быраабын былдьаабыттарын кэннэ бүтүн региону сепаратизмҥа тиийэ буруйдуурга сорунар сааттаах сахсаан ньим барыыта, кэлин сылларга туора көрүллүбүт республика баһылыга иккис болдьоххо аһарыллыыта, о. д.а. уларыйыы — бу барыта быстах сыалы ситиһэр туһугар политическай оонньуу, ыгыы көрүҥэ буоларын ырылхайдык көрдөрбүтэ.

Промышленноска, сир баайыгар биллэр специалист Н. Д. Кириллин бу курдук суруйбутун сөбүлэспэт буолуохха сатаммат: «2001 сылтан ыла 5 сыл былаһын тухары «АЛРОСА» — тан аренда төлөбүрэ республика бюджетыгар сылга 9-10 млрд., ол аата, быһа холуйан, 45–50 млрд. солкуобай киирэн: оскуола, балыыһа тутуута, социальнай хайысхалаах көмө, тыа сиригэр үөрэнэр ыччакка өйөбүл уруккутунуу оҥоһулла туруутугар И. И. Шамаев уопсастыбаннас хамсааһынын тэрийэн тирэх биэрбитин өйдүөххэ наада. Ону таһынан кэнники аренда төлөбүрүн федеральнай киин компенсациялыырга сөбүлэһиитин ситиһиигэ эмиэ улахан оруоллаах. Ордук билигин дотация ылааччы регион ахсааныгар киирбит кэммитигэр. Бэйэбит дохуоппут аччаан, 2005 с. дотация бырыһыана 25,9 % эбит буоллаҕына, 2008 сылга 47,8 % ылар буолла. Онон урукку курдук үөһэ илиибитин тоһуйан көрдөһөөччү-ааттаһааччы балаһыанньатыгар киирдибит.

Аны биири, дьон-сэргэ умнубатын диэн, санатыахпын баҕарабын:

2000 сыллаахха ЕГЭ-ни киллэрэр кэмнэригэр (математика учууталларын мунньахтарыгар), сотору бу кэнниттэн ГИФО — төлөбүрдээх үөрэх киириэхтээҕин И. И. Шамаев өтө көрөн утарбытын, ол саҕана ким да куойатыгар оҕустарбатаҕа. Онтубут 2002 сылтан тыа сахатын оҕото үксэ үрдүк үөрэхтэнэр СГУ-гар киирии төлөбүрдээх буолбута. Онтон күһэллэн тыа сиригэр сүөһү бөҕө туттуллубута. Государственнай статистика көрдөрөрүнэн, 2003 с. саҕалаан 2006 сылга диэри ынах сүөһү ахсаана республикаҕа лаппа аччаабыт (48,3 тыһ. төбө, сылга ортотунан 6,3 %), кэтэх хаһаайыстыбаларга (63 тыһ. — 19 %) буолбут, 2007 сылга эрэ өрүттүөх курдук. Маны Тыа хаһаайыстыбатын министерствота айылҕа дьайыытын түмүгэр от оттоммотоҕунан уонна оттоммут от хаачыстыбата мөлтөҕүнэн, төрүүр сүөһү уонна төрүөх аҕыйааһынынан быһаарбыт да, ол барыта буолбатаҕа маннык чахчылартан көстөр: түһүү улахана үрдүк үөрэххэ киирэр саамай элбэх ыччаттаах илин эҥээр, киин улуустарга буолбут, оттон ол саҕана ууга барбыт Бүлүү, хоту улуустарга ама соҕус эбит. Сүөһү ахсаана чуолаан кэтэх хаһаайыстыбаларга күүскэ аҕыйаабыт. Ол аата ГИФО 2002 с. күһүнүттэн киирэн, бу дьон оҕолорун үөрэттэрэллэригэр сылга 2–3 сүөһүнү тутуннахтарына эрэ үөрэттэрэр кыахтаммыттара (үөрэх төлөбүрэ 22–25 тыһ. солк. буоллаҕына, эт сыаната киилэтэ 70–90 солк. этэ). Ол саҕана элбэх сылгылаах Дьааҥы, Абый, Ньурба, Хаҥалас, Горнай, Бүлүү, Уус Алдан улуустара сылгыларын ахсаана эмиэ лаппа аччаабыт. Саха сүөһүтэ-сылгыта онно кыргыллан барбытын И. И. Шамаев тэрийбит общественнай хамсааһына ситэриилээх былаастан модьуйан, республика бюджетыттан төлөбүр анатан, онтон 2005–2006 үөрэх сылыгар ГИФО толору тохтотуллан турар. Онон ити сүөһү ахсаана лаппа аччааһынын биир сүрүн биричиинэтинэн төлөбүрдээх үөрэх киирэ сылдьыбыта бу күҥҥэ диэри охсуулаах буолбутун сыыппаралар уот харахха көрдөрөллөр».

И. И. Шамаев үлэтин туһунан бэчээккэ үгүс матырыйаал тахсара кини үлэтэ-хамнаһа нэһилиэнньэ ортотугар дьайыылааҕын, биллэрин-көстөрүн туоһулуур. Айылҕа харыстабылыгар, республика интэриэһин көмүскээһиҥҥэ үлэтин сыаналаан, биллиилээх суруйааччы Тумарча «Биһиги Аан Дархаммыт» кинигэтигэр биир биһирэмнээх герой быһыытынан киллэрбитэ түбэһиэхчэ буолбатах. Кини үлэтин эйгэтэ киэҥ, аҥаардас төрүт итэҕэли төнүннэрэр үлэни сүрүннээһиҥҥэ өр сыллаах үлэни ыытта. Ол курдук Айыы итэҕэлин конференцията 10-тан тахса сылга киин куоракка уонна Саха сирин араас улуустарыгар ыытылынна, үгүс хаһыат, матырыйаал хомуурунньуктарынан бэчээттэннилэр. Олох охсуутугар, политика кыһарҕаныгар халбаҥнаабат, буортулаах дьаллыктарга ылларбат чиҥ сүрүннээх, бөҕө ис туруктаах буолууга үйэлэр усталарыгар олохсуйбут төрүт үгэстэр, сахабыт итэҕэлэ төһөлөөх сүҥкэн суолталааҕа өйдөнөр. Ордук оҕо, ыччат дьалхааннаах, уустук кэмҥэ чөл куттаах буоларыгар, омугун уратытын сүтэрбэт айылгыланарыгар төрүт итэҕэл күүһэ быдан дьайыылааҕын билиҥҥи киһи барыта кэриэтэ өйдүүр-билэр.

Иван Иванович тустаах бириэмэ ирдэбилинэн, делегаттар, республика чулуу дьонун куоластааһынынан норуот суруйааччыта Софрон Данилов салайбыт Сахатын конгреһын үлэтин салайсар үрдүк итэҕэли ылбыта элбэххэ эрэннэрэр үтүө бэлиэ. Үтүө дьыала утума быстыбат. Бар дьон өйөбүлэ, тирэҕэ норуот бастыҥ уолун күүһүгэр күүс эбэн, үлэтэ өссө далааһыннанарыгар кыах биэриэ. Иван Шамаев олоҕун илгэтин, биир киһи холугар үгүс өрүттээх сөҕүмэр үлэтин барытын хабар, сырдатар хайдах да кыайтарбат уустук сорук. Арай биири бигэтик киһи өйдүүр — кини көмүс көлөһүнэ көдьүүһэ суох хаалыа суоҕа, ииппит-такайбыт солбук көлүөнэ үөрэнээччилэрэ үйэттэн үйэҕэ салҕанар үгэһи утумнаан, бар дьон, норуот туһугар махталлаах үлэни салгыы сайыннаран иһиэхтэрэ диэн. Уонна кэнэҕэһин даҕаны, хойутун хойут норуотун көмүскээччи, дойдутун интэриэһин туруулаһааччы — билиҥҥи бириэмэбит бастыҥ киһитин — аата кэлин даҕаны саха саарыннарын кэккэтигэр куруутун ааттанар кэскиллээх диэн бигэтик итэҕэйэбин.

2007 с.

### Сахаттан биир бастакы алмаасчыт

Олох бары ыардарын эрдээхтик тулуйбут, кэнэҕэски ыччаттарын туһугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбит уратылаах көлүөнэ биир бэлиэ киһитинэн Мирнэй куорат кырдьаҕас олохтооҕо В. П. Кулаковскай буолар. Василий Петрович сахаттан республикаҕа алмаас промышленноһын атаҕар туруорсубут биир бастакы рабочай кылаас бэрэстэбиитэлэ. Кини 1923 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Таатта оройуонун Сиэллээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Түөрт саастааҕар ийэтэ өлөн, төрөппүт ийэ сылаас илиитин, уйаҕас тапталын билбэккэ, аҥаардас аҕатын уонна убайдарын, саҥастарын көрүүтүгэр хаалбыта. Борбуйун көтөҕүөҕүттэн тоҕус тиистээх мас кыраабылынан от саҕалаһан, оччотооҕу тыа ыалын үгүс түбүктээх бары үлэтигэр-хамнаһыгар үлэлэспитинэн улааппыта. Олдьот сааһыгар улахан дьоннуун тэҥҥэ холкуос бары үлэтигэр сылдьан, Тааттатааҕы МТС‑ка үс ыйдаах трактористар курстарыгар үөрэнэн, 1942 сылтан тракторга үлэлээбитэ. Саҥа идэтин бэркэ сөбүлээн үлэлээн иһэн, нөҥүө сыл сааһыгар армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. 1950 сылга диэри Дальнай Востокка, Сахалиҥҥа эҥкилэ суох сулууспалаан ытык иэһин төлөөбүтэ.

Дойдутугар эргиллэн холкуос үлэтин үөһүгэр буһа-хата сырыттаҕына, киэҥ сиринэн тэлэһийэн саллааттаан кэлбит, барыга бары сыһыаннаах, дьоҕурдаах механизатор киһини үөрэххэ ыыталлар. Баһылай Дьокуускайга паарынан хамсатыллар массыыналары үлэлэтээччилэр кылгас болдьохтоох курстарыгар үөрэнэн, саҥа идэни ылбыта. Чөркөөхтөөҕү бөдөҥсүйбүт холкуос киинигэр аан бастакынан локомотив күүһүнэн бурдук тартарар барабыыгы уонна маһы эрбэтэр арааманы үлэлэтиһэр чиэскэ тиксибитэ. Маһы-оту тардар сааһыгар сылдьар эдэр киһи холкуос бастыҥ үлэһиттэрин ахсааныгар киирэр. Ол эрээри сотору тыа киһитин олоҕун суола адьас атын аартыгынан салаллыбыта.

1954–1955 сс., геологтар Л. Попугаева, Ю. Хабардин «Зарница», «Мир» алмаастаах кимберлит туруупкаларын арыйыахтарыттан ыла, Саха сиригэр бу күндү тааһы хостуур промышленность балысханнык сайдан барбыта. Түҥ тайҕа быыһыгар саҥа куорат тутуллан тахсыбыта, 1957 сылтан маҥнайгы промышленнай байытар фабрика үлэтин саҕалаабыта. Үлэһит илии тиийбэт, хотугу сир тыйыс усулуобуйатыгар үөрүйэх дьон наада кэмигэр, төрүт олохтоох нэһилиэнньэ туора туран хаалбатаҕа. Алмаастаах сири арыйыыга уонна туһаҕа таһаарыыга биирдиилээн специалистары сэргэ урукку Садын оройуонун, Сунтаар үгүс нэһилиэктэрин олохтоохторо улахан көмөнү оҥорбуттара. Холкуостар көлөнөн, сирдьит, хара үлэһит дьонунан уонна аһынан-үөлүнэн тиһигин быспакка көмөлөспүттэрэ. Республика араас муннуктарыттан саха эдэркээн уолаттара, кыргыттара алмааһы хостооһун романтиката угуйуутунан, комсомол путевкатынан хомуллан, рабочай кылаас кэккэтин хаҥатыспыттара. Кинилэртэн сорохторо, урут сыстыбатах үлэлэрин ыарырҕатан, киһилии усулуобуйа суоҕуттан, ону тэҥэ дойдуларын, дьоннорун-сэргэлэрин суохтааннар, төннүтэлээбиттэрэ. Холкуос дохуотуттан атын хамнас диэни тута үөрэммэтэх дьон, хаһан да көрбөтөх харчыларын аахсан, киэҥ-дьалхаан эйгэҕэ түбэспиччэ, иһэн-аһаан матайданан, устунан ускул-тэскил баран, хаамаайы буолбуттар эмиэ бааллара. Оттон кытаанахтартан чаҕыйбатахтара, ордук олоҕу билбит-көрбүт өттүлэрэ, промышленноска сыстан, саҥа үлэҕэ үөрүйэхтэнэн, араас омук дьонун ортотугар убаастабылы ылар туруу үлэһиттэр буола үүммүттэрэ. Ол курдук, холобурга эттэххэ, Сунтаар Тойбохойуттан кэлэн, Мирнэйгэ хара маҥнайгыттан үлэлээбит эдьиийдии-балыстыы Анна уонна Мария Петровна Семеновалар пенсияҕа тахсар да баран, биирдэрэ Новай бөһүөлэккэ, атына Айхаллааҕы хайа байытар комбинатыгар наставник-үлэһиттэр быһыытынан үлэлээбиттэрэ.

Оттон В. П. Кулаковскай, саҥа үөрэнэн горнай инженер идэтин ылбыт быраата Коля Мирнэйгэ карьерга үлэҕэ анаммытыгар, доҕор буолан, саҥа куоракка тиийэн хаалбыта. 1962 с. саҥатыттан Мирнэй куорат бастакы байытар фабрикатыгар IV разрядтаах слесарынан, ыстаарсай кочегарынан үлэтин саҕалаабыта. 1965 сылтан СБШ‑200 сири үүттүүр станокка машинист көмөлөһөөччүтүнэн үлэлэһэн барбыта. Сүрэхтээх-бэлэстээх, кыайыгас-хотугас үлэһит саха киһитэ сотору биригээдэ биир төһүү үлэһитинэн биллибитэ. Аатырар Фархиахметов баһылыктаах кинилэр биригээдэлэрэ сэттис пятилеткаҕа соцкуоталаһыы кыайыылааҕынан буолбута. Биригээдэ хаартыската дойду киинигэр Москваҕа ССРС Норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын Бочуотун дуоскатыгар ыйаммыта.

Василий Петрович пенсияҕа тахсыар диэри үлэлиир коллективын ортотугар үтүө суобастаах үлэтинэн, дьоһун майгытынан, дьиссипилиинэтинэн холобурга сылдьар үлэһит быһыытынан үгүстүк чиэстэммитэ, хайҕалга-бочуокка сылдьыбыта. Бэйэтин харыстаммат үлэтинэн саха рабочайа кэтит түөһүн түөрт төгүл соцкуоталаһыы кыайыылааҕын, коммунистическай үлэ ударнигын, «VII-с пятилетка ударнига» значоктарынан киэргэппитэ. Оччолорго ити түөскэ анньыллар бэлиэлэр мээнэҕэ бэриллибэт этилэр, атын араас омук ааттаахтарыттан үлэҕэ ортоххуна ыларыҥ. Промышленноска өр кэмнээх сыралаах үлэтэ сыаналанан, элбэх бочуотунай грамоталары, сыаналаах бэлэхтэри ылбыта уонна көмүс көлөһүнүн бэлиэтигэр «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаламмыта. Ыраах Тааттаттан кэлбит Баһылай киһи буолбут Мирнэйигэр үлэттэн эрэ дьолун булбатаҕа, олоҕун доҕорун, сибээс үлэһитин, Екатерина Николаевна Попованы көрсөн ыал буолбута.

В. П. Кулаковскай үчүгэй үлэһитин таһынан кыһамньылаах аҕа, дьиэ кэргэн эрэллээх баһылыга. Кини Дьокуускайга олорор улахан уола Николай аҕатын туһунан бу курдук истиҥ тылларынан ахтар: «Папу я знаю с 1979 года, когда он познакомился с моей мамой. Всегда его помню добрым, понимающим и чутким человеком. Я рад, что на наше с братом Гошей счастье, матери повстречался такой, с большой буквы, человек, который всю жизнь честно трудился, помогал людям и до сих пор трудится, помогает чем может своим сыновьям и внукам…». Николай бэйэтэ Омскайдааҕы авиационнай училищены бүтэрэн идэтинэн үлэлээн баран, билигин иккис үөрэҕин бүтэрэн, Ирбэт тоҥу үөрэтэр институкка үлэлиир. Биэс оҕолоох, улахан дьиэ кэргэн аҕата. Оттон Егор Мирнэйгэ 18-с ТУСМ-ҥа инженеринэн үлэлиир, икки оҕолоох.

Алмаас промышленноһын, тыыл уонна үлэ ветерана, «Германияны кыайыы иһин» мэтээллээх сэрии кыттыылааҕа В. П. Кулаковскай бу күннэргэ 75 сааһын бэлиэтээри да сырыттар, үтүө сааһын бараабыт таптыыр Мирнэйигэр хайа байытар комбинатын оҕотун садыгар, пенсияҕа тахсыаҕыттан биир даҕаны сылы өрөөн көрбөккө, үлэлии-хамсыы сылдьар. Василий Петрович үлэтинэн эрэ муҥурдаммат киһи. Ойуун ууһуттан удьуордаах, Кулаковскайдартан сыдьааннаах буолан, сүрэҕин баҕатынан, дууһата иэйэринэн иллэҥ кэмигэр хоһоон суруйар дьарыктаах. Кырдьаҕас алмаасчыт сахатын эдэр ыччата кинилэр солообут суолларын батыһан, промышленноска күүскэ киирэн үлэлэһэллэригэр, техническэй идэлэри баһылаан иһэллэригэр баҕалаах.

1999 с.

### Холобур буолар туруу үлэһит киһи этэ

Саҥа үлэтин саҕалыыр эдэр киһиэхэ бэйэтин идэтин дэгиттэр баһылаабыт үөрүйэх үлэһит сүбэтэ-амата, кыһамньылаах сыһыана олус көмөлөөх, туһалаах буолар. Ону мин Т. И. Румянцева салалтатынан үлэлээбит кэммэр билбитим. Кини «эдэр дьон биһигини солбуйуоххут» диэн куруук этэрэ, редактор үлэтин ымпыгар-чымпыгар ис сүрэҕиттэн кыһаллан үөрэппитэ. Кэлин «мин пенсияҕа барыам иннинэ, үөрэнэн, билэн-көрөн хаал» диэн хаайан туран, бэйэтин оннугар редакция сэбиэдиссэйинэн анаппыта.

Татьяна Ивановна кинигэ кыһатыгар үлэҕэ киириибэр быһаччы сыһыаннаах. «Чолбон» сурунаалга корректордыы сырыттахпына, анаан-минээн кэлэн кэпсэтэн, редакторынан үлэлииргэ ыҥырбыта. Оччолорго мин кинини билбэт этим. Арай 1990 сыл күһүнүгэр суруйааччыларга буолбут мунньахха көрбүттээҕим. Ол мунньахха кэпсэтии издательствоҕа бэчээттэниэхтээх казах суруйааччыларын кинигэтин бэлэмнээһин тула барбыта. Онно кини кинигэ ханнык болдьоххо тахсара былааннанарын, тылбаастар хаһааҥҥа диэри оҥоһуллан туттарыллаллара наадатын туһунан аҕыйах тылынан дьэҥкэтик өйдөнөр гына быһааран эппитэ, ыйытыыларга астык, толору хоруйдары биэрбитэ. Балачча кэҥэс С. И. Тарасов кабинетыгар толору мустубут дьон ортотугар уруккуттан билсэр, бодоруһар бэйэ киһитин быһыытынан холкутук, дуоспуруннаахтык туттарын, лоп бааччы тылын-өһүн бэлиэтээн өйдөөн хаалбытым.

Кэлин бииргэ үлэлии сылдьан чугастык биллэххэ, тустаах үлэтигэр олус эппиэтинэстээҕэ. Түөрт оҕолоох аҥаардас ийэ да буоллар, үлэтин чааһын куруук киһи сөҕүөн курдук тутуһара. Барыга бары дьоһуннаахтык, болҕомтолоохтук сыһыаннаһара, оҥоруохтаах дьыалатын хайаан да тиһэҕэр тириэрдэн тэйэрэ. Тугу эмэ ылыннаҕына, сорук туруоруннаҕына түмүктээх буоларыгар дьулуһара. Үлэҕэ-хамнаска ыктарыы буоллаҕына, эбэтэр араас уустук түгэн, эриирдээх балаһыанньалар үөскээтэхтэринэ, саамай ыараханын бэйэтигэр ылынара, сөптөөх, сиэрдээх диэбит суолугар санаатын кимтэн да толлубакка аһаҕастык этэрэ, киһи кэннигэр саҥата суох олорон хаалары сөбүлээбэтэ. Бэйэтэ туспа толкуйдаах, ураты көрүүлээх уонна сатаан кыана туттар, куруук холку, дьоһуннаах майгылаах буолан, кини тыла, мнениета ыйааһыннаах, ылыннарыылаах буолара. Ол да иһин өр үлэлээбит тэрилтэтигэр, автордарын — суруйааччылар ортолоругар аптарытыаттааҕа.

Издательство урукку кэмҥэ, идеология биир тутаах киининэн ааҕыллан, компартия обкомун хонтуруолунан үлэлиир эрдэҕинэ, уус-уран уонна оҕо литературатын редакцията олус эппиэттээх миэстэнэн ааҕыллара. Онон ити редакция сэбиэдиссэйэ үтүргэннээх, кыбыттарыылаах балаһыанньаҕа үлэлиирэ өйдөнөр. Т. И. Румянцеваны, өр кэмҥэ үлэлээбитин тухары, саха литературата сөптөөх тосхолунан сайдарын туһугар, литературнай нэһилиэстибэҕэ сиэрдээх сыһыан иһин мөккүөргэ, бөлөхтөһүү, хайдыһыы күөдьүйбүт кэмигэр халбаҥнаабат бигэ позицияны тутуспут, дьиҥ талааннар тахсыыларын туруулаһан өйөөбүт киһинэн литература эйгэтигэр чугас дьоннор үчүгэйдик билэллэр. Кини талааннаах диэбит дьоннорун, эдэрдэри куруук өйүүрэ, болҕомтолоохтук сыһыаннаһара. Элбэхтэн аҕыйах чопчу холобурдары аҕыннахха, В. Яковлев «Тыа салгына» кинигэтэ кини кыһамньытынан авторга сакаастанан, бэчээккэ бэлэмнэнэн тахсыбытын туһунан ыкса билэр, «эдьиийим» диэн ытыктаан ааттааччы суруйааччы Николай Лугинов бэрт истиҥник, махталынан ахтан турар.

Татьяна Ивановна суруйааччыны маҕаһыыҥҥа көрсө түһэн: «Хайа эн эһиил үбүлүөйгэр кинигэ таһаартарыаҥ этэ буоллаҕа! Тоҕо кыһаммакка сылдьаҕын? Эһиилги былааҥҥа киллэрэбит, сайаапката биэр уонна рукопискын бэлэмнээн киллэрэ оҕус», — диэбит. Василий Васильевич онно издательство биир тутаах үлэһитэ бэйэтинэн кыһаммытыттан наһаа үөрэн-долгуйан киһи аайы кэпсээбитэ үһү. Онтон дьэ бэйэ бодотун тардынан, этиллибит болдьоххо айымньыларын киллэрээри, сыл аҥаара атыҥҥа аралдьыйбакка үлэлэспит. Ол түмүгэр саха биир чаҕылхай талааннаах суруйааччытын киэҥ сэҥээриини ылбыт кэпсээннэрин кинигэтэ 1984 сыллаахха тахсыбыта.

Народнай суруйааччы Далан айымньылара маҥнай бэчээттэниилэригэр, кэлин «Тыгын Дархан» историческай романын Оҕо дыбарыаһыгар билиһиннэрии тэриллиитигэр (ол киэһэ суруйааччы талаанын бар дьоно бүттүүн билиниилэрин чаҕылхай көстүүтүнэн, ытыктабылларын, махталларын биллэрэр өрө көтөҕүллүүлээх түгэннэринэн буолбута) уонна П. А. Ойуунускай аатынан литературнай бириэмийэҕэ түһэриллиитигэр Татьяна Ивановна олус кыһаммыта, үгүстүк сүүрбүтэ-көппүтэ.

Саха сирин уонна Казахстан суруйааччыларын сибээстэрэ бөҕөргөөһүнүгэр уонна кэҥээһинигэр кини биллэр-көстөр өҥөлөөх. «Эҕэрдэ, Саха сирэ!», «Сардаана и тюльпан» кинигэлэр тахсыыларыгар үгүстүк үлэлээбитэ. Саха сирин суруйбут-сырдаппыт биһиги литературабыт доҕоро казах суруйааччыта Калаубек Турсункулов А. Е. Кулаковскай аатынан государственнай бириэмийэҕэ түһэриллиитигэр эмиэ быһаччы улахан оруоллаах.

Издательствоҕа саҥа киирэн үлэлээбит кэмин туһунан, «уустук кэм этэ, 1974 сыллаахха Д. Дыдаев кинигэтинэн сибээстээн, айдаан бөҕөнү тарданнар, хас да үлэһити уһулбут, буруйдаабыт-сэмэлээбит бириэмэлэригэр түбэспитим. Маҥнай утаа суруйааччылар, Софрон Петровичтаах, миигин обкомнар анаан олордубут киһилэрин курдук көрөннөр, тоҥуй сыһыаннаах этилэр» диэн ахтара. С. П. Даниловы олус убаастыыра, наһаа өйдөөх киһи диэн ааттыыра. Кини «Санаам туймуулара» диэн бүтэһик кинигэтин кэриэһин курдук санаан, суруйааччы огдооботун М. Е. Данилованы кытары бииргэ үлэлэһэн, олус кыһаллан бэчээккэ бэлэмнээн, производствоҕа туттарбыта. Ити кини тиһэх үлэтэ этэ… Университекка преподавателинэн үлэлии сылдьыбыт кэмин бэркэ иэйэн ахтара-саныыра. Таптыыр кэргэнэ эрдэ суох буолан, түөрт кыра оҕону соҕотоҕун иитэр кыһалҕаттан ол бэркэ сөбүлээн испит үлэтин хаалларбытыттан уонна кандидатскай диссертациятын ситэри көмүскээбэтэҕиттэн кэлиҥҥэ диэри наһаа хомойор-хараастар эбит этэ. Кэргэнин Уус Алдан Өспөҕүттэн төрүттээх республикаҕа биир биллэр салайар үлэһит буолан испит Василий Васильевич Румянцевы олус күндүтүк саныыра. Оҕолорун кини холобуругар иитэн, кэлин эдьиийэ Мария Ивановна көмөтүнэн үтүө үлэһит буоллулар.

Татьяна Ивановна дьиэтин-уотун, үлэтин түбүгүнэн эрэ муҥурдаммакка, киэҥ интэриэстээҕэ, общественнай олоххо көхтөөхтүк кыттара. Киһи быһыытынан хаачыстыбаларыттан ордук кини аламаҕай, холку майгытын, дьоҥҥо үтүө сыһыанын бэлиэтиир наада. Хас да сыл бииргэ үлэлээбитим устатыгар кини кыыһыран тымтыбытын, дьону кытары киҥир-хаҥыр саҥарсыбытын көрбөтөҕүм. Үлэ сүнньүнэн араас түгэннэр баар буолааччылар. Сорох рукопись киллэрбит автордар суос бэринэн ыҕарыйбытынан-хомуруйбутунан киирээт, саанан эҥин барар түбэлтэлэрэ баара. Онно Татьяна Ивановна тэҥҥэ айдаарсан барбакка, бэл, куолаһын үрдэппэккэ, холкутук быһаарсара. Ол эрээри тыҥааһыннаах, сыраны-сылбаны олус ылар үлэтэ доруобуйатын лаппа кэбирэппит буолуохтаах. Төһө да түбүктээх буоллар, дьон тылын быһа гымматын уонна эрэннэрбитин хайаан да толорор дьүккүөрдээҕин сөҕөрүм. Ким эмэ бэйэтин кыһалҕатын кэпсээтэҕинэ, тылланан туран көмөлөһө сатыыра, харчыга наадыйар буоллахтарына, бэл, бэйэтэ харчыта суоҕар атын киһиттэн иэс ылан туран биэрэрин көрөрүм. Бэйэм даҕаны ыксал түгэннэргэ көмөлөһүннэрбитим баар суол. Билсэр дьонугар, табаарыстарыгар, аймахтарыгар (ордук кэргэнин урууларыгар, биир дойдулаахтарыгар) олус үтүө сыһыаннааҕа, куруук кыһаллара. Кинини кытары көрсүбүт, кэпсэппит киһи астынан-дуоһуйан, санаата чэпчээн арахсара. Бэйэтэ дьон туһунан үчүгэй өрүттэрин бэлиэтээн кэпсиирэ, наһаа биһириир, хайгыыр дьоннордооҕо.

Татьяна Ивановна Румянцева туһунан өйдөбүлүм, кылгастык аҕыннахха, ити курдук. Истиҥ дьүөгэтэ ф. н.д. Дора Егоровна Васильева хомуйан оҥоруутунан «Бүппэт үлэ үөһүгэр» диэн кини туһунан үлэлээбит кыһатын кыһамньытынан үтүө өйдөбүлү санатар ахтыы кинигэтэ 1996 с. бэчээттэнэн тахсыбыта. Кини бэйэтин идэтигэр бэриниилээх, олус кыһамньылаах туруу үлэһит, саха дьахтарын — Далбар Хотунун биир бастыҥ холобур буолар бэрэстэбиитэлин, үтүө киһи быһыытынан билэр дьон, табаарыстарын өйдөрүгэр-сүрэхтэригэр куруук тыыннаах хаалыаҕа.

1996 с.

### Үтүө өйдөбүл хаалбыт

«Сыл — хонук» дииллэрэ чахчы оннук. Саха биир ураты суоллаах-иистээх, дьикти талааннаах хоһоонньута Ефрем Степанович Сивцев-Таллан Бүрэ төрөөбүтэ 90 сыла туолуутун кини төрөөбүт улууһугар бэлиэтээһинтэн ыла сэттэ сыл ааһа охсубут. Кинигэ кыһата, суруйааччылар сайаапкаларынан «Уран тыл уустара» серияҕа поэмаларын, хоһооннорун уонна биир идэлээхтэрин ахтыыларын хомуурунньугун таһаарбыт буоламмыт, үбүлүөй тэрээһинигэр кыттыыны ылбыппыт. Рукопиһы народнай поэт С. И. Тарасов бэркэ кыһаллан кыладыйан оҥорон «Байҕалиада» диэн айымньытынан ааттаан киллэрбитэ, элбэх хаартыскаламмыта.

Нам Бөтүҥэр Таллан Бүрэ аатын сүгэр оскуолаҕа үбүлүөй тэрээһинэ сүрдээх истиҥник, үөрүүлээх быһыыга-майгыга ыытыллыбыта. Бөтүҥ сирэ чахчы даҕаны бөлүһүөктүү көрүүлээх, романтик дууһалаах поэт киһи үөскүөн сөптөөх сирэ эбит этэ. Былыргы номоххо-үһүйээҥҥэ кэпсэнэр, эрдэтээҥҥи архыып докумуоннарыгар киирбит дириҥ историялаах дойду. 1992 с. «Саха омук» холбоһуктан В. Г. Николаев общественность тэрийиитинэн, оччотооҕуга нэһилиэги салайар С. Н. Необутов өйөбүлүнэн, 1642 с. оҕолуун-дьахтардыын күүлэҕэ уматыллан күн сириттэн сүппүт Бөтүҥ 300 дьонун кэриэстэригэр, оттуу сылдьар 30 киһи кыргыллыбыт Дьөгүөрэ Өтөҕө диэн миэстэтигэр Кутурҕан Сэргэтэ туруоруллубута, саҥа бигэргэммит, бэйэ оҥоһуута саха былааҕа ол өйдөбүнньүк мэҥэ бэлиэ аһыллыытыгар аан бастаан көтөҕүллэн тыалга тэлимнээбитэ.

Таллан уола Т. Е. Сивцев улуус хаһыатыгар үлэлиир быраатын билиһиннэрбитэ. Илья Ефремович кинигэ кыһатын директорын солбуйааччытын А. А. Борисованы кытта көрсөн үөрэ-көтө кэпсэппитэ. Альбина Андриановна «однокурснигым, Москваҕа бииргэ үөрэммиппит» диэн билиһиннэрбитэ. Ылдьаа аҕатын кинигэтэ тахсыбытыгар махтаммыта, хаһааҥҥыттан эрэ билэр дьонунуу ылбаҕайдык кэпсэппитэ. Ити курдук аан маҥнай көрсөн, сүрдээх сайаҕас, кими баҕарар кытары уопсай тылы була охсор саҥалаах-иҥэлээх дьон киһитэ эбит диэн өйдөбүл хаалбыта.

Иккиһин, 2001 сыл сааһыгар ыытыллыбыт, Нам улууһугар Бэчээт департаменын күннэригэр көрсүбүппүт. Ылдьаа Альбина Андриановна Намҥа кэлбэтэҕиттэн хомойбута, атын бииргэ үөрэммиттэрин — «Далбар Хотун» сурунаалтан тылбаасчыт Аита Шапошникованы, Ил Түмэн аппараатын үлэһитэ, эмиэ тылбааска үлэлиир Мария Алексееваны кытары биһигини дьиэтигэр ыҥыран ыалдьыттаппыта. Күлүү-үөрүү, кэпсэтии-ипсэтии бөҕө этэ, суоппар уолбутун Коляны «Нам күтүөтэ оҥоруохха» диэн хаадьылаһыы буолбута. Онтон олохтоох киһи быһыытынан, Ылдьаа дойдум сирин-уотун көрдөрөбүн диэн омуннуран турбута. «Дабаай, эһи массыыналааххыт, онон айылҕа маанылаах талыы миэстэтигэр Кэҥкэмэ үрэххэ тахса сылдьыахха!» — диэн хаайда. Ыам ыйыгар от-мас тиллэн, көтөр-сүүрэр кэлэн эрэр кэмэ буолан, куораттар, «кырдьык даҕаны, айылҕаны көрүөххэ» диэн өрүкүнэһэн, төһө да үлэ чааһа, мунньах бүтэн бириэмэ ырааттар, уталыйбакка айаҥҥа турбуппут. Сир ирэн, уу-хаар тахсан суол куһаҕан буолуохтаах эҥин диэн өйбүтүгэр оҕустарбатахпыт, бадаҕа, Ылдьаабыт биллэҕэ диэн бүк эрэнэн кэбистэхпит.

Ылдьаа кэпсээнэ-ипсээнэ баһаам, суол да маҥнай утаа син курдуга. Онтон тиийиэхтээх сирбитигэр балачча чугаһаан иһэн, сискэ массыынабыт хаста да буксуйталаан баран, кэлин обургутук батылынна. Анньан таһаара сатаан бараммыт кыайбатыбыт, сатаатар, сүгэ, күрдьэх да суох буолан биэрдэ. Ылдьаабыт: «Мантан чугас, баҕар дьону аҕалан көмөлөһүннэриэхпит, мин күрдьэх эҥин аҕала барыым», — диэт, эмиэ өйдөннөрөр бокуой биэрбэккэ, от-мас быыһынан суксугулдьуйа турда. Биһиги таах олоруохтааҕар, эмиэ массыынабытын анньан көрдүбүт. Ол сылдьан, хайдах эрэ сатанан, таһаардыбыт. «Нам кыргыттара күүстээхтэр эбит!» — диэн Аиталаахпытын күлэ-күлэ, салгыы айаннаатыбыт. Балачча хараҥаҕа оҕолор «Эхо» лааҕырдара тутуллуохтаах Кэҥкэмэ үрэх үрдүк тоҕойугар тиийэн кэллибит. Ылдьаабыт, сатыы киһи, саҥа кэлбит эбит, тилэх баттаһан кэлбиппит. «Киһи баар буолуохтаах» диэбитэ, кырдьык, оҕолор наставниктара Колпашников үөрэ-көтө көрүстэ. Николай Петрович Аиталааҕы оҕо эрдэхтэриттэн билэр, куруһуокка дьарыктаабыт уонна «Бичик» кинигэтин тарҕатыыга кэргэнин Анна Ивановнаны кытары үлэлэһэр буолан, ордук мааһа табылынна. Ол икки ардыгар Ылдьаабыт чэй оргута, өйүөнү бэлэмнии оҕуста, вагончик оннугар туһаныллар эргэ автобус иһигэр киирэн, күлэ-үөрэ аһаатыбыт. Дьиэлээх киһибит «Эхо» толору аата «Эҥсиэли хоһуун оҕолоро» диэн быһааран, лааҕыр хайдах оҥоһуллуохтааҕын, инники былааннары астына, киэн тутта, күө-бааччы соҕустук кэпсээтэ.

Ылдьаа эдэр сааһыгар Москваҕа Литературнай институкка бииргэ үөрэммит доҕотторун дьэ налыччы көрсөн, уруккуну-хойуккуну ахтыһар түгэн үүммүтүттэн сүргэтэ көтөҕүллэн, күө-дьаа кэпсэппитэ. А. А. Борисованы суохтаан: «Оо, дьэ, Аля баара буоллар!» — диэмэхтиирэ. Кыараҕаска ким хайдах сатанарынан утуйуу буолбута, түүн балачча тымныыга дьагдьайан күн тахсаатын уһуктубуппут. Ылдьаа хайыы-үйэ туран, кутааны күөдьүтэн чэй сылыппыт этэ. Галантнай кавалер оруолугар киирэн: «Дамам кофе в постель!» — диэн улахан ньуосканан куруускаларга «Нескафе» кофены кутан булкуйа-булкуйа кыргыттарга үҥүлүтэн күллэрбитэ. Илим көрө охсон, итии күлгэ Кэҥкэмэ күстэҕин туохха эрэ суулаан итии күлгэ көмөн бүтэйдии буһаран, эмиэ да чоххо үтэн, аҕалбыта минньигэһин! Үрэххэ киирэ сылдьан, бытыылкаҕа сүүрбүт хатыҥ уутун ыймахтаабыппыт. Бэс чагда ыраас салгынынан дуоһуйа тыынан, сэргэхсийэн, сарсыарда төннүбүппүт. Аара хаартыскаҕа түспүппүт.

Ити курдук бэрт кылгастык, ол эрээри өйгө-сүрэххэ хаалар кэрэ-бэлиэ түгэҥҥэ көрсөн, алтыһан турардаахпыт. Ылдьаа элэккэйэ, боростуойа, сиргэ-уокка сырыттахха, туттуута-хаптыыта сыыдама, түргэнэ-тарҕана, бүгүрүтэ — эр бэрдэ, уола хаан этэ. Кини тас көрүҥнүүн — үрдүк, көнө бэйэтэ, уһун будьурхай баттаҕа, иһиттэн чаҕылыйа сырдыыр сытыы хараҕа, күлүм аллайар ис киирбэх мөссүөнэ — дьону тардар, сөбүлэтэр киһи эбит этэ. Соҕуруу бииргэ үөрэммит доҕотторо кини туһунан сүрдээх үчүгэйдик кэпсээччилэр. Мария Егоровна Алексеевалаах этэллэринэн, 1974 сыллаахха М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэнэр кэмнэригэр, Ылдьаа армия, үлэ кэнниттэн үөрэнэ кэлбит буолан, кыргыттарга «балтыларым» диэн олус аламаҕайдык, убайдыы истиҥник харыстыы-араҥаччылыы сыһыаннаһара, кэргэн ылаары сылдьар кыыһын, кэлин ыал буолан баран, оҕотун олус ахтара-суохтуура, куруук кинилэр тустарынан иэйэн кэпсиирэ эбитэ үһү. Арааһата, дьиэтигэр-уотугар, оҕолоругар курдаттыы тартаран, үөрэҕин ситэ бүтэрбэккэ, дойдутугар төннүбүт быһыылааҕа. Оччолорго биир кэмҥэ, Литературнай институкка атын курска, группаҕа үөрэммит суруйааччы Иван Мигалкин ахтарынан, араас омук уоланнарын ортотугар Ылдьаа, бэйэтин кыанар, сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх уонна сөбүлээбэтэҕинэ, баттаары гыннахтарына, иҥнэн-толлон турбат туруору, судургу майгыннаах буолан, улаханнык убаастанар эбит.

Күлбүт-үөрбүт бэйэлээх И. Е. Сивцев кылгас үйэлэммитин кэлин истэн соһуйан хаалбыппыт. Кини, айылҕаттан айдарыылаах айар дьоҕурдаах аҕаттан төрөөбүт киһи, талааннаах журналист быһыытынан өссө хайаан даҕаны элбэҕи үлэлиэҕэ, айыаҕа-тутуоҕа хааллаҕа. Олоҕу таптыыр, дьоҥҥо үтүө сыһыаннаах Ылдьаа үгүс киһи өйүгэр-сүрэҕэр куруук тыыннаах буолуоҕа. Кини ситэ олорботох олоҕун үс оҕото, сиэннэрэ салгыыллар, аҕаларын, эһэлэрин аатын ааттатыахтара диэн эрэниэхпитин баҕарабыт.

2006 с.

### «Аҕатын туйаҕын хатарыыһы» диибит

Соторутааҕыта тылы чинчийэр үөрэхтээхтэрбит кэккэлэригэр балысхан эбиллии буолла. Буолаары буолан, тоҥ маһы тоһута тардар уолан дьоннорунан. Үс эдэр киһи: Гуманитарнай чинчийии институтун алын научнай үлэһиттэрэ: Ф. Н. Дьячковскай «Даҕааһын ааттар элбэх суолталаныылара», Нь. М.Иванов «Саха сирин топонимиятыгар монгол төрүттээх тыллар» уонна СГУ ассистена Г. Г. Левин «Саха тылын лексикатын Орхон тюрдарын памятниктарын тылыгар тэҥнээһин» диэн интэриэһинэй темаларга наука кандидатын диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээтилэр. Өтөрүнэн-наарынан бу курдук саастарын үгэнигэр сылдьар эр бэртэрэ тылы үөрэтэр наукаҕа күргүөмүнэн киирэн дьоһуннаах саҕалааһыны оҥорбуттара суоҕа. Аны ылсыбыт темалара сонунун, киэҥин санааҥ. Ити түгэн төрөөбүт тылга сыһыан лаппа уларыйбытын, болҕомто күүһүрбүтүн уонна тыл үөрэҕин баһылаан-көһүлээн, соһон иһэр туруу учуонайдарбыт бэйэлэрин солбуктарын үүннэриигэ күүскэ үлэлииллэрин чаҕылхайдык көрдөрөр дии саныыбын. Наука атын да салааларыгар итинник тахсыылаах үлэ баран истэр.

Диссертаннартан биирдэстэрэ — Ньургун Иванов университекка бииргэ үөрэммит табаарыһым. Онон кини ситиһиититтэн мин ордук үөрэбин уонна киэн туттабын. Биһиги, саха салаатын 1985 сыллаахха бүтэрбиттэртэн, кини бастакы наукаҕа ситиһиилэммит киһибит. Онтон биһиги улаханнык соһуйбаппыт. Тоҕо диэтэххэ, Ньургун университекка үөрэнэр сылларыттан ыла чопчу сыал-сорук туруоруммутун билэр этибит. Кини барыга бары дьоһуннаахтык сыһыаннаһарынан, ылсыбыт дьыалатыгар дьүккүөрдээҕинэн бииргэ үөрэнэр оҕолоруттан чорбойор уратылааҕа. Рефераттартан, курсовой үлэттэн саҕалаан утумнаахтык үлэлэһэн дипломнай үлэтин Таатта сирин-уотун гидронимнарыгар (күөллэр, үрэхтэр, үрүйэлэр, о. д.а. ааттара) эрэллээхтик көмүскээбитэ. Университеты бүтэрэн баран ыал буолбут киһиэхэ (билигин кини икки оҕолоох ыал аҕата) дьиэ-уот, усулуобуйа суоҕуттан тыаҕа үлэлии тахсыбыта. Хаҥалас Төхтүрүгэр оскуолаҕа үлэлии сылдьан, аспирантураҕа киирэн үөрэммитэ. Тема ылан наукаҕа үлэлэһэн барбыта. Үлэтин сахаларга киэҥник биллэр бөдөҥ специалист, СГУ саха тылын уонна литературатын кафедратын сэбиэдиссэйинэн өр кэмҥэ үлэлээбит ф. н.д., профессор Н. Д. Дьячковскай салайбыта. Ньургун Михайлович киниэхэ улахан махталлаах. Ону тэҥэ кини диссертациятын суруйарыгар аҕатын Михаил Спиридонович өр сылларга муспут картотеката (ол кэмҥэ 300000 тахсар буоллаҕына, билигин 500000 ахсааҥҥа тахсабыт. — Автор), сүбэтэ-амата улахан-көмө, сүрүн тирэх буолбут эбит.

Ол туһунан Ньургун Иванов үлэтин биһирээн биир санаанан куоластаабыт диссертационнай сэбиэт чилиэннэрэ эмиэ бэлиэтээн эппиттэр. Филология доктора, профессор Е. И. Коркина тыл этэригэр, үлэни үрдүктүк сыаналаан туран, Михаил Спиридоновичка бэрт истиҥ-иһирэх тыллары анаабыт. Ол курдук, кини саха наукатыгар топонимика салаатын аан бастаан киллэрбит, саҕалаабыт киһи буоларын, олус баай матырыйаалы үгүс сылларга сыралаһан муспутун уонна ытык кырдьаҕастарбытыттан сээркээн сэһэннэрин өрүһүйэн элбэҕи кэпсэтэн истэн сурукка киллэрэн хаалларбыт үтүөтэ улаханын ахтыбыт. Бэйэтин үлэтинэн муҥурдаммакка, наукаҕа бэйэтин үлэтин салҕааччыны иитэн таһаарбытыттан махтанарын биллэрбит. Сэбиэт атын да чилиэннэрэ эмиэ итинник хоһоонноох хайҕал тылларын эппиттэр, М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ муспут картотекатын «уникальнай» диэн сыаналаабыттар.

Михаил Спиридонович уолун үлэтэ дьоһуннаах сыанабылы ылбытыттан үөрэн-долгуйан эппит тылыттан быһа тардан аҕалыым: «Уолум көмүскээбититтэн мин дьоллоохпун. Бу үлэ — дьиэ кэргэн бүттүүнүн үлэтин, көмөтүн түмүгэ да диэхпин баҕарабын. Картотека суруйуутугар, наарданыытыгар ийэбит Варвара Михайловна барытыгар кэриэтэ үлэлэһэр. Кийииттэрим эмиэ ити үлэҕэ куруук көмөлөһөллөр. Оҕолорбутун кыра эрдэхтэриттэн режими тутуһарга, араас дьаллыкка оҕустарбат, ылларбат гына, күннэтэ дьүккүөрдээх үлэҕэ ииппиппит.

Диссертационнай сэбиэт чилиэннэрин үлэтин салҕыаҕа диэн эрэннэрэбин. Бары сыана биэрбит, сэҥээрбит, хайҕаабыт дьоҥҥо, ордук В. И. Рассадиҥҥа улаханнык махтанабын!»

Ньургун Михайлович бэйэтэ дьонугар авторефератын биэрэригэр бу курдук суруйбут: «Ийэлээх аҕабар маҥнайгы үлэбин бэлэхтиибин. Дьиҥэ, Эһиги үлэҕит ситиһиитэ. Бары үчүгэйи баҕарабын. Сүгүрүйэбин, уолгут Ньургун». Чахчы даҕаны! Төрөппүт эрэ үөрүөн курдук. Ивановтар үс уоллара үһүөн олоххо бэйэлэрин суолларын-миэстэлэрин булуммут дьон. Талбыт курдук Ньургун саха тылын, Айдаар — нуучча, оттон Эллэй — немец тылларын үөрэтэн идэ ылбыттара. Бары ыал буолбут, оҕолоох-уруулаах дьон. Оттон саамай киһи биһириирэ — Ньургун аҕата наукаҕа тэлбит суолун батыспыта, солбуйааччынан буолбута. Аҕата «дьоллоохпун диэн» этиэн этэр. Өбүгэ саҕаттан идэлээх эрэ киһи идэтигэр ыччатын, удьуорун уһуйа, «бэлэһигэр силлии» сатыыр үгэстээх. Оҕото кини дьыалатын салҕаатаҕына, эрэйим-сырам, өр сыллаах үлэм таах хаалбата, эрэллээх илиигэ киирдэ диэн астынара-дуоһуйара өйдөнөр суол. Бар дьон «аҕатын туйаҕын хатарбыт» диэн төрөппүтүн аатын ааттатар киһини биһирээн, хайҕаан этэллэр. Ол эрээри, ол дьоҥҥо эрэ барытыгар кыаллыбата эмиэ баар. Бэл, бэйэлээх бэйэ төрөппүт оҕото ийэтин-аҕатын кытары атын омук тылынан кэпсэтэрэ соторутааҥҥа диэри, ордук куоракка, үөрэхтээх дьоннорбутугар киһи соһуйбат даҕаны көстүүтүн курдуга. Оттон Михаил Спиридонович тус бэйэтин холобура, хаһан даҕаны тыла дьыалатыттан арахсыбата уонна үгүс түбүктээх үлэҕэ күлүктэппэккэ, иитэр үлэҕэ болҕомтотун, кыһамньытын уурара үтүө түмүгү биэрдэҕэ.

Нь. М.Иванов научнай үлэтигэр оппоненнарынан, сэҥээрии биэрээччилэринэн РАЕН чилиэн-корреспондена, ф. н.д., профессор В. И. Рассадин, Сибиир норуоттарын тылын үөрэтэр сектор сэбиэдиссэйэ, ф. н.к. Н. Н. Широбокова, Калмыкияттан ф. н.к. В. Э. Очир-Гаряев, СГУ доцена, ф. н.к. Ю. И. Васильев, ГЧИ научнай үлэһитэ, ф. н.к. В. Д. Монастырев буолбуттар. Биллэр тюрколог В. И. Рассадин бу курдук сыанабыл биэрбит: «Мы не сомневаемся в том, что рукопись диссертации будет рекомендована к печати как имеющая большое научное значение и вводящая в научный оборот много нового материала.

В целом работа производит благоприятное впечатление, она не только полностью соответствует требованиям, предъявляемым к кандидатским диссертациям, но и вносит определенный вклад в якутское и вообще тюркское языкознание».

Оттон топонимикаҕа биир биллэр идэлээх В. Э. Очир-Гаряев: «Исследование Н. М. Иванова убедительно показало широту и глубину монголо-якутских этнических, лингвистических и историко-культурных связей. Автором проделана на высоком профессиональном уровне комплексное исследование топонимов-монголизмов на широком историко-лингвистическом фоне и в этом плане оно, безусловно, является новаторским», — диэн суруйбут.

Диссертационнай сэбиэт чилиэннэрэ, саха биллэр, бөдөҥ учуонайдара Ньургун Михайлович үлэтин бэчээккэ таһаарарыгар уонна салгыы үлэлэһэригэр сүбэлээбиттэр. Биһиги эмиэ алгыстаах сүбэ хоту кини наукаҕа бэйэтин тылын өссө этэригэр, аҕатын курдук бэриниилээхтик олоҕун дьыалата оҥосторугар, дириҥ хорутуулаахтык үлэлииригэр баҕарыаҕыҥ. Учуонай Уйбаныаптар династиялара диэн киэн туттуулаахтык ааттара-суоллара киэҥник иһилиннин!

1997 с.

### Кырдьык иһин туруулаһааччылыын сэһэргэһии

Биллэрин курдук, быйылгы халаан уута республика нэһилиэнньэтигэр улахан хоромньуну таһаарда. Ордук Таатта улууһун сирэ-уота, дьоно-сэргэтэ эмсэҕэлээтилэр. Республика салалтатын, тэрилтэлэрин, биирдиилээн даҕаны дьон өттүттэн халаан уутун содулун туоратыыга улахан көмө оҥоһулунна уонна ол үлэ салҕанан бара турар. Бу күннэргэ историческай наука докторын, СР Духуобунаһын Академиятын академигын, СР наукатын үтүөлээх деятелин, А. Е. Кулаковскай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреатын Е. Е. Алексеевы көрүстүм. Кини дьон эрэйин-кыһалҕатын дууһатыгар чугастык ылынан, биир ыйдаах пенсиятын, 5 тыһыынча солкуобай харчыны, Таатта улууһун анал счетугар бэс ыйын 18 күнүгэр ыыппыт. Мантан аллара Егор Егоровиһы кытары сэһэргэһиибитин биэрэбит.

— Егор Егорович, Эн, пенсионер киһи кыаҕар, балачча элбэх суумалаах көмөнү оҥорбут эбиккин. Маннык үтүө дьыалаҕа туох санаалаах ылсыбыккын кэпсии түс эрэ.

— Бу айылҕа алдьархайыгар биһиги республикабыт салайааччылара: Президеммит В. А. Штыров, Правительствобыт бэрэссэдээтэлэ Е. А. Борисов, о. д.а. бэйэлэринэн миэстэтигэр тахсан көрөн-истэн, олохтоох дьаһалтаны, нэһилиэнньэни көрсөн кэккэ быһаччы дьаһаллары ыллылар, государство өттүттэн улахан көмө оҥоһулунна уонна өссө салҕаныа да турдаҕа. Республика араас тэрилтэлэрэ эмиэ туора туран хаалбатылар. Ол гынан баран, хоромньу олус улахан, бэйэлэрэ даҕаны кытаанах усулуобуйаҕа олорор-үлэлиир тыа дьоно барахсаттар улаханнык оҕустардылар. Онон республика нэһилиэнньэтэ бары саба түһэн көмөлөстөххө түргэнник өрүттэр кыахтаахтар. Ол иһин мин биирдиилээн дьоҥҥо холобур көрдөрөн, улахан хамсааһын тахсарыгар баҕатыйан санаа булуммутум. Дьиҥинэн, пенсияҕа олорор, доруобуйабынан II группалаах инбэлииккэ тахсыбыт киһи, мин, көмөм диэхтээн, дуона суох буоллаҕа дии. Ол эрээри хааппылалар мустан муораны үөскэтэллэр дииллэр, оҕордук биирдиилээн элбэх киһи көмөлөстөҕүнэ, өйөбүл үп-харчы эбиллэн иһиэ этэ буоллаҕа.

Аны туран, Таатта кыһалҕатын ордук чугастык ылынарбар төрүөт баар. Ол курдук, бастакытынан, Таатта — былыр-былыргыттан Саха сиригэр, биһиги норуоппутугар барытыгар уратылаах, билигин аан дойдуга билиниини ылбыт олоҥхобут үөскээн-сайдан тахсыбыт, саха омукка прогрессивнай өйү-санааны тарҕаппыт бастакы үөрэхтээхтэрбит, суруйааччыларбыт төрөөбүт ытык дойдулара буолар. Ол буруйугар тоталитарнай режим сылларыгар атаҕастабылга түбэһэн үтүө дьонун бараппыт, сүрдээх үгүс эрэйи-буруйу — суту, аччыктааһыны, репрессия хас эмэ түһүмэх долгунун, о. д.а. көрсүбүт улуус буолар. Уонна мин олоҕум сүрүн сыала-соруга, охсуспут охсуһуум Тааттаны кытары алтыспытынан бу айылҕа иэдээнин эмиэ уочараттаах эрэй-кыһалҕа түбүлээһинин быһыытынан дууһабар сүрдээх ыарыылаахтык ылынным.

Аан маҥнай Өксөкүлээххэ, саха бастакы суруйааччыларыгар интэриэс-кэрэхсэбил оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр үөскээбитэ. Сэрии сылларыгар саха литературатын үөрэтэрбитигэр А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев, Амма Аччыгыйа, Эллэй, Суорун Омоллоон биографияларыгар «Таатта сиригэр төрөөбүтэ» диэн буолан иһэрин дьиктиргии саныыр этим. Онтон 1952 сыллаахха, Ньурба орто оскуолатыгар үөрэнэ сырыттахпытына, саас муус устар ый саҥатыгар физкультура саалатыгар 9-10 кылаастары мустулар. Бары ытыктыыр директорбыт А. Н. Чусовской Дьокуускайтан обкомтан кэлбит сүрдээх мааны, бөдөҥ, үөскүлэҥ киһини Г. П. Тихонов диэн билиһиннэрдэ. Дьэ ол киһибит бастакы суруйааччыларбытын сэбиэскэйи утары санаалаах буржуазнай националистар этэ диэн хоруотаан, үөҕэн-мөҕөн кэпсээбитин соһуйа истибиппит. Ыйытыыны суругунан биэриҥ диэн буолта, олус элбэх, сүүскэ тиийэ быһыылааҕа, ыйытыы киирбитэ. Ол иһигэр мин «Өксөкүлээх айымньытыгар сэбиэскэй былааһы уруйдаабыта, хоту бандьыыттары тылыгар киллэрэн бэриннэрбитэ, маннык киһи хайдах сэбиэскэйи утарааччы буолуой?» диэн эҥин үс ыйытыыны биэрбитим. Ол эрээри анараа киһи аҕыйах боппуруоска эппиэттээн баран кэпсэтиитин түмүктээн кэбиспитэ.

Онтон киэһэтигэр интэринээккэ улахан уолаттар мустаммыт, киһибит этиититтэн, эппиэтиттэн астыммакка, бэйэбит санаабытын үллэстибиппит. Мин интэринээт детсоветын салайар этим, бэркэ кыһыйан-абаран саҥарбытым. Кэлин бииргэ үөрэммиттэрим, холобур, сахаттан дуобакка бастакы маастар С. С. Николаев ахталларынан, мин «хайаан даҕаны бастакы суруйааччыларбыт ааттарын көмүскүөм, кырдьыктарын дакаастыам» диэн эппит эбиппин. Билигин ону дьиктиргии, бэркиһии саныыбын. Дьэ, оччотооҕуга Кулаковскайдаахха уонна кинилэр төрөөбүт сирдэригэр, били туох эрэ уратылаах дойду быһыылаах диэн Таатта туһунан өйдөбүлүм, кэрэхсэбилим өссө күүһүрбүт эбит.

— А. Е. Кулаковскай аатын көмүскүүр, кини айар үлэтин, олоҕун үөрэтэр үлэҥ хаһааҥҥыттан саҕаламмытай?

— 1953 с. Москватааҕы Государственнай библиотечнай институкка үөрэнэ сылдьаммын, Ленин аатынан библиотекаҕа дьарыктанарым, онно үөрэнэр идэбинэн туһанан, иккис курстан уопсай туһаныыга бэриллибэт, анал салааҕа хараллар бобуулаах литератураны көрөр-ааҕар буолбутум. Хранилищеҕа баар Өксөкүлээх айымньыларын, Г. П. Башарин «Три реалиста-просветителя» кинигэтин ааҕан, Н. Канаев, Г. Ефремов уонна Г. Тихонов суруйбут «Против извращений истории якутской литературы» диэн кинигэлэригэр тэҥнээн көрөрүм. Онно кинилэр бэйэлэрин сымыйа буруйдааһыннарын туһатыгар айымньы ис хоһоонун, Башарин суруйуутун тиэрэ эргитэн, атын өйдөбүлү биэрэн трактовкалыылларын, соруйан бассыыбайдыылларын билэн бэркиһээбитим уонна абарбытым. Үөрэхпин бүтэрэрбэр биир саастыылаахтарым ортотугар бастакы классик суруйааччыларбыт айымньыларын, айар үлэлэрин туһунан быдан элбэҕи билэр киһи буолбутум. «Из истории общественной мысли» диэн Кулаковскайы көмүскүүр улахан ыстатыйаны суруйан «Вопросы истории» сурунаалга (Олунньу 5 к. 1955 с.) биэрбитим.

1957 с. саҥа үлэлии сырыттахпына, партпросс дьиэтигэр «Очерки истории якутской литературы» диэн 1955 с. Москваҕа тахсыбыт Канаевтаах кинигэлэрин дьүүллэһэр мунньах буолбута, элбэх киһи кыттыбыта. Мин кинигэҕэ Кулаковскайдааҕы үөҕүүттэн кыһыйан-абаран, көмүскээн, кини айымньыларын үрдүктүк сыаналаан тыл эппитим. Оччолорго эмиэ үөрэҕин саҥа бүтэрбит архыып үлэһитэ В. Н. Иванов, «Ленин суола» обком сурунаалын редактора И. И. Варламов, СГУ студеннара П. Е. Ефремов, Р. Д. Ермолаев, эдэр суруйааччы И. Е. Федосеев уонна Н. М. Заболоцкай сүнньүнэн миигин өйөөн, классиктарбытын, Башарины көмүскээн, оттон Эллэй, А. Г. Абаҕыыныскай, Г. М. Васильев, Н. Канаев, А. А. Попов, о. д.а. кинигэ ис хоһоонун арбаан, Кулаковскайдааҕы баһааҕырдан, бастакы суруйааччыларбытын көмүскээччилэри, ол иһигэр миигин, «партия уурааҕын утараллар, Башарин подделкатын өйүүллэр», эҥин диэн буруйдаан эппиттэрэ-тыыммыттара. Дьэ, ол онтон ыла общественнай өй-санаа сытыырхайыыта, А. Е. Кулаковскайдааҕы, Г. П. Башарины көмүскээһиҥҥэ олус куттаммакка, сэрэммэккэ киирсии саҕаламмыта дии саныыбын, ону саҕалаабыппынан киэн туттабын. 1962 с. олунньу 18 күнүгэр «Кыымҥа» сымыйа баайсыылары саралыыр «История докумуоннарын чиэһинэйдик туһаныахха» диэн улахан ыстатыйам тахсыбыта. Онтон 1966 сыллаахха «Өксөкүлээх» диэн үлэм туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ.

— Үлэҕин суруйар, матырыйаал хомуйар кэмҥэр Тааттаҕа тиийэ сылдьыбытыҥ дуо?

— Аан маҥнай 1960 сыллаахха, СГУ лаборанынан үлэлии сылдьан, иккиэ буолан сайын оттоһо тахсыбытым. Онно Дьохсоҕоҥҥо Уот Хойостоон оҕонньорго дьиэлэнэ сылдьыбыппыт. Киэһэтин кырдьаҕаспытын кытары сэһэргэһэбин, оҕонньор сыылынайдар ырыалара диэн революционнай ырыалары хойуу куолаһынан ыллаан бааҕыныыра. Өксөкүлээҕи кытары хайдах бииргэ кытыйанан-хамыйаҕынан бырахсан, көрүлээн улааппыттарын кэпсиирэ, «эн-мин» дэһэн олус чугастык бодоруспут буолан тэҥнээҕин курдук саныыр быһыылааҕа. Ол кэмтэн ыла бултуу, командировкаларга эҥин сылдьыталаабытым. Биирдэ Чычымахха сатыы тахса сылдьыбытым, Р. А. Кулаковскайы көрсүбүтүм. Кырдьаҕастартан ахтыы хомуйбутум (кэлин ол матырыйаалбын 2002 сыллаахха «Өксөкүлээх уонна XXI үйэ» кинигэбэр таһаартарбытым). Оччотооҕуга П. А. Ойуунускай аата саҥа эрэ тиллибит, оройуону «бандитизмҥа» буруйдуур обком балыырдаах уурааҕа тахсыбыт кэмэ буолан, дьон-сэргэ барыттан бары сэрэнэ-дьиксинэ сылдьаллара, ыйытыыга тардына-сэрэхэдийэ туттан эппиэттииллэрэ. Кырдьаҕастары кытары кэпсэтиигэ кэмчитик да буоллар, тутуу-хабыы, хам тутуу уонна сут, хоргуйуу сылларын туһунан, нэһилиэк аайы кэриэтэ элбэх киһи аччыктаан, ыал-ыалынан быстыбытын хараастан сэһэргииллэрэ. Ыаллыы Чурапчыга Субуруускай ииппит аҕата, В. Г. Кузьмин-Солко Бытык диэн оҕонньор: «Өксөкүлээҕи кытары тустар этибит, күүстээх этэ. В. В. Никифоров-Күлүмнүүрү өйүүр этэ, өссө «Сахалар сойуустарыгар» анаабыт хоһооннооҕо», — диэн ахтыбытын умнубаппын. 1961 с. кыһын Ытык Күөлгэ Иван Федосеевтыын тахса сылдьы-быппыт. Мин Кулаковскай туһунан лекция аахпытым. Элбэх кырдьаҕас дьон мустан истибиттэрэ. Чурапчыга Ленин телеграмматын туппут Беляев диэн оҕонньор «тоҕо бу Өксөкүлээҕи сөргүтэҕин» диэн сөпсөөбөтүн биллэрбитэ. Уопсайынан, тардына соҕус тыл эппиттэрэ, бэл, доҕорум Н. Х. Андросов барахсан аһаҕастык саҥарбатаҕа. Хата, мунньах түмүгүнэн «Эдэр киһи үлэлэстин, үөрэттин, туолка, кырдьыгынан көрдүн» диэн уураах ылыммыттара. Ол түгэни мин норуот, Таатта дьонун өйөбүлүн быһыытынан билиҥҥэ диэри долгуйа ахтабын, умнубаппын.

— Егор Егорович, эн улуус төрүт аата төннөрүгэр үтүөлээххин. Ол туһунан сырдата түһүөҥ дуо?

— 1989 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыат алтынньы 15 күнүгэр оччотооҕу Алексеевскай оройуоҥҥа төрүт аатын төнүннэрэр туһунан ыстатыйаны бэчээттэппитим. Ол кэнниттэн, сөптөөх туруорсуу диэн, элбэх киһи өйөөн суруйбуттара. Дьиҥинэн, төһө да уларыта тутуу, аһаҕастык саҥарыы кэмэ кэлбитин иһин, дьон-сэргэ син биир сэрэнэр-тардынар этэ. Бэл, республикаҕа биллэр, Тааттаттан төрүттээх улахан дьон «олохтооҕумсуйууга» буруйдуохтара диэн сэрэхэдийэн, «ол эмиэ туохпут баҕайытай» диэн сөпсөөбөтөх курдук саҥараллара. Ол саҕана оройуоҥҥа Г. М. Артемьев салайан олорон бу боппуруоһу күүскэ туруорсубута. Анал республиканскай комиссия (КГБ тойоно В. Д. Кондраков, институт директора В. Н. Иванов, оройуон салайааччыта Г. М. Артемьев, Чурапчыттан соторутааҕыта олохтон туораабыт үтүө киһи Г. М. Сысолятин састааптаах) төрүт ааты төннөрөр наада диэн баартыйа обкомугар этии киллэрбиттэрэ. Ол сыл төрүт ааты төнүннэрэр туһунан обком уураах таһаарбыта. Оройуоҥҥа киэҥ ыҥырыылаах бэлиэтээһин буолбутугар, миигин үөһэттэн обком сэкирэтээрин моһуоктаһыытынан ыҥырбатахтара. Ол эрээри мин онтон хомойбоппун, кылаабынайа, дьыала көнөрүгэр бэйэм кылааппын киллэрдэҕим дии.

— Егор Егорович, түмүккэ тугу этиэҥ этэй?

— Мин Өксөкүлээҕи тилиннэриигэ кини айар үлэтин үөрэппиппинэн, П. А. Ойуунускай аатын көмүскэспиппинэн, улуус элбэх дьонун кытары алтыспыппынан уонна биһиги норуоппут барыта даҕаны ытыктыыр сирэ диэн сүгүрүйэр буоламмын, Тааттаны иккис төрөөбүт дойдум кэриэтэ саныыбын. Атын да саха дьоно оҕордук өйдүүллэрэ буолуо диибин. Холобурга, биир дойдулааҕым, «Бичик» кинигэ кыһатын директора Август Васильевич Егоров, тэрилтэнэн көмөлөспүттэрин таһынан, тус бэйэтиттэн эмиэ Таатта улууһун уһук нэһилиэгэр 3000 солкуобай харчынан көмө оҥорбутун астынан туран бэлиэтиибин. Ырыынак уустук кэмигэр бука бары, хайа да улууһуттан тутулуга суох, кыһалҕалаах, ыарахан кэмҥэ хардарыта көмөлөһүстэхпитинэ сатанар. Оччотугар эрэ норуот буолан чэчириир кыахтаах буоллахпыт.

Уонна мин улуус олус үлэһит, ыарахан да түгэннэргэ уолуйбат, санаатын түһэрбэт, инникигэ эрэллээх, тулуурдаах дьонугар-сэргэтигэр эрэнэбин. Бар дьон көмөтүнэн бу түбүлээбит моһолу мүччү түһүөхтэрэ, олохторун-дьаһахтарын оҥостуохтара, кыстыгы туоруур отторун-мастарын булуохтара диэн эрэллээхпин. Онно мэктиэнэн, «Саха сирэ» хаһыакка тахсыбыт А. Морхоева иһитиннэриитин холобурдуом этэ. Суола-ииһэ быстан олорор ыраах нэһилиэк Баайаҕа олохтоохторо, үлэһит дьоно анал биригээдэ тэринэн, 20–30 киһилээх субуотунньуктары тэрийэн 50-ча муостаны тутар, абырахтыыр үлэни күргүөмнээхтик ыыппыттарын туһунан ааҕан үөрдүм, эрэлим улаатта.

Республика олохтоохторун көмөтө маҥнайгы утаанан аҕырамнаан хаалбакка, салҕана турдун, хас биирдиибит туох кыахтааҕынан көмөлөһүөҕүҥ диэн бар дьоммун ыҥырабын!

— Егор Егорович, айылҕа алдьархайын сүрэххэр-быаргар чугастык ылынан оҥорбут көмөҕөр уонна сүрдээх интэриэһинэй кэпсээҥҥэр махтанабыт. Түгэнинэн туһанан, өр сыллаах үөрэтииҥ-чинчийииҥ түмүгүн чөмчөппүт «Национальный вопрос в Якутии. (1917–1972)» дьоһун кинигэҥ бу күннэргэ бэчээттэнэн тахсыбытынан эҕэрдэлиибит уонна өссө да өр норуотуҥ туһугар айымньылаахтык үлэлээ, доруобай буол, уһун үйэлэн диэн үтүө баҕарыыбытын этэбит!

2007 с.

### Н. Д. Кириллинниин кэпсэтии

Николай Дмитриевич Кириллин — СР Геологияҕа уонна сиртэн хостонор баайын туһаныыга Государственнай комитет бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, СР үтүөлээх геолога. 1951 с. төрөөбүтэ. Тулагы Киллэм оскуолатын бүтэрэн, СГУ ИТФ геолог идэтигэр үөрэнэр. 1973–1975 сс. армияҕа сулууспалыыр. 1976–1991 сс. Саха сиринээҕи геология управлениетын Дьокуускайдааҕы көрдүүр-устар 6-с №-дээх геофизическэй экспедицияҕа ыстаарсай техник-геологтан этэрээт (партия) начальнигар, сүрүннүүр геологка тиийэ араас дуоһунастарга ситиһиилээхтик үлэлиир. 1991 сылтан правительство аппаратыгар, госкомитекка айымньылаахтык үлэлээн, үгүс республика, РФ сокуоннарын, нормативнай аактарын бырайыактарын бэлэмнээбитэ, эксперт быһыытынан үлэлэспитэ. Сиртэн хостуур промышленность, геология чөл хаалыытыгар, салгыы сайдыытыгар, кадры бэлэмнээһиҥҥэ, республика интэриэһин көмүскээһиҥҥэ үгүс үлэни ыытар. Мантан аллара кини билиҥҥи кэм сытыы, тирээн турар боппуруостарыгар санаатын үллэстэр.

— Николай Дмитриевич, бастатан туран, Эйиигин Саха норуотун конгреһын Сүрүннүүр сүбэтин чилиэнинэн талыллыбыккынан эҕэрдэлиибит! Эн төрөөбүт норуотуҥ, республикаҥ дьылҕатыгар ис сүрэхтэн кыһаллар киһи быһыытынан биллэҕин. Дьэ, саха үгэһинэн бастакы ыйытыыбыт төрдүҥ-ууһуҥ хантаный диэн?

— Мин уруккута Нам улууһун, ол саҕана Дьокуускай оройуонун Көдөһү нэһилиэгэр, билиҥҥитэ Дьокуускай куорат сиригэр, Маҕан дэриэбинэтиттэн 2,5 көс арҕаа тыаҕа, холкуостаах кэргэҥҥэ төрөөбүтүм. Төрөппүттэрим, саастаах дьон, сэрии кэнниттэн (ийэм — икки уоллаах сэрии огдообото) холбоспуттар. Тыа сирэ бөдөҥсүтүллэр кэмигэр, 1956 сыллаахха «Дьокуускай» совхоз тэриллибитигэр, аҕам Дмитрий Тихонович төттөрү тыаны таласпыт. Лесхозка үлэҕэ киирэн, Маҕантан 4 көстөөх Дэлээйи диэн үрэх сиргэ көспүппүт. Онон 12-бэр диэри кыра сааһым, аҕам өлүөр диэри, наар тыаҕа ааспыта. Кириллиннэр аҕа ууһун быраатым Д. Д. Кириллин архыыпка хасыһан 1796 сылга диэри булбута, Ньөкөс диэн өбүгэбитигэр диэри. Олорбут сирдэрэ Талахтаах, Туруйалаах, Ат Өттөөбүт, Көрдүгэн диэннэр, Чаакыйа-Кэҥкэмэ үрэхтэр тардыыларыгар, Көдөһү сиригэр.

Аҕам эдэр сааһыгар таһаҕас таһыытыгар айаны-сырыыны сылдьыбыт киһи этэ. Ол саҕанааҕы ирдэбилинэн, трудовой фроҥҥа Жатайы тутуһар. Богатырев капитаны кытта өрүһүнэн Тиксиигэ тиийэ хаста да сылдьыбыт. Хоту сир булдун, балыгын билэр, сыаналыыр этэ. Күндү тоҥ балыгы (хатыыһы, тууччаҕы) алаас сиргэ, Көдөһүгэ, кини эрэ Дьокуускайтан таһааран ас оҥостор этэ. Сири, булду билэрин оҕонньоттор өргө диэри сөҕөн кэпсииллэрэ. Үөрэҕэ суох да буоллар, балай эмэ билсиилээх-көрсүүлээх киһи этэ, дьоно-сэргэтэ өйдөөх, тэрээһиннээх киһинэн билинэллэрэ. Государственнай деятель, суруйааччы В. А. Протодьяконовы-Кулантайы, биллиилээх быраас Е. Н. Андреевы кытта ордук чугас, доҕордуу сыһыаннаах этэ. Ол дьон үөлээннээхтэрин (Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, о. д.а.), үлэһиттэрин илдьэ биһиги сирбитигэр-уоппутугар тахсан бултуур, сир астыыр этилэр. Мин олох кыра, оскуолаҕа киирбэккэ сылдьар кэммэр Кулантайы кытта Кус Төрөөбүт диэн сиргэ күһүҥҥү куска «газигынан» тиийбиппитин, онно омук (немецкэй) саатын көрдөрөллөрүн өйдүүбүн…

1947–1948 сыллар саҕана аҕам холкуоһугар бэрэссэдээтэллии олорон, дойдутугар «Дьугдьуурзолото» трест сүөһүнү өлөрөр сирин тэрийбит, Бүлүүттэн киирэр сүөһүнү. Онон, билиҥҥинэн эттэххэ, холкуоһун үлэтигэр диверсификация оҥорбут, эбии дохуот булуммут. Сарайдара билигин да баар. Сэрии кэнниттэн маҥнай түһүлгэ оҥорон ыһыах ыспыт. Оҕо сылдьан наар онно баран оонньуур этибит. Ол тутуутун элээмэтэ билиҥҥэ диэри ордон турар.

Ийэм Нам Таастааҕыттан Атласовтар, Петровтар аҕа уустарыттан төрүттээҕэ. Бэрт сымнаҕас, үлэһит бөҕө дьахтар этэ. Оҕолоро наар уолаттар буолан, эр киһини сүрдээҕин өрө тутара. Аҕам эрдэ өлөн, оннук сыһыаҥҥа уһуйуллан эппиэтинэстээх буола үөрэммитим. Наар «үчүгэйдик үлэлээ, үөрэн, киһи буол» диэн үөрэтэрэ-такайара…

— Эн, тыа сириттэн төрүттээх киһи, техническэй идэҕэ — геологка үөрэнэр, үлэлиир суолу тоҕо талбытыҥ, бука, туох эмэ төрүөттээҕэ буолуо?

— Мин 1968 с. Тулагы интернат-оскуолатын бүтэрэн бэйэм талаһан туран, СГУ ИТФ геологическай отделениетыгар үөрэххэ киирбитим. Геолог буолар баҕа 8-с кылааска үөрэнэ сылдьыахпыттан үөскээбитэ. Ол саҕана геолог идэтэ ирдэбилинэн космонавт кэнниттэн иккис миэстэҕэ турара. Сорох ВУЗ-тарга киирии экзамеҥҥа тургутан көрүү быһыытынан: аты миинии, харбааһын, спорт араас көрүҥнэригэр ирдэбил баар буола сылдьыбыта. Геолог буоларга кинигэ, бу идэҕэ илии уонна төбө үлэтин дьүөрэлиир наадата миэхэ сабыдыаллаабыта. Олоро сылдьыбыт Дэлээйи үрэҕим чагдатыгар (билигин билэрбинэн террасатыгар) син кыырпах таастаах этэ, онно тахсан оонньуурбутугар таайа сатыыр этим — туох таастарын, хантан кэлбиттэрин. Айылҕа миэхэ чугаһа, бу эйгэҕэ хайдах да быһыыга-майгыга тирэхтээх, өйөбүллээх буоларым миигин саарбахтаппат этэ. Кэлин, сиргэ-хонууга үлэлии сылдьан, маннык тыллаах-өстөөх буолбутум: «Эһиги манна саҥа кэлбиккит, мин манна куруук баар этим!» Ол дойдум өйдөбүлэ киһи быһыытынан туруктаах буоларбар, салайааччы быһыытынан үүнэрбэр көмөлөспүтэ, көмөлөһөр, көмөлөһүө да турдаҕа.

— Эйиигин кытары биир кэмҥэ төһө саха ыччата үөрэммитэй, кэлин үлэҕэ туох ситиһиилэммиттэрэй?

— 60-с сылларга, эппитим курдук, геология күүскэ сайдар кэмэ этэ (1960–1990 сс. «золотой век геологии» диэн ааттаммыт кэм саамай чыпчаала буолар). Саха сиригэр эмиэ оннук этэ. Онон саха ыччата балай эмэ геолог идэтигэр үөрэххэ талаһар этэ. Куонкурус да улахан, киирэрбитигэр аҥаарбыт сахалар этибит. Сунтаартан, Мэҥэттэн, Чурапчыттан, Ньурбаттан, Уус Алдантан хастыы да оҕо баара, ону ааһан Дьааҥыттан, Өлүөхүмэттэн, Халыматтан. Ньоҕойдоһон бүтэрэрбитигэр 70 % сахалар бүтэрбиппит. Үксүбүт талаһан киирбит буолан, идэбитигэр наһаа бэриниилээх этибит. Практикаҕа, үөрэх бүтэрин кытта, сарсыныгар аттанарбыт, күһүн хаар түспүтүн кэннэ кэлэрбит. Куоракка күнү-дьылы бараабат этибит. Кэлэн баран кэпсээн бөҕө буоларбыт. Студенныы сылдьан, араас саҥа баайдаах сирдэр аһыллыыларыгар кыттыбыттар эмиэ бааллара: Чурпунньа хорҕолдьуннаах, Сардаҥа сибиниэстээх-цинкэлээх сирдэрин, о. д.а. Бүтэрбиттэр сүүрбэттэн итэҕэһэ суох сыл идэлэринэн үлэлээбиттэрэ, реформа сылларыгар диэри.

Бииргэ үөрэммит уолаттарбыттан В. Т. Попов, Г. С. Семенов СР үтүөлээх геологтара буолбуттара. Володя Попов Сохатинай диэн Халымаҕа көмүстээх, Бургочаан диэн хорҕолдьуннаах сирдэри, Аллараа Өлүөнэтээҕи алмаас көрдүүр-хостуур тэрилтэҕэ хара маҥнайгыттан үлэлээн, Молуода үрэххэ кыырпах алмаастаах сири разведкалаабыта. Георгий Семенов Дьааҥыга үлэлээбитэ, Өймөкөөҥҥө Сарыылаах көмүс-сурьма баайдаах сири разведкалаабыта, билигин «Хоту» көмүс хостуур тэрилтэ бас билээччитэ уонна салайааччыта. Билигин да геология эйгэтигэр А. П. Андреев, Е. Р. Степанов, Т. Т. Копылов, Е. Д. Коркина-Акимова, Д. М. Вензель ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар. С. П. Готовцев ирбэт тоҥу үөрэтиигэ специалист, наука кандидата. Киэҥ сиринэн тэлэһийэн, 20-лии сыл үлэлээбиттэр эмиэ бааллар — Д. М. Вензель Магадаҥҥа, Л. А. Данилов Челябинскайга.

Кыргыттартан: Х. М. Васильева-Егорова Депутатскайга өр сыл геологынан үлэлээн пенсияҕа тахсыбыта, бастакынан ССРС мэтээлинэн наҕараадаламмыта, А. А. Григорьева-Попова, Е. Д. Коркина-Акимова 20 сыл геологияҕа, онтон 10-тан тахса сылын хонууга практическай геологияҕа үлэлээбиттэрэ. Л. Е. Габышева-Москвитина Геология, Хотугу сир физтех проблемаларыгар институттарыгар үлэлээбитэ, наука кандидата.

— Урукку сылларга саха киһитэ промышленноска үлэлиирэ ыарахаттардаах буолара. Ол төрүөтэ саха дьоно техническэй идэлэргэ сыстаҕаһа суоҕар, санаата сыппатыгар дуу, эбэтэр кэккэ субъективнай биричиинэлэр эмиэ мэһэйдииллэрэ эбитэ дуу?

— Саха промышленноска үлэлииригэр, өй-санаа, күүс-уох өттүн ылар буоллахха, мин санаабар, туох да ыарахан суох. Тэрээһинигэр атахтааһын, туоратыы баар буолан, ыарахаттар үөскүүллэр. Ону мин бэйэм эппинэн-хааммынан билбит киһибин. «Саха промышленноска сыстаҕаһа суох» диэн этии — бу туораттан соҥноммут өйдөбүл. Бэйэм чааһым, өй-санаа, илии үлэтигэр биир да атын омукка иннибин биэрбэтэх буолан этэбин. Холобур, 20 сыл устата сиргэ-хонууга үлэҕэ улахан омуктартан икки эрэ киһини көрсөн турабын, тэҥҥэ үлэлэһэр дьону.

Геологияны ылар буоллахха, бу — айылҕа үөрэҕэ, онон саха манна олус сыстаҕас, дириҥник өйдүүр. Дьиҥ чахчылары айылҕаҕа булан көрүү (фактическай матырыйаал), ону анааран көрүү: быдан дьыллар улаҕаларын (мөлүйүөнүнэн, миллиардынан сыллар анараа өттүлэригэр), аҕыс иилээх-саҕалаах Аан Ийэ Дойду киһи санаата да сатаан тиийбэт кистэлэҥнэрин, таабырыннарын (сир араас араҥатын, буолбут процестарын) научнай сабаҕалааһын (буолбуту тилиннэрэн өйдөөһүн) — бу барыта саха өйүн-санаатын иһинэн.

Саха промышленноска үлэлиир кыахтааҕын, ситиһиилээхтик үлэлээбитин 1924–1937 сс. Алдан көмүһүгэр, 1949–1956 сс. алмаас көрдөөһүнүгэр кыттыыта, билигин «Анаабыр алмааһа», «Аллараа Өлүөнэ» ААО үлэлэрэ көрдөрөр. Былыр чулуу геологтар Г. Т. Семенов, И. П. Лебедкин, металлург Н. Г. Рысаков, горняк П. В. Гуляев, о. д.а. ааттара, аҕа көлүөнэ горняктар Т. Г. Десяткин, Г. А. Яковлев, А. Т. Попов, геологтар И. И. Березкин, Г. Д. Балакшин, К. Н. Гурьев, Н. А. Давыдов, В. Н. Егоров-Тумарча, энергетик Осипов П. Д., билиҥҥи көлүөнэ В. Р. Кычкин, М. Н. Евсеев, М. В. Николаев, И. И. Андреев, В. Т. Курнев, В. Н. Филиппов, В. К. Колодезников, Р. Н. Копылов, В. Н. Захаров, о. д.а., мин үөлээннээхтэрим В. Т. Попов, Г. С. Семенов, А. П. Андреев, Р. И. Протопопов саха промышленноска атын омук дьонуттан хаалсыбакка, өссө ордук кыахтаахтык үлэлиирин дьыаланан дакаастаан кэлбит дьон.

Соруйан мэһэйдэһии, атахтааһын, туорайдаһыы да ханна барыай? Соторутааҕы холобур: «АЛРОСА» АК геологияҕа 2006–2010 сс. диэри программатыгар кадры бэлэмнээһиҥҥэ киин ВУЗ-тарга үөрэнэр компания үлэһиттэрин оҕолоругар уонна Мирнэй оройуонуттан үөрэнэр специалистарга эрэ тирэҕирэллэр этэ. Ону СГУ, Кадры бэлэмниир департамент нөҥүө киин ВУЗ-тарга үөрэнэр геолог, геофизик олохтоох ыччат баарын этэн көннөттөрө сатаабыппын ылыммакка утарсан бөҕө буолбуттара. Арай быйыл муус устарга президент В. А. Штыров кириитикэлээбитигэр эрэ, дьэ, дьыала хамсыах курдук. Атын кэлии компанияларга дьыала өссө уустук.

— Суверенитет сылларыгар олохтоох ыччаты көмүс, алмаас промышленноһыгар, нефть-газ үлэтигэр сыһыарыыга төһө үлэ барбытай? Билигин даҕаны олохтоох нэһилиэнньэ, ордук ыччат промышленноска хото киирэн үлэлээбэтэ биир саамай ыарыылаах боппуруоһунан буолар. Билигин хайдах гынан хамсааһыны таһаарыахха сөбүй?

— Бастакы Президеммит М. Е. Николаев өй-санаа түмүллүүтүн, норуот санаатын сүрдээҕин өйдүүр уонна өйүүр этэ. Суверенитет саҕана айылҕа баайыгар быраап-боломуочуйа баарын туһаныы кэккэ уустуктардаах этэ. Син Россия быраабын далыгар сырыттахпыт дии. Онон Саха сирэ айылҕа, сир баайын уһаты-туора туттубатаҕа, ыспатаҕа. Боломуочуйаны туһанан, «Аллараа Өлүөнэтээҕи», «Анаабыр алмаастара» тэрилтэлэри тэрийэн саха алмаас геологиятыгар, хайа промышленноһыгар хото үлэлээн барбыта, бүгүн да үлэлиир… Буолаары буолан, саҥа технологиялары, экологическай стандартары туһанан, үрдүк ирдэбиллэргэ эппиэттээн. Сахалар онно геологияҕа, алмаас хостооһунугар «АЛРОСА» АК специалистарын лаппа үтүрүйдүлэр, сорох түгэҥҥэ сабырыйдылар. Билигин өр сыл кыайбатах Анаабырдааҕы ГОК-тарын, Мирнэйгэ, анныларыгар сытар Солур-Восточнай кыырпах алмаастаах сирдэрин «Анаабыр алмаастарыгар» биэрэн эрэллэр, специалистара Аллараа Өлүөнэтээҕи тэрилтэҕэ көрө-үөрэнэ кэлэллэр… Бу барыта саха ылсыбыт дьыалатыгар сыһыана олохтооҕун, кэскиллээҕин туоһулуур. Олохтоох киһи алдьатан, кээһэтэн, «сулуйа» хостоон баран ханна куотуой, кэлин хайдах да буоларыгар наадыйбат атын кэлии киһи, специалист курдук? Онно сытар — биһиги уратыбыт уонна кыахпыт!

1994 сыллаахха «Саха омук» салаатын быһыытынан биһиги тэрийбит учуонайдар уонна специалистар ассоциацияларын көҕүлээһининэн, СР «Сайдыс» правительствота алмаас, көмүс промышленноһыгар олохтоох дьон вахтанан үлэлиир ньымаларын киллэрэн турар. Ол сорох, тэрээһиннээх улуустарга көхтөөхтүк киирбитэ, оттон ээл-дээл сыһыаннаспыттар тугу да ситиспэтэхтэрэ, ону ааһан, саҥа ньыма суолтатын түһэрбиттэрэ. Бу сылларга Горнайга саха промышленноска вахтанан үлэтин Анатолий Гаврильевич Осипов сүрдээх күүскэ уонна сатабыллаахтык тэрийэн үлэлии олорор. Бүгүн мегапроектарга киириигэ кини уопута эмиэ хайаан да туһаныллыахтаах!

Элбэх этии, кэпсэтии, мөккүөр кэнниттэн, М. Е. Николаев 1998 с. инженернэй-техническэй кадрдары бэлэмнээһини Саха республикатын, саха омук сайдыытыгар биир сүрүн хайысха быһыытынан сорук туруорбута бүгүн да салҕанан барара үөрүүлээх. Билигин Кадры бэлэмниир департамент киин ВУЗ-тарга үөрэнэр студеннар 70 %-рын техническэй идэҕэ туһаайар…

Промышленность салаатыгар үрдүк хамнас, социальнай пакет эҥин толору буолан куруук манна конкуренция баар. Ону ааһан, үлэ биэрээччи ити этиллибити уонна бэйэтин ороскуотун кыччата сатаан, вахтанан атын регионтан, СНГ дойдуларыттан, кэлин Кытайтан тиийэ дьону аҕалар буолла. Конкуренция баар буолан атахтаһыы, туора көрүү куруук баар, баар да буола туруоҕа. Ол аата, саха эдэр специалиһа, саҥа үлэһит, баар балаһыанньаны билэн туран, ону кыайан ааһар дьулуурдаах, дьоҕурдаах, ыарахаттары тулуйар ис туруктаах буолара ирдэнэр. Онно дьэ былаас, общество, салайааччы өттүттэн сатабыллаах, кэмигэр өйөбүл баара эрэйиллэр.

Өссө биир түгэҥҥэ тохтуохпун баҕарабын. Ол саха промышленноска бэйэтэ бэйэтигэр сылдьан, бэйэтин омугун киһитин өйөөбөт, аймахтарын, доҕотторун «соһон» аҕалбата буолар. Атын омуктар бэйэ-бэйэлэрин наһаа өйөһөн, бииргэ тутуһан сылдьаллар, холобур, Айхалга, бэл, удмуртар диаспоралара баар, армяннар, буряттар, украинецтар туһунан этэ да барыллыбат. Саха киһини аҕалбат, бэйэтэ сылдьарыгар сөп буолар, ол бытаныы көстүүтэ. Ону ааһан, кыратык өрө таҕыстаҕына, «президиумҥа» олордоҕуна атыттары «тоҥолохтуу» сылдьар буолар. Мин маннык көстүүнү «титульнай нация ыарыыта» диэн ааттыыбын. Бу урукку национальнай политика биир содула. Хайаан да олохтоох омуктан биир эмэ көстүүгэ сылдьар киһилээх буолаллара, ол киһини булан, үөрэтэн-такайан, «илииттэн аһатан» бэйэтин дьонун чугаһаппат оҥороллоро. Дьонугар чугаһаабат, куттанан куота көтө сылдьар киһи туох өйөбүллээх буолан, бэйэтин дьонун туһугар биир тылы, дьайыыны оҥоруоҕай? Биһиги бу көстүүттэн олох аккаастаныахтаахпыт, промышленноска, мегапроектарга күргүөмүнэн сомоҕотук киирэр буоллахха эрэ бытаныыттан, бэйэни намтата санааһынтан босхолонуохпут.

Бүгүн мегапроектарга киириигэ быыс-хайаҕас кыайан булумаары гынныбыт. Урут да, билигин да Россия компаниялара, салайааччылара административнай ресурсаны эрэ билинэллэр, онон саха промышленноска, мегапроектарга сыстарыгар СР Президенэ уонна Правительствота күүскэ үлэлээтэҕинэ эрэ хамсыан сөп. Мин Саха норуотун конгреһыгар этэн турабын — Президент Администрациятын Кадрдары бэлэмниир департаменыгар мегапроектар кадрдарын боппуруоһугар анал структура, салайааччыны солбуйар киһи үлэлиэхтээх диэн. Ил Түмэн сокуонунан дьайыахтаах, норуот дьулуурун-дьүккүөрүн, өйүн-санаатын ууруохтаах. Кадр, специалист суох буолбатах, аҥаардас Москубаҕа Губкин аатынан нефть, газ университетын 1998–2007 сс. 130 тахса киһи бүтэрдэ. Атын идэлэргэ биир оннук. Бу дьон бары учуокка сылдьар техническэй элита быһыытынан бу улахан проектарга кыттыахтаахтар. Наада буоллаҕына эбии, ситэри үөрэниэхтээхтэр. Саҥа бүтэрэр специалистар бу хайысхаҕа туһаайыллыахтаахтар. Специалист өттүттэн, баҕа, дьулуур; былаас, үлэлиир компания өттүттэн саха мегапроектарга быһаччы кыттыытын билинэр саҥа өйдөбүл уонна өйөбүл наада. Онон биирдиилээн-бытанан эрэ буолбакка, күргүөмүнэн киирэр ньымалары булан кыттыһыахтаахпыт.

Биллэн турар, күргүөмнээн киириигэ, олохсуйууга, сайдан саҥа таһымы ситиһиигэ, эйгэни кэҥэтиигэ араас сокуоннар, ньымалар наадалар. Холобур, Нерюнгрига, Ленскэйгэ, Мирнэйгэ саха кварталлара баар буолуохтаах. Сокуонунан бигэргэтиллибит анал программа ылыныллыах тустаах. Ону чочуйан, туһааннаах структуралар баһылаан, чуолкайдык үлэлиир ситим үөскүөхтээх.

Саха норуотун конгреһын Сүрүннүүр Сүбэтин оробуочай бөлөҕө бу хайысхаҕа үлэлии сылдьар. Быһа быраҕан эттэххэ, Саха конгреһа компаниялары кытта Сөбүлэһии түһэрсэргэ дьулуһар социальнай-экологическай эппиэтинэстээх. Ол аата, компаниялар, урукку курдук кимтэн да ыйыппакка, сөбүлэһиитэ суох үлэлииллэрэ тохтуохтаах. Икки өрүттэр социальнай-экологическай эппиэтинэһи бэйэлэригэр сүгүөхтээхтэр, дьон-норуот олоҕун, айылҕа туругун туһугар. Сыала-соруга — ол, ситиһиллэр ньымата — саха омук мегапроектарга быһаччы кыттан, бу проектар киһилии сирэйдээх, үчүгэй түмүктээх буолалларыгар үлэлиэхтээхпит, ол аата бэйэбит кыттан, манна олохтоох дьон буоларбытынан, быһаччы кыттыыбытынан проектар үчүгэй түмүктээх буолалларын мэктиэлиэхтээхпит. Компаниялар салайааччылара ону өйдүөхтээхтэр. Сахалары тутустахпытына эрэ проектарбыт кырдьык үчүгэй түмүктээх буолаллара саарбахтаммат диэн.

Иккис хайысха — кытаанах хонтуруол. Общество бу проектары кытаанахтык хонтуруоллуохтаах: республика туһааннаах айылҕа харыстабылын структураларын, наукатын, экологическай хамсааһын, үлэлиир саха дьонун, СМИ нөҥүө. Тохтуу, алдьатыы, иэдээҥҥэ тиэрдэр үлэлэр эрдэттэн биллэн, сэрэтиллэн тохтотуллуохтаахтар. Урукку, бүгүҥҥү курдук үлэ тэтимэ буолбакка, бастатан туран, үлэ хаачыстыбата эрэйиллиэхтээх.

— Эн, госкомитет солбуйааччы бэрэссэдээтэлэҕин, билигин Саха сиригэр геология билиҥҥи туруга, үбүлэниитэ уонна инники кэскилэ хайдаҕый? Кииннээһин олус күүһүрбүт кэмигэр инвестиция, үбү тыырдарыы боппуруоһугар федеральнай былаастары кытары хайдах үлэ барарый?

— 2004 сыллаахха 122-ФЗ сокуонунан Россия субъектарын баламаттык атаҕастаан, Конституцияны кэһэн туран, айылҕа баайын бас билиигэ, дьаһайыыга боломуочуйаларын быспыттара. Ол сыала-соруга биир. Бас билиини Россияҕа сирэйдээн бүгүн федеральнай чиновник бас билэр. Талбыттарынан, икки өрүт: чиновник уонна чааһынай туһанааччы буолан бачаачайдыы олороллор. Урут регион онно туспа санаалаах буолан мэһэйдэһэр этэ. Туораппыт биричиинэлэрэ ол. МПР уонна Роснедра тула 10 тыһ. солк. устааптарыгар капиталлаах ООО (ХЭТ) бөҕө тэриллэн «аукциоҥҥа» кытта олороллор. Олор Россия ханнык эрэ муннугар туох эмэ барыстаах сир баайа аукциоҥҥа тахсыах буоллаҕына, онно «инвестор» көрдөнөллөр, наада буоллаҕына, буолар кэмин уһаттараллар, бэрээдэгин, усулуобуйатын уларыттараллар. Ылан баран иккистээн «атыылыыллар», үксэ, бүтэр уһугар, омук компанияларыгар тиксэр. Быһаччы омуктарга биэрбэт аатыраллар, ол оннугар кыра ООО-ларынан сирэйдэнэн чиновниктар харчы өлөрөллөр. Мин 2005 с. Государственнай Дума туһааннаах коррупцияны утары комитетыгар Россия сир баайын туһунан («О недрах») сокуонун барылын коррупционнай потенциалын туһунан Корнилова З. А. нөҥүө ыспыраапка ыытан турабын, бары схематын көрдөрөн туран. Министр Трутнев Ю. П. төһө да чабыланнар, ол сокуон барыла кыайан ылыллыбакка икки-үс сыл буолбута — син Россия субъектарын ситиһиитин курдук сыаналыахха сөп.

Ол дьон, государственнай геология сайдарыгар санаалара сыппат дьон, быйыл кытаанах эттиктээх сир баайын үөрэтиигэ Россия үрдүнэн саҥа объектарга 270 мөл. суумалаах үбү эрэ көрбүттэр. Тэҥнээн көрүҥ, урукку кэмҥэ, холобурга 2003 сыллаахха Саха республиката геологияҕа 600 мөл. ороскуоттуур этэ. Билигин сүрүн үбүлээһини компаниялар оҥороллор. Үбүлээһин 7 млрд. солк. тиийдэ, ол гынан баран ити эмиэ иһэ истээх.

Геология, сир баайын туһаныы бүгүн үрдүк барыстаах бизнес. Холобурга эттэххэ, улахан үбү геологияҕа уган, биир солкуобай үлэни ыытан 250–270 солк. сир баайын сыаналыахха, саппааһын арыйан, сокуон быһыытынан бэйэҕэр эрийэ тутуохха сөп. Онон Россияҕа харчыны сир баайдаах түөлбэлэри атыылаһыыга эргитэн, онно геологическай үлэ ыытан, саппааһын хаҥатан саҥа харчыны өлөрүүгэ сүрдээх дириҥ түгэхтээх, ылсыылаах-бэрсиилээх система үөскээтэ. Саба быраҕан көрдөххө, бары сокуону тутуһан туран оҥоһуллар система. Хайдах сир баайдаах түөлбэлэри ылалларын, ону атыылыылларын эппитим. Геологическай үлэ, разведка ыытан, ол иһигэр кыра харчынан, баар ирдэбилгэ эппиэттээбэт үлэ кээмэйинэн, көрүҥүнэн «саарбах» саппааһы хаҥатан, ону туһааннаах государственнай ситиминэн «баалкылатан», ГКЗ-нан (государственная комиссия по запасам) бигэргэтэн активы хаҥаталлар. Онтон акция таһааран атыылаан, эбэтэр баайдаах сири өссө төгүл атыылаан кураанах харчы оҥоруу — геология, сир баайын туһаныы бизнеһигэр баар чахчы, мантан антах элбэхтик туһаныллар көстүү буолуох курдук. Хомойуох иһин, Саха сирэ туора хаалбат туруктаах. Кэллэ кэлээт, «Полюс-Золото» ААО 2010 сыллаахха 20, онтон 25-30-40 тонна көмүһү хостуохпут дииллэрэ тохтоон эрэр сибикилээх. Билигин наар араас кыайан туораммат мэһэйдэр үөскээтилэр диэн (холобур Кураанах көмүстээх сирэ наһаа туойдаах үһү, урут биллибэтин курдук; Нежданинканы 2010 с. диэри буолбакка, 2013 с. дылы разведкалыахха наада үһү), эппит тылларын өһүлэ сатааһын баар.

Билигин Саха Республикатыгар Роснедра структурата үлэлиир, Якутскнедра диэн. 2004 сыллаахха 122-ФЗ сокуонунан кииннээбиттэрин кэннэ кини билигин дьаһайар сир баайын туһаныыны. Биһиги комитеттан хаалбыт боломуочуйаны туһанан этиилэри киллэрэрбит. Республика геологияҕа 2006–2011 сс. программатын оҥорон, Ил Түмэн сокуонунан бигэргэппиппит. Ол хабаанынан үс сиртэн үбүлээһин барыахтаах: федерация, республика бюджеттара уонна тэрилтэлэр бэйэлэрин үптэрэ. Ол курдук 2007 с. — 6932 мөл. солк., 2008 — 7429, 2009 — 7882, 2010–8393, 2011–2015 сс. сылга 10 млрд. солк. үбүлэниэхтээх. Федеральнай бюджеттан үбүлээһин 1370 мөлүйүөнтэн 2000 мөл. солк. диэри улаатыахтаах, тэрилтэлэр 5400 мөл. солк. 7800 мөл. солк диэри, республика 162 мөл. 200 мөл. диэри элбэтиэхтээхтэр. Ол түмүгэр сир баайын саппааһа хаҥыыра сабаҕаланар.

Бүгүн тутуллуохтаах ИСТО нефть турбатын толоруу ирдэбилигэр МПР-тан, Роснедраттан эппиэт эрэйиллэр. Дэлэҕэ да, РФ Правительствотын бэрэссэдээтэлэ М. Фрадков, экономика министрэ Г. Греф кэлэн ону быһаарсыахтара дуо? Бүгүн харчы өлөрө сылдьар федеральнай чиновник ол инники хаһан эрэ буолуохтаах государственнай дьыалаҕа төбөтүн сынньыбат буоллаҕа дии. Онон геология сайдыыта эмиэ олох биир ситимин курдук сайдар, ханна эрэ толкуйдаан, инникини көрөн үлэлии сатыыллар, ханна эрэ онно олох да кыһаллыбаттар, атахтыыллар… Дэлэҕэ да, 270 мөл. солк. эрэ бүтүн Россия кытаанах эттиктээх сирин баайын геологиятыгар көрүөхтэрэ дуо? Онон үлэ сүрдээх уустуктардаах. Саатар, Роснедраҕа бүгүн үксэ специалистар буолбакка, урукку разведка дьоно үлэлии олороллор, холобур, мин билэр, урут үлэлэспит дьонум бары бардылар. Инньэ гынан бары проектары, этиилэри бэйэлэрэ көрбөккө, Институттарга ыытан көрдөрөллөр, сүбэлэтэллэр. Онон хас да тобуктаах-тоҥолохтоох ылар-биэрэр система өссө күүһүрдэ. Институттар нөҥүө научнай хабааннаан, араас экспертизалары оҥорторон харчыны өлөрөллөр, ылар харчыларын «ыраастыыллар».

— Эн көҕүлээһиҥҥинэн геология салаатын, республика сирин баайын туһунан билиһиннэрэр, сырдатар, оҕо-ыччат интэриэһин көбүтэр кинигэлэр таҕыстылар. Урут геолог үлэтэ биир саамай биһирэмнээх, туспа романтикалаах идэ быһыытынан биллэрэ. Билиҥҥи эдэр дьону бу уустук, ыарахан салааҕа хайдах тардыахха, умсугутуохха сөбүй?

— СГУ Геологоразведочнай факультетын профессора Уаров Василий Фомич көҕүлээһинин өйөөбүтүм. 2005 сыллаахха оҕолорго анаан «Геология» диэн 2 томнаах үөрэх пособиетын дьоҕус кинигэ кыһатыгар 1500 экз., «Саха сирин сиртэн хостонор баайа уонна туһаныллар эйгэтэ» кинигэни «Бичиктэргэ» 10000 экз. таһаартарбыппыт. Бу кинигэлэр биир сыалга туһаайыылаахтар: саха оҕолорун, дьонун геологияҕа уонна сиртэн хостонор баайы туһаныыга чугаһатыы, туһаайыы. Бэйэбит сирбитин-уоппутун, баайбытын билиэхтээхпит, ону үөрэтиэхтээхпит, үчүгэйдик-кэскиллээхтик туһаныахтаахпыт, кэлэр көлүөнэҕэ эмиэ хаалларыахтаахпыт. Ол өйдөбүлүнэн элбэх киһи кыттыылаах, элбэх тэрилтэ үбүлээн таһаарбыппыт, «Геологияны». Үөрэх управлениеларын нөҥүө Саха сирин орто оскуолаларыгар иккилии экземпляр, нэһилиэк, улуус библиотекаларыгар биирдии кинигэни босхо тарҕаттыбыт. Бастакы кинигэбит «Геология» «Печатный двор Якутии‑2007» бэһис межрегиональнай быыстапкаҕа «Учебник 21 века» түһүмэххэ 2-с дипломунан бэлиэтэннэ, иккис кинигэбит Бүтүн Россиятааҕы куонкуруска Тверь куоракка «Дойдум айылҕата» түһүмэххэ эмиэ анал бэлиэтэннэ. Тираһа кыра буолан, «Геология» учебнига номнуо сэдэх кинигэ буолла, онон спонсор булан иккистээн таһаарар туһунан толкуйдуу сылдьабыт.

Кырдьык, инники эппитим курдук, геолог идэтэ умсугутуулаах аҕай этэ. Бу — романтика, киһи бэйэтин тургутан көрөрүгэр сөптөөх идэ диэххэ наада. Миигин кытта да үөрэммит үгүс оҕолор холобурдара ону көрдөрөр. Бары үөрэ-көтө, инники үлэбитин наһаа күүтэр, астынан үлэлиир этибит. Ким тугу: эһэни көрсөн куттаммытын кыайбыта, бэйэ кыаҕын таһынан үлэҕэ, сырыыга тулуйан кыайыылаах тахсыбыта — бу хас биирдии киһиэхэ уустук кэмҥэ олоҕу олорорго тирэх буолара саарбаҕа суох. Онон геолог идэтигэр киһи дьиҥнээхтик буһар-хатар, олоҕу, дьону-киһини сыаналааһын, сыһыан үчүгэй өттүгэр уларыйыан сөп. Мин, холобур, сыһыыга-тыаҕа киһини кытта үс күн-түүн балааккаҕа хоно сылдьан үлэлээтэхпинэ, кини ис туругун эндэппэккэ билэрим. Киһи айылҕаҕа, кытаанах усулуобуйаҕа ис дьиҥэ аһыллар, кыайан кистэммэт, хайдах баарынан көстөр буолар…

Геолог идэтэ кытаанаҕын билэр буолан, үгүс билиҥҥи төрөппүт, биллэн турар, онно оҕотун ыыппат дьулуурдаах. Уопсайынан, бүгүҥҥү төрөппүттэр уолу иитиигэ наһаа улаханнык сыыстараллар диэххэ наада. Наар көтөҕө, илиититтэн сиэтэ, арыаллыы, ыарахаттартан туората сырыттахха туох аанньа эр киһи үүнүөҕэй. Билигин олох ыарахаттара аҕыйаабытынан, ордук куорат ыаллара, уол оҕоҕо искусственнай ыарахаттары тэрийиэхтээхтэр: спорт, булт, тыаҕа ыытан үлэлэтии эҥин курдук. Мин ийэм аҕыстаах-тоҕустаах сылдьан бэйэбит эрэ бултуу, балыктыы арыый киэҥ сиринэн барарбытын бопсон: «Уоҥҥутугар тиийэн улар буолан көтөргүт буолуо», — диирэ. Аҕам өлөр ыарыытыгар ыалдьан сытан, 12 саастаах уолу хаһан да сылдьыбатах сирбэр, Нам улууһун Дулҕалаах диэн сайылыгар, 7–8 көстөөх сиргэ, сайын үгэнэ уларсыы ыҥыыр атынан аймахтарыгар тыллата ыыппыта. Мунуу бөҕөнү мунан (мас кэрдээччилэр, тиэйээччилэр саҥа суоллара бөҕө, ыйбыт былыргы суола оһон хаалбыт), эрэйдэнэн биир суукка айаннаан тиийдим. Син эрэнэн ыыттаҕа дии… Олох охсуулаах түгэннэригэр охтубатахпар, «кэдэйбэтэхпэр» ол уол оҕо уйана-хайана биллэр тыйыс үөрэх эмиэ көмөлөспүтэ буолуохтаах… Билигин уонуттан тахсыбыт уол аҕатын дуу, ийэтин дуу сиэтиитигэр сылдьара көрүөххэ сүрдээх хомолтолоох. Уонна дьэ улааппыттарын кэннэ сөҕөбүт: эппиэттээх, үлэһит эр киһи суоҕуттан, бэйэлэрэ биир сүрүнэ суох, ньуу-ньаа курдук эдэр дьон элбэҕиттэн.

Геолог идэтэ айылҕаны анааран көрөргө сүрдээх табыгастаах идэ. Геология — айылҕа үөрэҕэ билигин да күүскэ сайда турар. Быһаарыллыбатах, арыйыллыбатах сир баайа билигин да баһаам буоллаҕа дии. Урут сир үөһэ араҥатыгар сытар баайы аһаллара-булаллара, бүгүн сир ис дьапталҕатыгар саһан сытар баайга үөрэтии туһаайыллар. Онон өй үлэтэ өссө күүһүрэр, онно эбии араас техника, технология (геофизика, геохимия араас ньымалара, дьөлө үүттээһин техниката, о. д.а.) туттуллар. Айылҕа кистэлэҥэ элбэх. Саха сиригэр, холобур Анаабыр кыырпах алмааһа хантан кэлбитэ билигин да быһаарылла, рудалаах сирэ аһылла илик. Нефть, газ органическай эрэ буолбакка, сир түгэҕиттэн-кииниттэн эмиэ үөскүүрэ сабаҕаланар. Сахаттан манна И. Н. Фадеев бэрт оригинальнай идеялардаах. Энергетическэй кризис ааҥнаан иһэринэн ситимнээн неорганическай гепотеза билигин күүскэ киирэн эрэр. Онон эдэр көлүөнэҕэ геология салаатыгар өйө үлэлииригэр мотивация, сайдарыгар кыах баар. Геология романтиката бүтэ илик, ситиһиилээх буоларга кыахтар элбэхтэр, ону ааһан Сахаҥ сиригэр, дьоҥҥор-сэргэҕэр үлэнэн туһалаан баай-байылыат олоҕу оҥорсууга кыттыылаах, бэйэҥ ол олоххо сыһыаннаах буолар кыах бүгүн улахан. Онон эдэр, кыахтаахпын, бэйэм, дьонум-сэргэм туһугар ханнык баҕарар моһолу, мэһэйи ааһыам диэччилэр геолог идэтин талан, геологтарга саамай биһирэнэр «Сир баайын бастакы аһааччы» ахсааныгар киирэллэрэ бүгүн кэрэхсэбиллээх буолуон сөп. Онон бу инники олоххо кэскиллээх идэни эдэр ыччат талыа диэн эрэллээхпин…

Биллэн турар, онно үлэ оскуолаттан саҕаланыахтаах. Геология боростуой күн аайы көстөр өйдөбүлэ, таас эриэккэһэ оҕону умсугутарын туһанан идэҕэ уһуйуу ситимэ тэриллиэхтээх. Урут Саха сирин Геологическай управлениетын (кэнники «Якутскгеология» ПГХ) үбүлээһининэн, «Геологическай поход» диэн темалаах үлэ оскуолаларга барар этэ, сүлүөттэр, куонкурустар буолаллара. Ол барыта умнуллан, хаалан турар. Ол походтар наар геологическай тэрилтэлэр баар сирдэригэр ыытыллар буолан (ведомственность содула), саха оҕолоро хабыллыбат этилэр. Билигин аҕыйах куорат оскуолатыгар биир эмэ география учууталын көҕүлээһинэн үлэ барар да, ол хантан да өйөммөт. Ити чааһыгар биһиги комитеппыт ситэри үлэлээбэтин билиниэххэ наада. Хомойуох иһин, бу боппуруоһу көтөҕөрбүн салалта өттүттэн өйөөбөккө олороллор. Мин санаабар, хас да улуус гимназияларыгар сыстан бу үлэни күүскэ саҕалыахха сөп этэ. Быйыл Мүрү «Уолан» (директор — урут СГУ саҕаттан доҕорум В. И. Филиппов өйөөн) гимназиятын кытта үлэбин бэйэм баҕабынан саҕалаатым. Баҕар, туох эмэ түмүккэ тиэрдиэм диэн санаалаахпын.

Быйыл, биир кэлим геология салаата тэриллибитэ 50 сылыгар, аатырбыт геологка, ССТГУ-гар 1957–1969 сс. кылаабынай геологтаабыт, Социалистическай Үлэ Геройа Григорий Трофимович Семеновка өйдөбүнньүк барельефтаах дуоска туруордубут. Бу Сунтаартан төрүттээх киһи, олох очурдарын барытын туораан, улуу убайдарбыт билиммит киһилэрэ. Мин кини аатын Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ иҥэртэрэр туһунан этиибин А. К. Акимов, К. Е. Иванов өйөөбүттэрин сунтаардар профориентационнай өйүү иликтэр. Дьиҥинэн, маннык дьон холобуругар эдэр көлүөнэ ыччаты геология, промышленность эйгэтигэр тардыллыахтаах этэ буоллаҕа дии. Ол аат иҥэриллиннэҕинэ, геология салаатын, тэрилтэлэрин тардан, үбүлээн миэстэтигэр үлэ барар гына оҥостор санаа баар.

— Эдэргэр спорт ханнык көрүҥүнэн дьарыктана сылдьыбыккыный? Уопсайынан, иллэҥ кэмҥэр туох сөбүлүүр дьарыктааххын?

— Эдэр сылдьан спорт араас көрүҥүнэн дьарыктаммытым: араас оонньуларынан (волейбол, баскетбол, футбол), оҕо сылдьан туста да сылдьыбытым, куоракка бастыыр этим, 1966 с. САССР Спартакиадатыгар куораттан кыттан турабын. Кэлин, 1966 сылтан, боксанан дьарыктаммытым, студенныы сылдьан хас да сыл республика сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэ сылдьыбытым. Саамай үчүгэй киирсиилэрим: республика биллэр боксера В. П. Давыдовтыын (тренерим), ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин хас да төгүллээх чемпиона В. Ломовтыын, эдэрдэргэ ССРС финалиһа буолан кэлбитин кэннэ С. Аммосовтыын тэҥҥэ киирсибитим буолар. Сэмэни иккитэ күүскэ таппыппар, тренерэ В. П. Шитик кылаабынай судьуйалыы олорон, улаханнык ыксаан, бары быраабыланы кэһэн, секундант муннугар тиийэн кытара-кытара, уолугар сүбэлии турарын онно эрэ көрбүттээхпин. Республикаҕа 67, 71, 75 ыйааһыҥҥа көһө сылдьан бастыыр, оҕус курдук убай уолаттары аҕыйахта охсон, от курдук охтортуур, айылҕаттан айдарыылаах Альберт Павловы биирдэ да таптарбакка кыайан турабын. Киһим охсо сатаан баран, үһүс рауҥҥа илиитинэн сапсыйан баран, турунан кэбиспитэ. Син балай эмэ техникалаах боксер буолан улаханнык таба оҕустарбатаҕым, биирдэ да охтубатаҕым. Кэлин спортивнай ориентированиеҕа, ытыыга күрэхтэһэ сылдьыбытым.

Атын дьарык син элбэх да, бириэмэ суоҕа бэрт. Урут, геологтыы сылдьан, биллэн турар, бултуур, балыктыыр этим. Ол спортивнай эрэ буолбакка, сиргэ сылдьан, эбии аһылык булунаары. Дьоҥҥун, тыаҕа сылдьан, аҥаардас консерваҕа олордоруҥ табыгаһа суох. Ол саҕана «котловой» диэн тайахха, табаҕа лицензия ылар этибит. Кэнники икки сыл куобах баар буолбутун кэннэ туһахтыыр буола сырыттым. Син иҥнэр. Байанайым онно сороҕор соһуччу бэлэҕи уунар: ааспыт дьыл куобах туһаҕыттан биир саһылы, биир кииһи ыллым. Саха сиэринэн, балай эмэ уһанабын. Сиргэ сылдьан барыны бары бэйэҥ оҥорор буоллаҕыҥ дии. Ол кыра, 5–6 саастаах эрдэхпиттэн аҕам уһуйуутунан: бэйэм кыра быһах эрбиилээх, быһахтаах, чохороонноох этим. Бэстилиэти, сааны оскуолаҕа киирэ иликпиттэн оҥосторум, сүгэ угун уон иккиттэн. Билиҥҥи улахан уолаттар тугу да сатаабаттарын сөҕөбүн эрэ…

Кэтэх сылгы ииттэбин. Сылгыны кытта оҕо эрдэхпиттэн бииргэ үөскээбит, үлэбэр эмиэ элбэхтик алтыспыт буолан, балай эмэ билэбин дии саныыбын. Сылгы курдук өйдөөх кыыл суох быһыылаах… Экспедицияҕа үлэлии сырыттахпытына, үөртэн аҕалан айаас сылгыны биэрэллэр, эбэтэр бэйэлэрэ кыайбатах аттарын. Ону аҕыйах хонугунан сыһытан ыраах айаҥҥа тураҕын. Онно сылгы бэрт түргэнник сыһыйар, били киһиттэн ураты, эһэ-бөрө дойдутугар, көмүскэтэрэ суох буоллаҕа дии. Киһи киһиттэн үөрэнэр. Миигин Аммаҕа Алексеев Систиир Сэмэнэбис сылгыны тутууга-хабыыга 1976 с. биир күн такайбытын кэбэҕэстик ылынан, олохпор куруук туттан кэллим. Хара күүһүнэн буолбакка, быа күүһүнэн, ньыманан сылгы иннин ылаҕын. Кэлин эдэр геологтар сайыны быһа кыайбакка сылдьыбыт аттарын баран аҕалар этим. Көрөн турдахтарына кэбэҕэстик ыҥыырдаан, ындан баран, эдэр дьоҥҥо онно этэрим: «Сылгы дьахтар курдук, имэрийиини-томоруйууну сөбүлүүр, ол гынан баран эн эр киһи буоларгын эмиэ билиэхтээх», — диэн. Билигин да, акка олордум да, 5–7 көһү биир күн түһэбин, атынан сылаас күн ыксаабакка айанныыр олус үчүгэй…

Сылгыны кэтэх иитии туһунан бу дьыл кулун тутарга «Саха сиригэр» ыстатыйа суруйбутум. Дьон син сэргээтилэр, арай туһааннаах тыа хаһаайыстыбатын салаатын чиновниктара аахпатахтарыттан сөҕө сылдьабын. Эбэһээт туттуҥ, ылыныҥ диэн туруорсубаппын, саатар, бу салааҕа үлэлииллэрин быһыытынан интэриэһиргээн ааҕыа, билиэхтээх этилэр буоллаҕа…

— Ханнык баҕарар киһиэхэ тыыла, сынньанар, күүс ылар тирэҕэ — дьиэ кэргэнэ буолар. Кылгастык билиһиннэрэ түһүөҥ дуо?

— Дьиэ кэргэним, биллэн турар, мин дурдам-хаххам. Эрдэттэн толкуйдаан, балай эмэ өйбүн тутан, кыахпын ылан баран, 27 ааһан баран кэргэннэммитим. Кэргэним Евгения Егоровна эмиэ геолог, 5–6 сыл хонуу геологиятыгар үлэлээн баран геология экономикатыгар көспүтэ. Кэлин Комдрагмекка көмүс хостуур тэрилтэлэри кытта үлэ хайысхатыгар үлэлээбитэ. Өйдөөх, дьиэҕэ-уокка дьаһаллаах, сүрэхтээх, чэбэр, эр киһини куруук өрө тутар дьахтары кэргэн ылыы — ханнык да эр киһиэхэ бу улахан табыллыы, дьол… Мин кэргэним оннук буолан олохпор, сахалыы санаатахха, табыллыбыт, дьоллоох киһибин…

Бары кэмҥэ өйдөһөн-өйөһөн, икки кыыс оҕону атахтарыгар туруордубут. Улаханым Майя 2001 с. Москубаҕа хайа университетыгар экономист-инженер үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, «АЛРОСА-Ньурба» ААО-ҕа кылаабынай бухгалтеры солбуйааччынан үлэлиир. Кырам, Верабыт, 2006 с. Санкт-Петербурга киинэ уонна телевидение университетын бүтэрэн, тележурналист идэтин ылбыта. Билигин коммерческай структураҕа рекламаҕа үлэлиир. Оҕолорбутун биир сүрүннээх, үлэҕэ-үөрэххэ, ол иһигэр хара үлэҕэ сыстыгас, куһаҕаны-үчүгэйи билэр гына иитэ сатаабыппыт. Билигин «наһаа кытаанахтык ииппиккит» диэн сороҕор хомуруйаллар да, кэлин син өйдүөхтэрэ, ол олохторугар үтүө сабыдыалын…

— Түмүккэ тугу этиэҥ этэй?

— Үбүлүөйдээх сылынан ситимнээн, геологияҕа тэрээһин, кадр боппуруоһугар бэйэм санаабын этиим. Биллэн турар, «геология көмүс үйэтэ» дэнэр 1960–1990 сс. манна Саха сиринээҕи геологическай управление, «Якутскгеология» ПГХ, «Ленанефтегазгеология» ПГХ киинтэн үбүлэнэн күннээн-күөнэхтээн олордохторуна саханы ол эйгэҕэ соччо чугаһатыахтарын баҕарбат этилэр, салалтаҕа тахсар да үгүс моһоллоох этэ. Боростуой геологтар син баар этибит, хара үлэтигэр — СГУ-ну бүтэрбиттэр. 1991 с., ССРС ыһыллар сибикитэ биллибитигэр, бу тэрилтэлэр эмиэ ыһыллан барбыттара, тойон өттө, урут бэлэмнэммиттэр (дьиэ-уот туттубуттар, хор, Дьокуускайга олох туппат кэриэтэ этилэр), киин сири былдьаспыта. Хаалбыттар кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ, барар сирдэрэ баҕана үүтэ буолан, кыахтарын ылларан, санаалара самнарыйан тугу да гыналларын кыайан тобулбакка олорбуттара. Онон Саха Республиката салайыыны, үбүлээһини бэйэтигэр ылан барбыта. Маҥнай Саха Республикатын сирин баайын государственнай комитетын тэрийэн үлэлэтэн иһэн, 1992 сыллаахха Промышленность уонна геология министерствота тэриллэр. Инньэ гынан геология хайа промышленноһын анныгар киирэн, күнэ-дьыла ахсааннаах буолбута. Кулаарга, Дьугдьуурга геология тэрилтэлэрэ тута сабыллыбыттара, атын сиргэ эмиэ оннук кэскил кэлэрэ суоһаабыта. Онно мин үөлээннээхтэрбин Р. И. Протопоповы, А. П. Андреевы, Н. А. Аржаковы, А. Г. Тыллары, о. д.а., учууталым Р. М. Скрябины кытта сүбэлэһэн, учуонайдар уонна специалистар «Сайдыс» түмсүүлэриттэн өйөбүл ылан, М. Е. Николаевка сурук киллэрбитим: геология уонна хайа промышленноһа хайдах да биир структуранан салаллыа суохтаахтарын, хайа промышленноһа күннээҕинэн, геология инникинэн олорор туруктаахтарын туһунан. Онон геологияны салайар туспа государственнай структура, программа баар буолуохтааҕын, структураны, үөскээбит кэми учуоттаан, саха салайыахтааҕын туруорсубутум. Бырабыыталыстыба комиссията тэриллэн, бэрэссэдээтэли солбуйааччы Е. Г. Егоров салалтатынан үлэлээбитэ уонна үгүс мөккүөр кэнниттэн бу этии сөптөөҕүн М. Е. Николаевка тиэрдибитэ. Инньэ гынан, 1992 с. ыам ыйыгар СР Үрдүкү Сүбэтэ саҥа структураны тэрийии туһунан уурааҕы ылыммыта, Президент М. Е. Николаев «Сайдыстар» кандидаттарын П. Р. Шишигини Саха Республикатын Геологияҕа уонна сиртэн хостонор баайы туһаныыга государственнай комитетын бэрэссэдээтэлинэн Ыйааҕынан анаабыта. Онон Семенов Г. Т. кэнниттэн (кини 1957–1969 сс. ССТГУ кылаабынай геолога этэ) аан бастаан саха киһитэ Саха республикатын геологическай сулууспатын салайааччытынан буолбута.

Мин тоҕо бу боппуруоска тохтоотум? Эппитим курдук, 1990-с сыллар саҥаларыгар кэлии дьонтон геология салалтатыгар хаалбыт өттө санаалара самнан, тугу да күттүөннээҕи оҥорбот туруктаах этилэр. Хайдах эмэ бэйэлэрин тус дьылҕаларын быһаарыы эрэ кинилэри долгутара. Ордук, олох сахата аҕыйах нефтегазовай геология «сууллуута» сөҕүмэр этэ. Онон хомуйар күүс наада буолбута саарбаҕа суоҕа. Кэнники кэтээн көрүү ону туоһулуур. П. Р. Шишигин Ааллаах Үүн экспедициятыгар партия начальнигынан үлэлии сылдьара, салалтаҕа үлэлээбэтэх киһи. Ол тиһэҕэр сүүйүүлээх буолбута: туох да «харата» суоҕа, урукку салалтаны кытта «кыттыгаһа» суоҕа. Били дьоммут, бэйэни көмүскэнэр инстиннэрэ кыайан, бу киһини тула түмсүбүттэрэ. Петр Романович икки улахан өҥөлөөх: ыһыллыбыт дьону түмэн үлэлиир дьоҕурдаах хамаанда үөскэтэн, дьэ ону-маны тобулан барбыттара, ыарахаттарга, үбүлээһин кырыымчыгар үбү-харчыны туора туттубакка, сыал-сорук туоларыгар туттубуттара буолар. Түмүгэр, сарбыллыбыт да буоллар, государственнай геологическай сулууспа охтубакка кризис кэмин туораабыта. Ситэриллибэтэх үлэлэр ситэриллэн, Элгэтээҕи чох, Талакааннааҕы нефть, Чайандатааҕы газтаах сирдэр ГКЗ-га (Государственная комиссия по запасам) саппаастара көмүскэммитэ, Прогноз диэн үрүҥ көмүстээх, Күүдьүс көмүстээх, о. д.а сирдэр үөрэтиллибиттэрэ.

Сир баайын үөрэтиллибит информацията хомуллан биир ситим республика информационнай ресурсата үөскээбитэ. 1990-с сыллар саҥаларыгар геологическай информацияны омуктарга атыылааһын күөдьүйэ сылдьыбыта. Ордук «Якутскгеофизика» тэрилтэтин салайааччылара манна «буордаах ууга балыгы тута» сатаабыттара тохтотуллубута. Ыһыллыбыт тэрилтэлэртэн урут мунньуллубут геологическай фондалар баар государственнай тэрилтэлэргэ хомуллубуттара. Мин, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын Правительстволара 1992 с. сэтинньи 25 күнүнээҕи бас билиини тыырсыыга Сөбүлэһиилэрин туһанан, республика геологическай фондатын, элбэхтик туруулаһан, дакаастаан, 2003 с. республика бас билиитигэр регистрациялатан турабын.

Дьэ бу геологическай информация бүгүн былдьаһык буолла. Уонтан тахса сыл Россия өттүттэн (Росгеолком, МПР, Роснедра) кыһаллыбакка, үбүлээбэккэ гынан баран, бу геологическай фонданы федеральнай бас билиигэ ыла сатыыр хамсааһыннар буолан бардылар. Хомойуох иһин, били бүгэ сылдьыбыт кэлии дьоммут, Москубаҕа киин сиргэ барар баҕалаахтар, «өттүк харалаах, илии тутуурдаах» бараарылар тиистэрин көрдөрөр буоллулар. Оннооҕор, республикабыт гербэтин ыалдьыттыы кэлбит дьоҥҥо «түһэрэн» кэпсиир буоллулар. Араас ньыманан, туоратыылаах федеральнай сокуону туһанан 1992 с. сэтинньи 25 күнүнээҕи бас билиини тыырсыыга Сөбүлэһиини билиммэт буола сатааһын эмиэ баар, буолаары буолан республика бюджетыттан хамнастанан олорор, кини интэриэһин көмүскүөхтээх салалта өттүттэн. Кистэнэ сылдьыбыттара маннык холобуртан эмиэ көстөр: Госдумаҕа сир баайын туһунан сокуоҥҥа, сокуон барылыгар парламентскай ааҕыы, мунньах бөҕө бу сылларга буолла. Көр, онно, кэлии киһи, министр таһымнаах Ковалев Л. Н. субъектар, Саха Республикатын боломуочуйатын көмүскээн пленарнай мунньахтарга биирдэ да тыл эппэтэ. Куруук тыл биэрбэтэх аатыраллар. Мин, кинини солбуйааччы киһи, бардахпына эбэһээт тыл этэбин. Онтубут, ис иһин толкуйдаатахха, кистэнэр ньымалара эбит. Били, эппит кытаанах кэми сахаҕа олорсон туораан баран, бүгүн кыахтаах киин тугу олуйан ыларыгар, испитигэр олорон, сүбэ-ама буола, сир аннынан быһаччы көмөлөһө олороллор. Онон сорох кэлии киһи ис туруга, 20–30 сыл да манна олордоҕуна, хаһан да уларыйбатын илэ харахпынан көрөн-билэн, дьоммор-сэргэбэр тиэрдэбин. Ол иһин өс хоһооно этэн эрдэҕэ: «Бөрөнү төһө да аһат, син биир тыа диэки көрөр» диэн.

Кииннээһин, үөһэттэн түспүт туруору былаас бөҕөргөөһүнүн түмүгэр, республика 2008 с. бюджетын 47,2 % киинтэн нормативынан кэлэр дотация, субвенция буолла. Бүгүн бюджекка элбэх дотацияны ситиһэн ылыы — салайааччылар тумус туттан сурунар кыайыыларынан ааҕыллар. Биир бэйэм онтон үөрбэппин. Дотацияҕа олорор республика, норуот куруук ытыһын уунан, көрдөһөөччү эрэ оруолугар киирэн сайдар санаата сарбыллар, тирэҕэ сүтэр.

Онон кэлбит саҥа кэмҥэ түмсүүлээх буолан судаарыстыбаннаспытын харыстыыр, сайыннарар, бэйэбит ис турукпутун бөҕөргөтөр суоллары тобулуохтаахпыт. Быыбарданар органнарга, дуоһунастарга чахчы норуоттарын туһугар туруулаһар, үлэлиир дьону талыахтаахпыт. Временщик психологиялаах иҥмит дьоҥҥо бүк эрэнэр, сигэнэр хаһан да ночооттоох! Ону өйдүүр кэм кэллэ!

2007 с.

### Түөлбэ дьоһун дьонноро

Өбүгэ утумун салҕааччы

Хойут суруктаммыт-бичиктэммит омук эрдэтээҕи историятын үөрэтиигэ норуот тылынан уус-уран айымньыта сүдү оруоллааҕын уһулуччулаах учуонайдар Г. В. Ксенофонтов, А. П. Окладников бэлиэтээбиттэрэ. Саха былыргы үһүйээннэрин, историческай сэһэннэрин уостан уоска бэриллэн үйэлэр улаҕаларыттан ордон кэлбит «летопистарынан» ааттаабыттара. Ол курдук XVII–XVIII үү. архыып матырыйаалларынан тэҥнээн көрүү 200–300 сыллааҕы быһылааннары, оччотооҕу дьону көрдөрөр былыргы сэһэннэр кырдьыктаахтарын, чахчы буолбукка үүт-маас сөп түбэһэллэрин бигэргэтэр. Онон ааспыт историяны, өбүгэ-лэрбит олохторун-дьаһахтарын, төрүт культураларын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сэһэргээн хаалларан испит сээркээн сэһэн кырдьаҕастарбыт, саастарын тухары идэтийэн дьарыктаммыт сэһэнньиттэрбит сүҥкэн үтүөлээхтэр. Үйэлэргэ мунньуллубут норуоттарын муудараһын иҥэринэ сылдьар, былыргыны иҥэн-тоҥон билэр мындыр ытык кырдьаҕастарбыт барахсаттар билигин биирдиилээн эмэ чордонон хаалаахтаатылар.

Дьэ биир эмиэ оннук «сир түннүгэ» дэниэн сөптөөх киһинэн Е. Д. Андросов буолар. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун бочуоттаах гражданина, сэрии, үлэ ветерана, кыраайы үөрэтээччи Е. Д. Андросов бэйэтин үгүс өрүттээх үлэтинэн-хамнаһынан киэҥник биллэр. Кини өбүгэлэрбит сиэрдэрин-туомнарын, дьарыктарын, олохторун-дьаһахтарын тустарынан сырдатар суруйуулара республика бэчээтигэр үгүстүк тахсар. Төрөөбүт улууһун олоҥхоһуттарын, ырыаһыттарын, отоһуттарын уонна П. А. Ойуунускай төрдүн-ууһун туһунан суруйбут кинигэлэрэ киэҥ биһирэбили ылбыттара.

Егор Дмитриевич Андросов 1924 сыллаахха Таатта Баайаҕатыгар удьуор уустарынан биллибит Кутаама үрэҕин баһыгар төрөөбүтэ. Аҕалара эрдэ өлөн, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн олох бары кыһалҕатын көрсүбүттэрэ. Үксүгэр ыалга дьукаахтаһан олорбуттара, ийэлэрэ оройуоҥҥа киирэн оҕолорун хоргуйууттан өрүһүйбүтэ. Сут-сутурҕан, сэрии мэһэйдээн, Дьөгүөр сэттэ кылаастан салгыы үөрэммэтэҕэ.

1944 с. үс убайын кэнниттэн эмиэ сэриилэһэр армияҕа мобилизацияланан, Илиҥҥи фроҥҥа түбэспитэ. 36-с армия 582 Хинганскай стрелковай полкатын састаабыгар саха саллаата улуу Гоби кураайы кумах куйаарын өҥүрүк куйааска туос сатыы хааман туоруур өлүүлээх-сүтүүлээх Улахан Хинган, Хайлар хайаларын уҥуордуур ыар походка кыттыбыта. Ити курдук Даурияттан ыла барыта 1250-ча биэрэстэ сири уллуҥахтарынан мээрэйдээн уоттаах сэриигэ киирбиттэрэ. Улахан Хинган очуос хайаларын туорааһыны маршал А. Василевскай «подвиг, не имевший себе равных в современной войне» диэн олус үрдүктүк сыаналаабыт эбит. Капитуляция кэнниттэн Дьөгүөр фронт штабын, маршал Р. Я. Малиновскайы, атын советскай генераллары кытары Чан-Кай-Ши уола кытай генералын харабыллаһар чиэскэ тиксибитэ. Дьоппуоннары кытары сэрии, кылгас гынан баран, кырыктаах, хабыр киирсии этэ. Дэлэҕэ даҕаны, ити сэриигэ кыттыбыт 87 киһиэхэ Советскай Союз Геройун аатын биэриэхтэрэ дуо?

Егор Дмитриевич 1950 с. фронтан эргиллэн кэлэн промкомбинакка, лесхозка үлэлээбитэ. Кини сүүрбэ сыл устата Таатта народнай театрыгар декоратор художнигынан үлэлээбит сылларын олус күндүтүк саныыр. Коллективы үрдүк таһымҥа дабаппыт талааннаах режиссердары И. Слепцову, Е. Хатылыкованы, о. д.а. кытары Е. Андросов айымньылаахтык үлэлэспитэ. 1973 с. Илин Сибиирдээҕи народнай театрдары көрүүгэ И. Избеков «Сыгый Кырынаастыыр» драмата ситиһиилээхтик туруоруллуутун туһунан жюри чилиэнэ Т. Волынцева үрдүктүк сыаналаан «Правда Бурятии» хаһыакка суруйбута. Кини ойуулааччы-декоратор туһунан бэлиэтээн хайҕаан маннык эппит эбит: «Огромная роль в успехе спектакля выпадает на долю художественного оформления спектакля. Художник Е. Андросов — тоже не профессионал, но оформление спектакля заслуживает самой высокой оценки. Мастерство, бесспорная талантливость театрального художника позволили раздвинуть узкие рамки игровой площадки. Поражает тщательность художника и режиссера в подборе реквизита, вкус и чувство меры в разработке костюмов действующих лиц». Бу — анал үөрэҕэ суох киһи үлэтигэр, дьоҕуругар улахан сыанабыл. Театрга өр сыллаах үлэтэ икки төгүл Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин грамотатынан, ССРС культуратын туйгуна знагынан бэлиэтэммитэ.

Егор Дмитриевич сэриигэ баран өлбүт убайдарыттан уһуллан уруһуйдьут идэлээҕин таһынан дэгиттэр уус. Маһы кыһан, тимири таптайан, уурбут-туппут курдук тупсаҕайдык оҥортообут оҥоһуктара үгүс. П. А. Ойуунускай мөссүөнүн тимиргэ таптайан оҥорбута, оттон улуу суруйааччыны ойуулаабыт портрета Ытык Күөл культуратын киинигэр көрбүт эрэ болҕомтотун тардан турар. Ол эрээри кини сүрүн дьарыгынан ааспыты үөрэтии, умнуллубуту тириэрэн бар дьон билиитигэр таһаарыы буолар. Туох барыта сэдиптээх дииллэринии, ийэтэ Харытыана сэһэннээх, таайа Саабыска оҕонньор элбэҕи билэр кэпсээнньит дьон буоланнар, Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн сэһэнньиттэр эйгэлэригэр улааппыта барыны бары кэрэхсиир, сэһэннээх, былыргыны билэр кырдьаҕастары кытары кэрийэ сылдьан кэпсэтэр уонна биирдэ истибитин өйүгэр хатаан хаалар үгэстэниитигэр сабыдыаллаабыта. Умсугуйан ылсыһан истэҕин аайы өссө дириҥник үөрэтэр, дьаныһан идэтийэн дьарыктанар наадатын өйдөөбүтэ. Биллэр кыраайы үөрэтээччи Никифор Харлампьевич Андросов сүбэтинэн истибитин-билбитин сурукка тиһэр, архыыбы хасыһан докумуоннары үөрэтэр буолбута. Инньэ гынан, кини улуус историятыгар, саха былыргытыгар сыһыаннаах, барыта 150-ча ыстатыйалары, бэлиэтээһиннэри, о. д.а. хаһыаттарга, сурунаалларга бэчээттэттэ.

Е. Д. Андросов билиҥҥи дьонтон төрөөбүт норуотун былыргытын иҥэн-тоҥон мындырдык билэр, өбүгэ төрүт өйүн-санаатын утумун илдьэ сылдьааччынан буолар. Чөркөөх музейыгар кини бэлэмнээһининэн моҕол ураһа туруоруллубута. Музей үлэтигэр тус бэйэтинэн экспонат хомуйуутугар (70-ча), сэдэх хаартыскалары, матырыйааллары быһаарыыга консультант быһыытынан куруук көмөлөһөр. Е. Д. Андросов төрөөбүт улууһугар үгүс өрүттээх үлэни-хамнаһы ыытар. Улуу Кыайыы 50 сылынан «Өйдөбүнньүк» кинигэҕэ сэрии толоонугар охтубут уонна дойдуларыгар тыыннаах ордон кэлбит буойуттар испииһэктэрин оҥорууга күүскэ үлэлэспитэ. Ол курдук улуус историятын суруйууга эмиэ саамай улахан, быһаччы кыттыыны ылар.

Дьөгүөр кырдьаҕас билиитин-көрүүтүн хаппарга хатыы сылдьыбат, сүбэ-ама көрдөөччүгэ, интэриэһиргиир дьоҥҥо кыаҕа тиийэринэн көмөлөһө, билиититтэн бэрсэ сатыыр үгэстээх. «Таатта отоһуттара» диэн 25000 ахсаанынан тахсан хамаҕатык тарҕаммыт дьоһун кинигэтигэр бэйэтин сорук оностуммут баҕатын эппитэ: «Өбүгэлэрбит урукку олохторун кэлин уһугуттан, кыратык да буоллар, хапса төрөөбүт бу биһиги, арыый да саастаах көлүөнэ кырдьаҕастар, ыччаттарбытыгар ааспыт олохпутуттан, тугу билэрбитинэн үтүөнү, үчүгэйи, күттүөннээҕи кэпсээн, суруйан хаалларар бары биир ытык иэстээхпит дии саныыбын». Дьэ ити кэскиллээх санаатынан салайтаран, күүһэ-кыаҕа тиийэрин тухары, өссө үгүһү үлэлиир былааннаах. Бастакы үөрэхтээхтэри, урааҥхай сахаттан үөскээн-төрөөн ааспыт дьикти дьылҕалаах, айылҕаттан айдарыылаах дьон туһунан матырыйаалларын чөмчөтөн бэчээккэ бэлэмниир. Кини сахаҕа биир төрүт-уус, сис аймах Оруоһуттар тустарынан төрүччү сэһэнин сорҕото «Чолбон» сурунаал 1998 с. 12-с, 1999 с. 1 №№-гэр бэчээттэнэн, киэҥ ааҕааччы сэҥээриитин ылбыта.

Саха норуотугар В. В. Никифоров-Күлүмнүүрү кытары «Сахалар сойуустарын» тэрийсибит Р. Оросин, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону аан маҥнай сурукка киллэрбит К. Оросин, биир маҥнайгынан үөрэх кинигэтин оҥорсубут П. Оросин, о. д.а. курдук интеллигенция биллэр-көстөр бэрэстэбиитэллэрин биэрбит удьуор туһунан урут бу курдук анаан-минээн үөрэтии, сырдатыы суоҕа. Онон Е. Д. Андросов өр сылларга сыралаһан хомуйбут баай матырыйаалларыгар тирэҕирэн оҥорбут дьоһуннаах үлэтин темата литератураҕа биир маҥнайгы саҕалааһынынан буолар. Саха омугун модун өһүөлэрэ, туллаҥнаабат тулааһыннара буолан систээбит, аҕа уустарыгар, нэһилиэктэригэр, улуустарыгар бас-көс буолан бүтүн Саха сирин туругурдуспут, үөрэҕи-сайдыыны баһылаан норуоту инники сирдээбит чулуу дьон-аймах, бастыҥ удьуордар тустарынан кэлин эрэ суруллар, сырдатыллар буолан эрэр. Дьиҥэр, урут үөҕэр баайдарбыт-тойотторбут удьуордаан туран кулуба-кинээс буолан, сатабылларынан-дьаһалларынан тыйыс айылҕалаах хотугу сиргэ тыһыынчалыыга тиийэ хороҕор муостааҕы хонуу-хонуу аайы хойуутук үөскэтэн, сыспай сиэллээх дьөһөгөй оҕотун сыһыы муҥунан сырыырҕатан, оччотооҕу саха омук национальнай баайын мунньубут, хаҥаппыт уонна иитиллэр уйгутун тэрийбит, онон кыраларын-кыамматтарын үлэлээн, үптээн-астаан, түһүүнү-тардыыны уйан төлөһөр, бэйэлэрин ииттинэр, бэл, улуу кураан, уу суттары хоргуйан быстыбакка этэҥҥэ туоруур кыаҕы биэрбит бүтүн норуокка үтүөлэрэ умнуллуо суох тустаах. Холобурга аҕыннахха, историяттан биллэринэн, улуу баай, меценат быһыытынан аатырбыт Н. О. Кривошапкин кырдьаҕас бүтүн Өймөкөөн улууһун нэһилиэнньэтин дьаһайан, көрөн-харайан, сүөһүлээн-астаан ииттинэр-аһыыр олохторун уйгутун оҥорбут уһулуччу өҥөтүн төрөөбүт улууһун дьоно билиҥҥэ диэри умнубаттар, дириҥ ытыктабылынан ахталлар, кэриэстииллэр.

Сир-сир, улуус-улуус аайы бас-көс буолбут, бастакынан үөрэхтэммит төрүт уус дьоммутуттан улахаттарыттан ойута тардан эттэххэ, Хаҥаластан Ксенофонтовтар, Барашковтар; Илин Хаҥаластан Манньыаттаах Никифоровтар; Мэҥэттэн Мааркабыс Силэпсиэптэр, Алтан Поповтар; Амматтан Рязанскайдар, Болугур Борисовтар, Наахара Яковлевтар; Чурапчыттан Аччаҕар Поповтар, Болтоҥо Новгородовтар; Тааттаттан Оруоһуттар, Балыпаат Слепцовтар, Сивцевтэр, Отоороп Слепцовтар; Уус Алдан Дүпсүнүттэн, Бороҕонуттан Афанасьевтар, Никифоровтар, Говоровтар; Бүлүү сүнньүттэн Потаповтар; Ньурбаттан Боһуут Алексеевтар, Донскойдар; Сунтаартан Поповтар; Дьааҥыттан Ефимовтар, Новгородовтар; Абыйтан Ефимовтар, о. д.а. курдук саха омук олоҕун илгэтин түстэспит, бар дьонноругар үтүөнү-үөрэҕи үксэтиспит, сайдыыны аҕалсыбыт, тарҕаппыт норуот сүмэтэ, сүөгэйэ буолбут төрүт-уус аймахтары үөрэтэр-чинчийэр, кэриэстиир сиэрдээх уонна наадалаах быһыынан буолар.

Хайа да омукка сүрүн соһор күүс, өй-санаа, бас-көс буолар чөмчөкө элита үйэлэр тухары иитиэхтэнэн, өр кэм устата бүөбэйдэнэн, сүүмэрдэнэн, удьуордаан ууһаан үөскүүр. ХХ ү. саҥатыгар саха омук бастыҥ, талыы генофондатыгар ыар охсуу оҥоһуллубута. Былаас уларыйар дьалхаана, кылааһынан хайдыһыыны күөртээһин кыһылга-үрүҥҥэ арахсан саалаах-сэптээх утарыта турсууга тириэрдиитэ, сэбиэскэй былаас Саха сиригэр олохтонуоҕуттан куппуу-чыкаа-НКВД органнарын саха бастыҥ дьоннорун ирдээн туран эһэр репрессиялара, кулаактааһын, холбоһуктааһын хампаанньата аҕыйах ахсааннаах норуокка иэдээннээх содулламмыта. Баай-тойот өттүн, кинилэр удьуордарын-сыдьааннарын этэ да барыллыбат, бэл, бэйэтэ даҕаны оччолорго 300-кэ кэриҥэ ахсааннаах саха интеллигенцията барыта кэриэтэ нимси кыргыллыбыта, репрессияланан хаайыыга, көскө ыытыллыбыта — утум быстар куттала суоһаабыта. Ол алдьархай масштаба чопчу бу биир Оруоһуттар аймах трагедияларын холобуругар ытыска уурбуттуу ырылхайдык көстөр. Ону ааһан 1939–1943 сс. былаас буруйунан тахсыбыт ынырыктаах хоргуйуу, турар-турбат эр киһи барыта сэриигэ имири хомуллан үксүлэрэ онно олохторун толук ууруута, байыаннай кэм суутун-сокуонун хабыр тутуута-хабыыта — саха омук букатын да бырда быстар, нация быһыытынан кэхтэр амырыын аартыгар киллэрэ сыспыта. Ити сылларга, ХХ-һис үйэҕэ, саха норуотун быһаччы сүтүгэ, журналист Д. В. Кустуров, учуонайдар Е. Е. Алексеев, П. П. Петров, Г. В. Попов, С. И. Сивцева, о. д.а. ааҕыыларынан, сөҕүмэр элбэх, букатын 100 тыһыынча киһиэхэ чугаһатар. Аҥаардас хоргуйууга 28-тан 40 тыһыынчаҕа диэри киһи тыына быстыбыта диэн архыып дааннайдарыгар олоҕуран, экономическай наука кандидата Н. Х. Дьяконов уонна үөһэ ахтыллыбыт чинчийээччилэр этэллэр. Оттон сэрии хонуутугар төһө саха охтубута чуолкайдык биллэр. Итинник иэдээнтэн саха омук тыыннаах буолар дьоҕура улаханынан, олоххо тардыһыыта күүстээҕинэн, Эллэй, Омоҕой саҕаттан эстэн биэрбэт оҥоруулаах буолан, ынырыктаах сүтүгүн арыый оһорунан өрө охсон ылбыта. Ол да иһин ити ыар кэми тулуйбут, норуоту кэхтииттэн быыһаабыт оччотооҕу көлүөнэлэргэ махталбыт муҥура суох буолуохтаах.

Ааспыт алдьархайдар хоромньулара ахсаан өттүнэн айгырааһыны таһынан өй-санаа буомуруутугар, сиэр-майгы, төрүт үгэс кэһиллиитигэр, үйэлэр тухары кэлэн иһэр утум, көлүөнэлэр сибээстэрэ мөлтөөһүнүгэр уонна омук быһыытынан бэйэни убаастаныы намтааһыныгар, чөл биир сомоҕо буолуу идеята кэбирээһинигэр тиэрдэр, таҥнары дьайарыгар содулламмыттара.

Өбүгэлэрбит удьуор хаан, тымыр-сыдьаан суолтатын үчүгэйдик өйдүүллэрэ. Киһи барыта кэриэтэ төрүттэрин тохсус көлүөнэҕэ тиийэ билэрэ. Эр-ойох ылсыыга кийиит-күтүөт төрдүлэрэ-уустара хайаан даҕаны учуоттанара. Ол да иһин саха баайдарын удьуордара, бэртэн бэртэрэ наарданан, талыыттан талыылара талыллан үтүө төрүөхтэммиттэрэ. Аҥаардас биир чопчу холобуру ылан көрдөххө, саха биллиилээх суруйааччылара кимтэн кииннэнэн, хантан хааннанан үөскээбиттэрин-төрөөбүттэрин архыып докумуоннарыгар олоҕуран үөрэппит филологическай наука кандидата Г. В. Попов кинигэтиттэн биллэхпитинэ — кинилэр үксүлэрэ биир удьуортан тахсыбыт, төрүт-уус аймахтартан төрүттээх дьон буолаллар эбит.

Төрдү-ууһу үөрэтиигэ Г. В. Ксенофонтовтан саҕалаан Сэһэн Боло, Г. У. Эргис, А. А. Саввин, А. С. Порядин, о. д.а. фольклористар олук уурбуттара, норуот номоҕуттан, историческай сэһэннэртэн сиэттэрэн төрүччү таблицаларын оҥорбуттара. Кэлин А. Г. Золотарев, Г. К. Сивцев, Г. Р. Кардашевскай, И. Г. Березкин бэйэлэрин төрүттэрин-уустарын хайан көрбүттэрэ, архыыбы хасыһан үөрэтэн аймахтарын төрүччүлэрин оҥортообуттара. Олох эрдэтээҕиттэн этэр буоллахха, Саха сиригэр Степной Думаны тэрийсибит, салайсыбыт И. Е. Мигалкин 1825 с. бэйэтин төрүттэрин Лөгөй тойоҥҥо тиийэ суруйбутун архыыптан историк З. И. Петухова булбута. Арҕаа Хаҥалас кулубата Тыгын удьуора П. Г. Слепцов, 1865 с. Хахсык нэһилиэгин (Төхтүр) кинээһэ Галактион Шадрин 1878 с. мэҥэ тааһыгар бэйэлэрин төрүттэрин Тыгыҥҥа тиийэ ыйан таблица оҥорбуттар эбит.

Кэлиҥҥи кэмҥэ саха төрүт-уус дьоннорун, бастакы үөрэхтээхтэрин үөрэтиинэн ордук утумнаахтык ГЧИ научнай үлэһиттэрэ тыл үөрэхтээҕэ Г. В. Попов, сир аатын чинчийэр учуонай М. С. Иванов-Багдарыын-Сүлбэ, бүтүн Боотуруускай улуус төрүччүтүн оҥорбут, литератураны таптааччыларга хас да дьоһун кинигэтинэн биллибит бэйэтэ авиатор идэлээх Ф. Ф. Захаров, республикаҕа киэҥник биллэр, ытыктанар журналист Н. И. Протопопова, суруйааччы В. Е. Васильев-Харысхал, Өймөкөөнтөн журналист С. Н. Егоров, о. д.а., ону тэҥэ «Илин», «Чолбон», «Далбар Хотун» сурунааллар дьарыктаналлар. Киһи үөрэрэ диэн кэлин сылларга улуустар, нэһилиэктэр, аҕа уустарын историяларын үөрэтии күүһүрэн, далааһыннанан иһэр. Билиҥҥитэ, аан маҥнайгынан улуус историятын бэчээттэппит аммалар үгүс нэһилиэктэрин историята бэчээттэннэ, Горнайтан Солоҕон, Чурапчыттан Хатылы нэһилиэктэрин туһунан дьоһун кинигэлэр биһирэбили, кэрэхсэбили үөскэттилэр. Оттон Егор Дмитриевич биир бэйэтэ Таатта улууһун икки нэһилиэгин былыргытын историятын бэлэмнээн оҥорбутун, аны бу Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыт халыҥ удьуор хас биирдии тымырыгар-сыдьааныгар тиийэ үөрэппитин соҕотох киһи холугар сөҕүмэр үлэ диэхтээхпит.

Сахабыт норуотун историятын кэрэһилиир удьуор дьоннорбут, бастакы интеллигенциябыт туһунан үөрэтии, сырдатыы баччаанҥа диэри хаарчахтанара, бобуллара даҕаны. Онон бу олус улахан үлэттэн, мындыр чинчийииттэн тахсыбыт кыраайы үөрэтээччи Е. Д. Андросов суруйуута ааспыт историябытын үөрэтиигэ анал үөрэхтээхтэргэ дьоһун тирэҕинэн, баай источнигынан, республика дьонугар-сэргэтигэр үтүө холобурунан буолуоҕар эрэнэбит.

Егор Дмитриевич Андросов курдук айыы санаалаах ытык кырдьаҕастарбыт үлэлиир, айар саастара уһаан бар дьонноругар үйэлээҕи, үтүөнү тарҕата туруохтуннар. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ өбүгэ муудараһа, омук олох олорор үөрүйэҕэ быстыбакка салҕанан бэриллэн истин!

2000 с.

### Өйгө-сүрэххэ өрүү тыыннаах

Бэйэлэрин айымньылаах үлэлэринэн, ахсаабат дьулуурдарынан, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыаннарынан, бэл, тутта-хапта сылдьалларынан, тас көрүҥнэринэн даҕаны олоҕу киэргэтэр, тулалыыр дьону көҕүлээн, аллаах ат курдук инники диэки дьулурутар ураты личностар баар буолааччылар. Биир оннук саха саарынынан педагог, үтүөкэн салайааччы И. М. Хатылаев буолар. Кини биир дойдулаахтарыгар, республика үөрэҕин эйгэтин үлэһиттэригэр сырдыгынан сыдьаайар умнуллубат өйдөбүлү хаалларан барбыт эбит. Иннокентий Михайлович учуутал, оскуола директорын уонна киһи быһыытынан кэрэ мөссүөнэ араас көлүөнэ үөрэнээччилэрин өйүгэр-сүрэҕэр өрүү тыыннаах. Биһиги, сэттэ уонус сылларга Таатта Баайаҕатын орто оскуолатыгар үөрэммиттэр, эмиэ кинини күндүтүк саныыбыт-ахтабыт. Ол, бука, дьылҕа хаан тосхойуутунан директорбыт саҥаттан саҥаны олоххо киллэрэр кэскиллээх былааннарын туолуута, айымньылаах үлэтин өрөгөйө биһиги үөрэнэр кэммитигэр түбэспитинэн даҕаны буолуоҕа. Кини уруок иннигэр хайаан даҕаны инники былааннарын өрө көтөҕүллэн, ис-иһиттэн сырдаан, кэпсии-ипсии турара бу баар курдук. Мэхээлэбис ол ыра санаалара биһиги харахпыт ортотугар олоххо киирбиттэрэ, үлэтин үгүс үтүө түмүктэрэ хас биирдиибитигэр дьайбыттара.

Саппаҕырбат ыраас халлааннаах, өрүүтүн чэмэлкэй күннээх оскуолатааҕы оҕо сааспыт үгүс күндү өйдөбүллэрэ кинини кытары быстыспат ситимнээхтэр… 1970 сыл. Улахан үбүлүөй буолуохтааҕа эрдэттэн биллибитэ. Оскуола иннинээҕи томторго уһун сыыйыы турбалар, кумах, өрүс тааһа бөҕө тиэлиннэ, туох эрэ дьикти тутуута саҕаланна. Дэриэбинэҕэ сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ көстөр нуучча дьоно дириҥ шурфа хаһан, бетон кутан, турбалары сваркалаан, салҕаан туруоран бардылар. Биһиги, чугас баар интернат оҕолоро, Гриша Дедюкин, Ефим Христофоров, Юрка уонна Бааска Потаповтар буоламмыт, сонурҕаан күн аайы кэлэн көрөбүт, таарыччы Аллан тааһын сиэппитигэр хааланан барабыт. Директорбыт үлэһит нууччалары дьаһайа, ыйа-кэрдэ, түбүгүрэ сылдьар буолар. Кини үлэлээн-хамсаан үлүһүйэ сылдьарын аан маҥнай чугастан кэрэхсии көрөн, үчүгэйдик өйдөөн хаалбыт түгэним ол этэ… Үгүс тэрээһин, сүпсүлгэн кэнниттэн үбүлүөй күннэрэ ньиргийэн кэлбиттэрэ. Ыраахтан-чугастан, атын оройуоннартан, куораттан араас сылларга үөрэммит, үлэлээбит үгүс киһи, министргэ тиийэ сонун ыалдьыт бөҕө мустубута. Баайаҕаҕа ол аан бастакы киэҥ далааһыннаахтык ыытыллыбыт улахан тэрээһин этэ. Үбүлүөйгэ кыттыыны ылбыт СР үтүөлээх учуутала В. Л. Сенькин, бэл, сүүрбэттэн тахса сыл ааспытын кэннэ сөҕөн-махтайан, улахан сыанабылы биэрэн, бу курдук ахтыбытын үөрэ, киэн тутта истибиттээхпин: «Баайаҕалар былыргыта улуус киинэ буола сылдьыбыттара оскуола тэриллибитэ 100 сылын бэлиэтиир үбүлүөйдэригэр дьиҥ чахчы көстүбүтэ. Дьэ, олус даҕаны үрдүк таһымнаахтык кыайа-хото тутан тэрийэн ыыппыттара эбээт!» Кырдьык, оччотооҕуга мөлтөх суоллаах-иистээх, бэйэтэ дьону таһар массыыната суох, ыраах кырыы нэһилиэк оскуолатыгар сүүһүнэн ыалдьыты ыҥыран, уруучукатыгар, укааскатыгар тиийэ араас үбүлүөйгэ аналлаах сувениры, ыҥырыы, махтал, өйдөбүнньүк суруктары бэлэмнэтэн, сөп түбэһэр аһы-үөлү, хонор-түһэр сири тэрийии — манан аҕай дьыала буолбатаҕа өйдөнөр. Аны санаатахха, Иннокентий Михайлович Үөрэх министерствотыгар үлэлиир, улахан аптарытыатынан туһанар биир дойдулааҕа И. И. Чарины, ытыктыыр, сүбэ-ама биэрэр учууталлара С. К. Андросовы, В. З. Мандаровы, биир өйүнэн-санаанан үлэлиир коллегалара П. А. Андросовы, Х. А. Слепцованы, о. д.а. кытары сүбэлэһэн, педколлективка уонна нэһилиэк салалтатыгар тирэҕирэн, итиччэ улахан тэрээһини ситиһиилээхтик ыыттаҕа. Уонна ити бэлиэ даатаны тоҕоостоохтук туһанан, саҥа типовой оскуола тутуутун былааҥҥа киллэртэрэн, үбүн көрдөрөн, түргэтэтэн, кылгас кэм иһигэр, 1972 сылга олоххо киллэрэри ситиспит эбит. Биһиги кылаас оҕолоро үбүлүөйгэ сөп түбэһиннэрэн, арыый эрдэлээн пионерынан ылыллыбыт буоламмыт, ол ураты өрө көтөҕүллүүлээх быһыыны-майгыны ордук өйдөөн хаалбыппыт. Оттон начаалынай кылаас кэнниттэн кыраасканан, лааҕынан аҥылыйар, букатын атын саҥа миэбэллээх, араас көрдөрөр пособиелаах, предметтэринэн тус-туһунан кылаастардаах киэҥ, сырдык саҥа оскуолаҕа киирэр үөрүүлээх күммүтүн, ама, хайаан умнуохпутуй!

Иннокентий Михайлович, бэйэтэ эрдэ тулаайах хаалан, эрэйи билэн, киһи быһыытынан аһыныгаһын, дьон кыһалҕатыгар болҕомтолооҕун көрдөрөр биир түгэни манна ахтарым наадалаах. 1975 сыл сайыныгар Баайаҕаҕа оройуоннааҕы пионер лааҕыра тэриллэ сылдьыбыта. Үөрэх дьылын кэнниттэн биирдэ директорбыт сэттис кылаастан Попов Антон биһиккини уонна бэсиһи эрэ бүтэрбит Христофоров Мартыны ыҥыртаран кэпсэттэ. Биһиги толло-толло киирэн истибиппит — пионерлааҕырга олороммут оскуола өрөмүөнүгэр үлэлэһиэхтээх эбиппит. Билигин өйдөөтөххө, кини аҥаардас ийэ, аҕа уонна элбэх оҕолоох ыал оҕолорун анаан талан ылбыт этэ. Үлэлииргэ үөрүүнэн сөбүлэстибит, онтон лааҕыртан кыккыраччы аккаастанныбыт, бука, дьиэбитигэр талбыппытынан сылдьарбытын ордордохпут буолуо. Ити курдук улахан дьону — директорбытын, завхоз саҥа күтүөт Николай Егоровы, совхоз эдэр рабочайа Дмитрий Луковцевы кытары штукатурка оҥорон кэлии биригээдэлиин бииргэ үлэлэһэр чиэстэннибит. Дырааҥкаларынан щит оҥорор, истиэнэҕэ саайар, уот боробулуохатын көтүрэн анныгар асбест матырыйаалы уган саҥалыы тардар, о. д.а. өрөмүөҥҥэ араас эппиэттээх үлэҕэ сырыттыбыт.

Ол сайын эбиэккэ «Лааҕыр» уутугар сөтүөлээн, ол быыһыгар оҕо-оҕо курдук араастаан мэниктээн, оонньоон, киэһэ үлэ кэнниттэн аһаат киинэлээн, бэркэ да үлэлээбиппит. Саамай үчүгэйэ — күһүн үөрэх саҕаланыан иннинэ хаһан даҕаны илиибитигэр туппатах маҥнайгы хамнаспытын ааҕыстыбыт. Иннокентий Михайлович, арааһа, оҕолору ордук үөрдээри, кыра купюраларынан көппөх курдук халыҥ харчыны туттарбытын дьиэбэр илдьэн биэрбиппэр: «Оҕом хайыы-үйэ хамнас аҕалан көмөлөһөр киһи буолбут!» — диэн хаһан да мээнэ хайҕаабат бэйэтэ аҕам астынан, манньыйан саҥа аллайбытыттан эбии үөрбүппүн умнубаппын. Онно кини махтанан: «Мэхээлэбис эһэтин кытары эбэбит бииргэ төрөөбүт дьоннор, онон син аймаҕыргыыр буоллаҕа…» — диэн бэйэтэ өйдүүрүнэн быһаарбыта.

Директорбыт урут үлэлии сылдьыбыт үлэ, сынньалаҥ лааҕырын үлэтин хат сөргүтэн, саҥа база, дьиэ-уот бэлэмнээн, үөрэнээччилэри окко, сайылыктарга үлэҕэ таһаарыыны тэрийиитэ эмиэ биһиги үөрэнэр кэммитигэр түбэспитэ. 1975 с. Бэргэҕэ үлэлээбит оскуола звенотун кэнниттэн (хомойуох иһин, ол сыл саһарар эпидемията туран оҕо бөҕө ыалдьан, бобо да сыспыттара эбитэ быһыылаах), биһиги бүтүн кылааһынан кэрэ айылҕалаах Саҥа Олох учаастагынааҕы «Эбэ» ЛТО-ҕа тахсан үлэлээбиппит. Иннокентий Михайлович маҥнай бэйэтэ барсан дьаһайан, үрдэ сабыылаах аһыыр миэстэбитин, утуйар хаптаһын сарайбытын оҥорсубута, ардах, сыырас хоппотун диэн балааккаҕа полиэтилен пленканы тэлгэттэрбитэ, үрдүнэн саптарбыта. Ол сайын директорбытын кытары бииргэ оттоһон, кини сиргэ-уокка сырыттахха, бүгүрүтүн уонна аламаҕайын, боростуойун ыкса чугастан билбиппит. Мэхээлэбис ыраас, кэтит сүүһүгэр көлөһүн таммаҕа бычыгыраан, биһиги ортобутугар тэҥҥэ үлэлэһэн, айылҕаҕа тахсан түбүктээх үлэтиттэн аралдьыйбычча, күлэн-үөрэн, эрчимнээхтик өрө өгдөҥөлөөн хааман-сиимэн сэгэлдьийэ сылдьара астыга сүрдээх этэ.

Наставниктарынан, оҕону-ыччаты кытары сатаан тапсар, уопсай тылы булан үлэлэтэр сөптөөх дьону талан үлэлэппит эбит. Наһаа чобоорхойор уолаттары биирдэ быһа этэн маат ыытар кыһыылаах сытыы тыллаах Ыстапаан Гоголев, мэлдьи мичээрэн бөҕө тииһэ килэйэр үлэһит туруута тракторист Байбал Андросов, баянын туппутунан сылдьар, ырыаны-оонньууну көҕүлээччи өрүкүйбүт куударалаах Уоһук Чээрин, эдэр уолаттары, оҕолору кытары тэҥҥэ волейболлаһан ыадалыйа көтөр, күлэн быычыгырыыр көнө-судургу, үөрүнньэҥ майгылаах Баһылай Луковцев, үтүө асчыт Бүөтүр Бурнашев оҕонньор, кэлин оҕо-ыччат кутун тутар күлүүлээх-оонньуулаах, ырыаһыт, спортсмен Роман Романов, наҕыл майгылаах тыҥа, көрүҥнээх мааныта Иннокентий Поликарпович Слепцов, Ыкынаан Слепцов, о. д.а. үтүөкэн дьон элбэх оҕону үлэҕэ уһуйбуттара. «Эбэ» үлэ-сынньалаҥ лааҕыра оройуон, республика күрэхтэригэр кэккэ сылларга куруук инники күөҥҥэ сылдьыбыта, Баайаҕа оскуолатын аатын ааттаппыта.

Оо, ахтылҕаннаах Эбэ барахсан, быыллаах дэриэбинэттэн сайыннары ханна да быкпат элбэх көлүөнэ оҕоҕо аан чэлбэр айылҕа маанылаах далбарын, көхтөөх үлэ күүрээнин биллэрбит, төрөөбүт дойдуга уостубат уйаҕас сыһыаны уһугуннарбыт, курдаттыы тартарар көстүбэт ситими баайбыт ытык сирбит, итиэннэ көҥүл-босхо эдэркээн үүнэр саас үөрүүтүн, маҥнайгы ыраас уу туҥуй килбик таптал кистэлэҥ иэйиитин бэлэхтээбит иккистээн эргийбэт дьоллоох кэммит умнуллубат көмүс ньээкэ уйата буоллаҕыҥ! Эн суугунуур күөх чараҥыҥ, күн уотугар күлүмүрдүүр кэтит иэннээх күөлүҥ кэрэ кытыла, сир симэҕинэн ыга аспыт сибэккилээх алардарыҥ, эҥин дьикти тутуулаах былыргы өтөхтөрдөөх арыы саһыл алаастарыҥ, ыраахтан үллэн көстөр булгунньахтаах Хат Үөһүҥ күөх ньаассын отунан долгуйар тэтэркэй сардааналаах сыһыыта-хонуута, тапталлаах Баайаҕа үрэхпит ыраахха диэри тунааран, көҕөрүмтүйэн көстөр киэҥ хочото сытыы хотуур куһургуурун, үгүс оҕо көрдөөх күйгүөнүн, хатан чугдаар күлүүтүн, эймэнэр ырыаны, мээчик битиргиир тыаһын иҥэринэн турдахтара…

Биһиги директорбыт сүүрэн-көтөн бүтүн кылааһынан соҕуруу киин куораттарга, историческай миэстэлэргэ экскурсияҕа барыыны тэрийбитэ. 50–60 оҕо Баайаҕа оскуолатыттан аан маҥнай Орто Азияҕа айанныыр дьолломмуппут (кэлин дойду үгүс куораттарынан оҕолор экскурсияҕа сылдьыталаабыттара). Биир бөлөҕү Иннокентий Михайлович бэйэтэ салайан илдьэ сылдьыбыта. Кыараҕас ыырдаах, киэҥ сиргэ тэлэһийэ илик оҕолорго ол сырыы төһөлөөх улахан событиенан буолбута, оскуоланы бүтэрэн үөрэххэ, армияҕа бараары сылдьар ыччакка кулгаах-харах кэҥииригэр, билии-көрүү, сайдыы эбиллэригэр итинник экскурсиялар көдьүүстэрэ, улахан туһалара кимиэхэ барытыгар үгүс тыла суох өйдөнөр буолуохтаах.

И. М. Хатылаев түҥкэтэх тыа оскуолатыгар ким-хайа иннинэ производственнай үөрэхтээһини, музыкальнай оскуоланы арыйан, төһө элбэх ыччат идэ ылан айаҕын ииттэр үлэһит буоларыгар, дьоҕурун арыйарыгар көмөлөспүтэ буолуой?! Аҥаардас оччотооҕу совхоз киинигэр Уус Тааттаҕа тэриллибит автоколоннаҕа, сүрүннээн, Баайаҕа ыччаттара суоппарынан үлэлээһиннэрэ даҕаны элбэҕи этэрэ чахчы. СР үөрэҕин үтүөлээх үлэһитэ С. Д. Мандаровка үөрэммит, кини салалтатынан сайынын механизированнай аҥардаах звеноҕа око үлэлэспит, оскуоланы бүтэрэллэригэр массыынаны, тракторы ыытарга быраап ылбыт выпускниктара отделениеҕа механизаторынан үлэҕэ маассабайдык тахсыылара да кэрэһилиир.

Оттон оҕону музыка, искусство эйгэтигэр сыһыарыыны Иннокентий Михайлович быдан эрдэттэн саҕалаабыт эбит. Кини кыһамньытынан интернакка, оскуолаҕа олох эрдэттэн баян булуллубута. Интернакка үлэлии сылдьыбыт В. Т. Неустроев-Тиитэбис, ырыа уруогар Н. В. Андросов курдук дэгиттэр талааннаах дьон көҕүлээһиннэринэн үгүс оҕо кэлэ-бара баяны мускуйан, оонньуу, ыллыы үөрэммитэ. Оскуолаҕа 1971–1972 сыллартан саҕалаан, аны духовой оркестр комплега уонна эбии баян ылыллан, музыкальнай оскуолаҕа үөрэммит эдэр математик учуутал В. С. Андросов куруһуокка дьарыктаан, онтон оҕолор бэйэ-бэйэлэриттэн үөрэнсэннэр, Уоһук уонна Валерий Чариннар, Ваня Дедюкин, Петя Луковцев, Виссарион Слепцов, Кеша Андросов, о. д.а. үөрэнээччилэр баянист, ырыаһыт бэрдэ буолбуттара. Ол саҕана кинилэр баянистар ансамблларын тэринэн, уончалыы буолан концерка кытталлар этэ. Түбэлтэтигэр ити сылларга кэлин биллиилээх мелодист, ырыаһыт буолбут В. С. Татаринов үлэлии кэлэн, аны гитараҕа оонньуурга интэриэһи үөскэппитэ (Кини Баайаҕаҕа үлэлиир кэмигэр «Ньургуһун» ырыатын айбыта, аатырбыт «Умнуллубат онус кылааһын» мелодиятын чочуйан оҥорбута). 1972–1974 сс. оскуолаҕа хайыы-үйэ бастакы ВИА-лар тэриллэн барбыттара, онтон кэлин анал үөрэхтээх М. Н. Потапова фортепиано куруһуогун үлэтин саҕалаабыта.

Ити курдук 1980 сылга баян уонна фортепиано, изо салаалардаах музыка оскуолата аһылларыгар төрүт ууруллубута. Оҕо сааска кэрэ эйгэтигэр сыстыы, умсугуйан, дьарыктаныы көмөлөһөн, Герман Хатылаев курдук киэҥник биллэр ырыаһыт, мелодист, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, эмиэ ырыа айар дьарыктаах анал идэлээх музыканнар Петр Башарин, культура туйгуна Станислав Луковцев, республикатааҕы, Дальнай Восток, Бурятия ыччатын ырыатын куонкурустарын кыайыылаахтара уонна кыттыылаахтара Иван Андросов, Иосиф Чарин, о. д.а. тахсыбыттара түбэһиэхчэ буолбатах. 20-тэн тахса сыл устата музыка оскуолатыгар араас талааннаах ыччат: З. С. Луковцева, М. Н. Потапова, Л. Г. Неустроева, А. В. Мандарова, Ф. И. Чярин уонна Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус курдук айылҕаттан айдарыылаах дьоммут, талааннаах педагогтарбыт кыһаларыгар, «Ньургуһун» оҕо үҥкүүтүн бөлөҕөр дьоҕурдарын сайыннаран уһуйуллан тахсыбыттара. Билигин саҥа көлүөнэлэр, идэ ылаары консерваторияҕа, араас үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэнэллэр. Үгүстэр культура, искусство, үөрэх салааларыгар айымньылаахтык үлэлииллэр. Кинилэртэн, холобур, Иннокентий Луковцев — Россия государственнай бириэмийэтин лауреата, бүтүн саха норуотун киэн туттуута. Бу ситиһиилэр И. М. Хатылаев инникини өтө көрүүтүн, кини ыра-баҕа санаата олоххо киириитин туоһулууллар.

Иннокентий Михайлович киинтэн ойуччу ыраах уһук сиргэ бэйэтин кэмин лаппа урутаан сүҥкэн саҕалааһыннары оҥорбут, баһархай былааннары ылынан үлэлээбит эбит. Кини оскуола үлэтин, үөрэнээччилэр усулуобуйаларын тупсарарга бытархайыттан тиийэ саҕалаан былаанныыра. Тыа оскуолатыттан биир бастакынан ичигэс туалет оҥоһуллубута, итии аһылыктаах буфет-остолобуой тэриллибитэ. Мэхээлэбис өссө үгүс кэскиллээх былааннара, олус эрдэ ыар ыарыы күн сириттэн күрэтэн, олоххо кыайан киирбэтэхтэрэ. Кини идеялара, толкуйдара күн бүгүн даҕаны улахан кэрэхсэбиллээхтэр. Холобур, культурнай-сырдатар киини, библиотеканы биир тиһиккэ киллэрэн оскуола-комплекс оҥорор ыра санаата олус интэриэһинэй. Билигин культура, үөрэх тэрилтэлэрин үбүлээһинэ, хааччыллыыта сарбыллар кэмигэр бу боппуруос ордук актуальнай буолар, болҕомтону тардар (Итиниэхэ майгынныыр саҕалааһын Чурапчы Одьулуунугар баар, орто оскуоланы кытары урукку СПТУ-ну холбоон үлэлэтэ олороллор). Биһиги директорбыт мас тутуу үйэтэ суоҕунан, баһаарга сэрэхтээҕинэн, таас оскуоланы бырайыактатан туттарар, нэһилиэги өрө тардарга, сайыннарарга үлэлэһэр баҕалааҕа. Мэхээлэбис туолбатах ыратын бүгүн кини түмпүт, сомоҕолообут оскуолатын билиҥҥи коллектива, нэһилиэк салалтата, араас үлэҕэ үлэлиир үөрэнээччилэрэ олоххо киллэрэргэ дьулуһаллар.

Кэлин үлэһит буолан, үлэҕэ-хамнаска эриллэн, олоххо элбэх араас дьону кытары алтыһан баран, сааһыра быһыытыйан олорон, атыттары кытары тэҥнии тутан, эмиэ тэрилтэ салайааччытын хараҕынан сыаналаан, ыараҥнатан көрөн, киһи кинини ордук дириҥник өйдүүр. Аны санаатахха, биһиги директорбыт, бэйэтин кэмигэр эрэ буолбакка, уопсайынан, сэдэхтик көстөр, санаабытын сатаан олоххо киллэрэр булгуруйбат дьулуурдаах, тэрийэр дьоҕурдаах уратылаах салайааччы, инникини өтө көрөн, быдан эрдэттэн ыраахха диэри былааннаан үлэлээн, хамсааһыны таһаарар новатор эбит. Кини курдук эрчимнээх, бэйэтин үлэтигэр олус бэриниилээх, ирдэбиллээх, эппиэтинэстээх уонна ситиһиллибитинэн уоскуйан, уҕараан хаалбат дьүккүөрдээх салайар үлэһити олоххо мээнэ көрсүбэккин. Дьиҥэр, Иннокентий Михайлович күөгэйэр күнүгэр, саамай таһаарыылаахтык үлэлиир бириэмэтигэр улуус, республика таһымыгар сөптөөх кэмигэр үрдэтиллэн үлэлээбитэ буоллар, бэйэтин кылгас үйэтигэр Саха сиригэр үөрэх сайдыытыгар өссө элбэҕи оҥоруоҕа, ордук улахан далааһыннаах хамсааһыны таһаарыаҕа хааллаҕа…

Иннокентий Михайлович улахан дьиэ кэргэн баһылыга, кыһамньылаах аҕата этэ. Кини эдэрчи сааһыгар олохтон барбытын кэннэ, олоҕун аргыһа Матрена Николаевна аҥаардас хаалан, оҕолорун атахтарыгар туруоран, барыларын үрдүк үөрэххэ үөрэттэрэн уонна кэргэнин аатын үйэтитиигэ улахан үлэни ыытан ытык иэһин толорбута. Кини бэлэмнээһининэн, кыһамньытынан оскуола төрүттэммитэ 135 сылыгар кинигэ тахсан, бар дьонугар, оҕолоругар-сиэннэригэр, аймахтарыгар сырдык кэриэһинэн буолуоҕа. XX үйэ үөрэхтээһиҥҥэ чулуутунан ааттаммыт И. М. Хатылаев үлэтэ, олоҕо кини төрөөбүт дойдутун кэнэҕэски ыччатыгар, дьонугар-сэргэтигэр куруук холобур буола туруоҕа!

2005 с.

### Көлүөнэ ситимин холбуур энтузиаст-тэрийээччи

Т. И. Андросова Таатта оройуонун Алдан нэһилиэгэр (Уус Таатта) 1939 с. ыам ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Игнатий Иннокентьевич Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии толоонуттан эргиллибэтэҕэ. Киһини өйдүөхтэриттэн төрөппүт аҕа диэни билбэтэх кыыстаах уолун кытары аҥаардас хаалбыт ийэлэрэ Александра Николаевна Кучурова кэлин кэргэн тахсан барыта 6 оҕону иитэн, дьон оҥортообута. Кыра сааһыттан кыһалҕаны билэн улааппыт Таня Уус Таатта сэттэ кылаастаах, Ытык Күөл орто оскуолаларыгар үөрэнэр кэмигэр, олус кыһамньылаах үөрэнээччи, бастыҥ общественник быһыытынан биллибитэ.

Оонньооботох оҕо, кырыымчык, кыһалҕалаах эдэркээн сааһын сылларын туһунан Татьяна Игнатьева кэлин бу курдук ахтар:

«Биһиги, сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор, оҕо сааспытыгар оччотооҕу олоҕу илэ харахпытынан көрбүт, эппитинэн-хааммытынан билбит дьоммут. Ол кэмнээҕи муостата суох саха балаҕанын, муус түннүгү, саха көмүлүөк оһох сылааһын, сырдыгын, тымныыттан харыстыыр куобах суорҕаны, сорох күн сиир бурдуга да суох аас-туор күннэри бу баардыы өйдөөн ылабын.

Ийэбит, арааһа, Саха сирин үрдүнэн соҕотох араспаанньалаах Кучурова Александра Николаевна, эбэм Колодезникова Варвара Тарасовна үтүөлэринэн быраатым Игнатий Тулааһынап биһикки дьон буолбуппут. Аҕабыт Игнатий Иннокентьевич Тулааһынап мин иккибин туола иликпинэ, быраатым төрүт да күн сырдыгын көрө илигинэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллан барбыт уонна сэрииттэн эргиллибэтэх. Олох кыһалҕатыттан мин уончабын ааһыыбар ийэм иккистээн ыал буолбута, 4 оҕону төрөппүтэ. Ол эрээри аҕабыт сотору кэминэн мас кэрдэ сылдьан оһолго түбэһэн, хаана олус баран, аһааҕыран ыарыһах буолан, ийэбит үгүс кыһалҕаны, түбүгү көрсүбүтэ.

Мин Уус Таатта, Ытык Күөл оскуолаларыгар үөрэммитим. Омук тылыгар үчүгэйдик үөрэммитим, ол иһин үөрэххэ бар диэбиттэрин, дьоммор көмөлөһүөм диэн буолбатаҕым. Үлэҕэ тахсарга путевка ылбытым. Ол кэмҥэ Петр Постников кэлэ сылдьара. Ийэтин Анна Иннокентьевнаны Ньурбаҕа оҕо көрдөрө илдьээри. Анна аҕабын кытта бииргэ төрөөбүт эдьиийим. Эдьиийим эмээхсини аһынным. Убайым Петр Яковлевич миигин тылыгар киллэрэн, аны оҕо көрсүһэ Ньурбалаатым. Ол курдук Ньурбаҕа Куочай детдомугар завхоз буолан 1 сыл үлэлээбитим. Онтон төннөн кэлбиппэр, Таатта оройуонун үөрэҕин салаата миигин Туора Күөлгэ детсад сэбиэдиссэйинэн анаан ыытта. Тиийэн маҥнайгы детсады аспытым.

Саҥа үлэлии сырыттахпына, балтым Вера Ивановна Голикова телефонунан: «Мин үөрэххэ туттарса сылдьабын, кэлэн туттарыс», — диэн ыҥырда. Культпросвет училище үөрэххэ киирэр оҕото итэҕэс буолан, кэлэн экзамен тута сылдьаллар эбит. Дьэ ити курдук аны культпросвет училище студена буолан хаалбытым».

Үөрэххэ дьоҕурдаах, баҕалаах кыыс 1959–1962 сс. республикатааҕы культурнай-сырдатар училищеҕа ситиһиилээхтик үөрэнэн, кыһыл дипломунан бүтэрбитэ. Идэ ылан, дойдутугар Тааттаҕа үлүскэннээх үлэ үөһүгэр түспүтэ. 1964 сылтан Баайаҕа оскуолатыгар пионерскай үлэни тэрийиигэ үлэтин саҕалаабыта. Ити сылларга эдэр специалист олоҕун аргыһын көрсөн дьолун холбообута. Оччотооҕу ыччаттар, эдэр дьон, сэмэй, килбик тапталларын туһунан Татьяна Игнатьевна бэрт кэмчитик кэпсиир: «Училищены бүтэрэр сылбар оҕо сааспыттан дьүөгэм Мотя Винокурова (Матрена Николаевна Хатылаева) миигин сыбаайбатыгар Баайаҕа нэһилиэгэр ыҥырда уонна «манна кэлэн практикалан» диэн буолла. Ол курдук практикабын «5» көмүскээн, балачча үлэ ыытан, улахан махталы бастаан Баайаҕаттан ылбытым.

Баайаҕаҕа практикаҕа оскуола оҕолорун үҥкүүгэ үөрэппитим. Биирдэ оскуола директорыттан, эдэр киһи П. А. Андросовтан, плакатнай бөрүө уларсыбытым, онон хайдах эрэ билсэр курдук буолбуппут. Практикаттан бүтэн айаннаары сырыттахпына, Поликарп Александрович дьиэбэр (И. М. Хатылаевтаахха олорбутум) киирэн кэллэ. Мин айаннаары туран, «Моральный кодекс строителя коммунизма» плакаты бүтэрээрибин, харса суох били уларсыбыт бөрүөбүнэн суруй да суруй. Аҕыйах тыл бырахсан кэпсэттэхпит буолуо… Бэйэм да улахан саҥата суох этим. Таарыччы Калинин аатынан холкуос фестивалыгар Уолбаҕа концерт көрдөрүөхтээхпит. Онно барарбытыгар Поликарп Александрович баара, арааһа, атаара сырыттаҕа буолуо…

Училищены үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрбитим иһин Ленинградка культура институтугар барарга эппиттэрин, үлэһит буолан дьоммор көмөлөһөөрү, ылымматаҕым. Онон үрдүк үөрэххэ туттарсан да көрбөтөҕүм. Культпросвет училищены бүтэрэн, Чөркөөх кулуубугар анаммытым. Ол кэмҥэ Ытык Күөлгэ нэһилиэктэр фестиваллара буола турара. Народнай театрга практикаламмыт дьоммун, баайаҕалары, кэлэн көрүстүм, киэһэ концерт көрдөрүөхтээхтэр. Киэһэтигэр концерт көрө кэллим. Онно Баайаҕа оскуолатын директора Поликарп Александрович билиэт ылбыт уонна биири миэхэ биэрэн, ол концерка кэккэлэһэ олордубут. Онтон концерт кэнниттэн дьиэбэр атаарда. Ол курдук иккис киэһэ уулуссаҕа хаамыстыбыт, бүтэһигэр хары чаһыта бэлэхтээтэ.

Дойдубар олордохпуна, Уус Тааттаҕа биирдэ тиийэ сылдьыбыта, көрсүспүппүт. Онтон үлэҕэ тахсарым чугаһаата. Ол кэмҥэ культура үлэһиттэрин мунньаҕа Баайаҕаҕа буолбута. Оччолорго культура салаатын сэбиэдиссэйэ Н. Федоров диэн этэ. Мунньахха олорон көрдөххө, Поликарп Александрович Николайы кытта кэпсэтэр да кэпсэтэр. Ол миигин Баайаҕаҕа хааллаттараары туруорсар эбит. Инньэ гынан, Поликарп туруорсуутунан, мин Баайаҕаҕа үлэлии хаалбытым, кулууп директора Ф. П. Клакинов дойдутугар барбыта. Бэс ыйыгар ыал буолбуппут. Ийэм Александра Николаевна уонна аймаҕым Софрон Максимов, ууну ортотунан атынан айаннаан, сыбаайбабытыгар кэлэ сылдьыбыттара.

Дьэ онтон ыла ыал буолан 46-с сылбытын олоробут, 6 оҕолоохпут, 10-тан тахса сиэннээхпит. Иккиэн бииргэ биир оскуолаҕа өр үлэлээтибит, элбэх учууталлаах Андросовтар учуутал династияларын бэрэстэбиитэллэрэ буолабыт».

* * *

Татьяна оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан спордунан сөбүлээн дьарыктаммыта. Ыал буолан, түбүгэ-садьыга төһө да элбээтэр, волейболга оройуон сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирсэн, 1957 с. Саха сирин норуоттарын 1-гы, 1958 с. II-с спартакиадатыгар кыттыбыта. Хамаанда бэйэтин бөлөҕөр бастаабыта, уопсай түмүккэ инникилэр кэккэлэригэр киирбиттэрэ. 1961 с. Дьокуускай куорат орто анал үөрэҕин тэрилтэлэрин икки ардыларыгар остуол тенниһигэр күрэхтэһиигэ I миэстэни ылбыта. Саахыматынан, дуобатынан эмиэ дьарыктанан, Чурапчы-Таатта доҕордуу көрсүһүүтүгэр, кэлин учууталлар профсоюзтарын республикатааҕы күрэхтэһиилэригэр оройуонун чиэһин көмүскээбитэ.

Т. И. Андросова оҕо общественнай тэрилтэтин салайар баһаатайынан үлэлээбит 25 сылын тухары республика үрдүнэн холобурга сылдьар бастыҥ тэрийээччи быһыытынан биллибитэ. Пионерскай хамсааһыҥҥа саҥаны киллэрээччи, оҕо билиитин-көрүүтүн кэҥэтэр, сайыннарар үлэни табан ыытааччы баһаатай үлэтэ киэҥ биһирэбили ылбыта. Кини салайбыт дружината комсомол КК, Бүтүн Союзтааҕы пионерскай тэрилтэ Бочуотунай грамоталарынан, вымпелларынан, өйдөбүнньүк үбүлүөйүнэй лиэнтэлэринэн наҕараадаламмыта, алта төгүл уҥа фалангаҕа турааччы аатын ылар чиэстэммитэ. Татьяна Игнатьевна Бүтүн Союзтааҕы баһаатайдар слеттарыгар, бастыҥ пионердары кытары «Отзовитесь, горнисты!» Киин телевидение программатыгар кыттыыны ылбыта. Дружина пионердара араас куонкурустарга, акцияларга, фестивалларга кыайан, «Артек», «Орленок», «Океан», «Найрамдал» норуоттар икки ардыларынааҕы, союзнай пионерскай лааҕырдарга путевка ылан сынньаммыттара.

1973 с. үлэтин саҕалаабыт «Алгыс» интернациональнай доҕордоһуу кулууба 4 төгүл «Норуоттар доҕордоһуулара» фестивальга кыттыбыта, дойду үрдүнэн ИДК көрүү дипломана буолбута, Эйэ фондун анал вымпелынан бэлиэтэммитэ. Сүүһүнэн оскуоланы кытары сибээс олохтоммута. Ити барыта оччотооҕу кэмҥэ улахан ситиһии этэ.

1969 с. тэриллибит Ленинскэй хоско (1970 с. музей буолбута) кииннээн ыытыллыбыт көрдүүр-чинчийэр үлэ, биллиилээх дьону, оҕо суруйааччыларын кытары сибээһи олохтооһун (ол иһигэр З. Воскресенскаяны, С. Михалковы кытары көрсүһүүлэр) оҕолор интэриэстэрин кэҥэппитэ. Ити үлэ уопутугар олоҕуран «Революционнай, бойобуой уонна үлэҕэ албан аат» муннугун, «Пионерскай албан аат» хоһун тэрийии оскуола, нэһилиэк историятын көрдөрөр баай матырыйаал хомулларыгар кыах биэрбитэ. Үтүө үгэстэрдээх Баайаҕа орто оскуолатын пионерскай дружината үгүс көлүөнэ үөрэнээччилэри олоххо активнай позициялаах, билиигэ-көрүүгэ дьулуурдаах, ааспыт историяны кэрэхсиир, ытыктыыр буоларга ииппит хаһан да ааспат, умнуллубат өҥөлөөх.

* * *

Үлэҕэ айымньылаах сыһыаннаах, олоҕун анаабыт дьыалатыгар бэриниилээх дьиҥнээх специалист төһө да сааһырдар, идеология уларыйан олоххо тосту уларыйыылар да таҕысталлар, үлэтэ-хамнаһа мөлтөөбөт, уота-күөһэ уҕарыйан хаалбат. Т. И. Андросова 1989 сылтан төрөөбүт төрүт түөлбэ историятын үөрэтии, үйэтитии, сырдатыы үлэтигэр куруһуок тэрийэн, оҕолору кытары сэргэ төрөппүттэри эмиэ түмэ тардар. Национальнай оскуола концепциятыгар олоҕуран, салгыы Баайаҕа орто оскуолатын базатыгар тэриллибит «Эркээйи» программанан үлэлиир экспериментальнай площадка үлэтигэр кыттан, «Түөлбэ историятын үөрэтии оҕо уйулҕатыгар сабыдыала» диэн темаҕа анал былаанынан үлэтин өссө кэҥэппитэ. 1993 с. урукку Ленинскэй музей матырыйаалларын эбии байытан, оскуола историятын көрдөрөр музейга уларытан тэрийэри ситиспитэ. Үөрэнээччилэр көмөлөрүнэн оскуола историятын көрдөрөр араас докумуоннар, бэчээккэ сырдатыылар, үлэлээбит учууталлар, үөрэнэн бүтэрбиттэр испииһэктэрэ, кинилэр ахтыылара, оскуола сэрии сылларынааҕы кэмин кэрэһилиир матырыйаал, о. д.а. хомуллубута, сааһыламмыта. Биир улахан түмүгүнэн 1939 сылтан ыла оскуоланы бүтэрбиттэри көрдөрөр галереяны аһыы буолбута. 4 сыл устата хаартыска хомуллан, ким туох үөрэхтэммитин, ханнык идэлээх үлэһит буолбутун, кылаастарын салайааччыта кимин көрдөрөр стендэлэр оҥоһуллубуттара.

Төрөөбүт түөлбэ историятыгар, өбүгэ үгэстэригэр, удьуор аймахтар холобурдарыгар үүнэр көлүөнэ интэриэһин көбүтэн иитии суолтатын, көдьүүстээҕин өйдөөн, биһирээн нэһилиэнньэ бүтүннүүтэ бу үлэҕэ кыттыыны ылбыта. 1995 с. нэһилиэк дьаһалтатын, тэрилтэлэр, дьон-сэргэ өйөбүлүнэн 1827 с. тутуллубут Байаҕантай улууһун быраабатын дьиэтигэр нэһилиэк историятын көрдөрөр-үөрэтэр музей аһыллыбыта. 1998 с. республика музейдарын тиһигэр киллэриллэн паспордаммыта. Бу барыта төһөлөөх үлэнэн, сыранан ситиһиллибитин этэргэ эрэ дөбөҥ.

Үгүс сыллаах үтүмэн үлэтин түмүктэрин Татьяна Игнатьевна сэмэйдик кэпсииригэр бар дьонугар махталын этэр:

«Мин оҕо эрдэхпиттэн үлэлии үөрэммит буолан, ханнык да үлэни намтата санаабаппын. Бу үлэ түмүктэрдээх буолуохтаах диэбэппин, ол эрээри илиибин араарбакка үлэлиибин. Куруук үлэм туһунан саныы сылдьар буолабын. Кэлин олоххо мискиллэн, кыахпынан саҥарабын, санаабын этэбин, дьону-сэргэни кытта кэпсэтиһэн, тылбын ылыннарабын. Мин үлэм наар кумааҕыны кытта, онон баайым-дуолум эмиэ кумааҕы. Маҥнай Ленинскэй музейы, онтон оскуола историята, кэлин нэһилиэк историята салааны арыйан, билигин оскуола историко-краеведческай музейа дэтэбит. Нэһилиэк историята урукку Байаҕантай улууһун быраабатын дьиэтигэр баар. Кураанах турбут дьиэни ититэр система киллэртэрэн, нэһилиэк дьонун барыларын хамсатан, үлэ-хамнас ыытан, кыбыстыбакка көрдөрөр музейдаахпыт. Үгүс киһи, ыалдьыт сылдьар, сэҥээрэр. Оскуола иитэр-үөрэтэр үлэтигэр, нэһилиэк араас тэрээһинигэр күүс-көмө буолабыт. Биһиги музейбыт матырыйаалларын туһаналлар оскуола үөрэнээччилэрэ, учууталлар, төрөппүттэр, нэһилиэк олохтоохторо, атын улуус, куорат дьоно. Музей сүнньүнэн кыахпынан кинигэ, брошюра тахсыытыгар үлэлэстим, ордук элбэхтик «Малгиннар тыыннаахтар», нэһилиэк историятын, о. д.а. кинигэлэр тахсыыларыгар, 2007 сылга «Учуутал олоҕо», «Мандар Уус», «Киһи буолар аналым», араас көлүөнэ нэһилиэк айар-суруйар дьоннорун «Көмүлүөк күлүмэ» хомуурунньугар кинигэлэргэ матырыйаал хомуйдум, оҥоһулларыгар үлэлээтим.

Бу үлэм түмүктэрдээх буолбутугар махтанабын олоҕум аргыһыгар, кэргэммэр Поликарп Александровичка. Кини өйөбүлэ, сүбэтэ, дьиэҕэ-уокка көмөтө баһаам буолан билиҥҥэ диэри үлэлии сырыттаҕым. Махтанабын дьиэбин, оҕолорбун көрүүгэ, үөрэнэллэригэр күүс-көмө буолбут балтыларбытыгар Елена Игнатьевна, Екатерина Игнатьевна Мандароваларга, Дария Петровна Белолюбскаяҕа, кэргэним дьонугар Семен Константинович, Марина Александровна, Ксения Александровна Андросовтарга уонна кинилэр оҕолоругар. Соҕотох киһи төһө да умса-төннө түһэн үлэлээбитин иһин сиппэтэ, кыаллыбата үгүс буолар. Ол иһин үлэлиир коллективпар аттыбар баар дьонум, үөрэнээччилэрим мин үлэм таһаарыылаах, туох эмэ түмүктээх буолуутугар көмөлөрө муҥура суох.

Ол курдук суругум үлэтигэр 60-с сыллартан күн бүгүҥҥэ диэри сыыһабын-халтыбын көннөрөөччүлэрим, сүбэ-ама биэрээччилэрим — педагогическай үлэ ветерана Любовь Васильевна Андросова, үөрэнээччилэрим Ольга Николаевна Макарова, Маргарита Романовна Егорова. Билиҥҥи техника суох кэмигэр туох баар стендэбин кумааҕыга бэчээтинэй буукубанан суруйааччыларым — урут Прокопий Дмитриевич Игнатьев этэ, урукку үөрэнээччилэрим кэлин бииргэ үлэлиир коллегаларым Люция Ильинична Дедюкина, Гаврил Гаврильевич, Галина Иннокентьевна Неустроевтар буолаллара. Билигин кийиитим Альбина Афанасьевна Андросова көмөлөһөр. Планшеты суруйарга төһөлөөх бириэмэлэрин сүтэрэн, үлэлэригэр, дьиэлэригэр-уоттарыгар да мэһэйдэтэллэрэ эбитэ буолуо. Ону билигин олус сөҕөбүн, махтанабын биирдэ да «эй» диэбэккэ көмөлөспүт-тэригэр.

Аны араас биэчэр, тэрээһин ыытыыта. Онно барытыгар үлэлиир коллективым, үөрэнээччилэрим кыттыһаллара, көмөлөһөллөрө, тэрийсэллэрэ. Үйэтитэргэ үлэлиир буолан, баһаатай эрдэхпиттэн нэһилиэк Советын председателлэрин Г. К. Андросовы, Е. И. Луковцевы (билигин кинилэр суохтар), М. Р. Егорованы, С. С. Ивановы, билиҥҥи баһылыгы Р. Р. Романовы кытта бииргэ үлэлэһэбин, өйөбүлү ылабын. Онон иккис дойду оҥостубут тапталлаах Баайаҕам оскуолатын бары көлүөнэ коллективыгар, нэһилиэгим дьонугар-сэргэтигэр үлэһит киһи буолбуппар барҕа махталбын аныыбын. Бу баайаҕалар үтүө үгэстэрэ куруук салҕана туруохтун».

Туппутун ыһыктыбат, ылыммытын толорон тэйэр үрдүкү категориялаах педагог, үтүөкэннээх үлэһит Т. И. Андросова нэһилиэккэ ыытыллар бары үлэҕэ сүрүн кыттааччы, тэрийээччи. Дьону сатаан түмэр, тэрийэр дьоҕурдаах. Нэһилиэк советын депутатынан үгүстэ талыллыбыта. Отуттан тахса сыллаах оҕону, ыччаты иитэр сыралаах үлэтэ «Үлэҕэ килбиэнин иһин» үбүлүөйүнэй мэтээлинэн, САССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамотатынан, РСФСР, ССРС Үөрэҕириитин туйгунун знактарынан бэлиэтэммитэ, 1995 сыллаахха Саха Республикатын үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитин чиэстээх аата иҥэриллибитэ. Кини үлэтин, ситиһиилэриг туһунан республика бэчээтигэр элбэхтэ суруллубута, сырдатыллыбыта.

Татьяна Игнатьевна уонна кини олоҕун аргыһа Таатта улууһун бочуоттаах гражданина, Россия норуотун үөрэҕириитин туйгуна Поликарп Александрович Андросовтар 6 оҕону иитэн, үөрэттэрэн дьон оҥордулар, элбэх сиэн тапталлаах эбэлэрэ, эһэлэрэ буоллулар.

2006 с.

### Туруу үлэһит бэрдэ этэ

Баайаҕа баһынааҕы киэҥ хочолор, үүнүүлээх нүөл оттоох үрэхтэр, арыы саһыл алаастар Таатта Баайаҕатын биир саамай маанылаах, кэрэ айылгы миэстэлэринэн биллэллэр. Айыыһыт арчылаабыт, иэйэхсит эҥээрдэспит үтүө сиригэр киһиттэн кэрэмэс, урааҥхайтан уһулуччу дьоннору айылҕа биэрэр дииллэр. Өскөтө Кутаама удьуор харалы уустарынан аатырбыт эбит буоллаҕына, Саҥа Олох эргинээҕи сиргэ-уокка номоххо киирбит кус быһыйдар, ат бөҕөлөр, ырыаһыт-тойуксут, айанньыт идэлээх, араас дьикти дьарыктаах дьон былыр-былыргыттан уутуйан үөскээбиттэр эбит. Арассыыйа Бүөтүр, Бөҕө Хаахынньа, бырааттыы Мамыйык Түмэппий, георгиевскай кириэстээх Уйбаан Андросовтар, сөҕүмэр уустук дьылҕалаах разведчик Георгий Андросов, сахаттан бастакы балетмейстер Иннокентий Христофоров, о. д.а. курдук киэҥ эйгэҕэ биллибит, номоххо киирбит саха саарыннарынан нэһилиэк олохтоохторо киэн тутталлар.

Ол эрээри олоҕу аҥаардас уратылаах уһулуччулар эрэ туппаттар, история көннөрү дьонунан, норуот маассатынан оҥоһуллар, олох кинилэринэн салҕанар. Ааспыт үйэҕэ ыарахан кэмҥэ олорон ааспыт, олус үлэһит, көнө майгылаах аҕа көлүөнэ дьоммут барахсаттары куруутун ахтар-саныыр, кэриэстиир, ааттарын үйэтитэр — барыбыт ытык иэспит. Мин холкуос, совхоз үлэтигэр үлэлээн үрүлүйбүт, көмүс көлөһүнүн тохпут нэһилиэк бастакы, туруу үлэһит механизатордарыттан биирдэстэрин Уйбаан Чээрин туһунан сэһэргиэхпин баҕарабын.

И. С. Чээрин 1931 сыл кулун тутар 25 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Төрдүн-ууһун хайан көрдөххө, Чээрэ диэн сахалыы өбүгэлэрин аатынан Чээрин диэн араспаанньа үөдүйбүт, сурукка киирбит. Иван Семенович эһэтэ Байаар Сүөдэр олоҥхоһут, ырыаһыт киһи эбит, оттон аҕата ураты туспа оҥоһуулаах дьиэ туттан аатын үйэтиппит. Эбэҕэ Хат Үөс Чорбой булгунньаҕын утарыта киирэр Сыгынахтаах үрүйэтин күөлүн үөһээ өттүгэр турар балаҕан Саха сирин бэрт сэдэх, арааһа, атын ханна даҕаны суох дьикти конструкциялаах тутуутунан буолар. Балаҕан иһигэр киирдэххэ, өһүөнү сүгэр тулааһын баҕаналара көстүбэт, суох курдук. Оҕордук киһи хараҕар быраҕыллыбат гына сатабыллаахтык баҕаналар холлоҕостору кытары бииргэ иҥнэри туруоруллубуттар. Өһүөҕэ тылынан туттаран, утарыта анньыһан тирээбиллэнэр гына албастаан оҥоһуллубуттар. Дьэ маннык, өбүгэ мындыр, булугас өйүн, уус имигэс илиитин туоһулуур уратылаах, бар дьону кэрэхсэппит тутуу соторутааҕыта уонна былдьаммыта.

Уйбаан, оччотооҕу көлүөнэ оҕолор барыларын да кэриэтэ, уончалаах эрэ сааһыгар сылдьан төгүрүк тулаайах тула эргийэн хаалбыт. Инньэ гынан, үөрэҕэр төһө эмэ дьоҕурдаах эрээри, оскуоланы ситэ бүтэрбэтэх. Үҥкүрүнэн эҥин аймахтарыгар сыстан олоро сылдьан, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Аллараа Бэстээххэ үлэлиир бииргэ төрөөбүт убайыгар тиийбит. 14–15 сааһыгар сылдьар эдэр уол араас хара үлэҕэ улахан дьону кытары тэҥҥэ үлэлэһэр. Армияҕа үс сыл туйгун сулууспа кэнниттэн 1 №-дээх профтехучилищеҕа куоракка үөрэнэн тракторист идэтин ылар, аҕатын солбуйбут Сэмэннээхтэн арахсан, идэ ылбыт эдэр уол дойдутугар төннөр.

Бииргэ төрөөбүт биитигэр Уйбаан олоҕун тухары истиҥ махталлааҕа, олус күндүтүк саныыра оһолго түбэһэн эрдэ олохтон барбыт убайын аһыйан иэйэн-куойан суруйбут альбомуттан көстөр. С. С. Чээрин, төһө да кыра үөрэхтээх буоллар, үчүгэй үлэтинэн-хамнаһынан үлэлээбит оройуонугар улахан ытыктабылы ылбыт киһинэн буолар. Эргиэн туйгуна, Бэстээххэ «Холбос» базатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит, партиялаах, оройуон сэбиэтин депутата киһи этэ. Түбүктээх, олус эппиэттээх үлэтин быыһыгар, оройуоннааҕы хаһыат общественнай корреспонденынан үлэлэспит эбит.

Күүстээх үлэҕэ оҕо сааһыттан эриллибит, айылҕаттан улаханнык кыанар эдэр киһи Уйбаан аан маҥнай МТС‑ка үлэлээбитэ. Нэһилиэктэргэ сир оҥоһуутугар, ыһыыга ойуур солооһунугар, быһыт быһыытыгар, мас тиэйиитигэр — барытыгар оччотооҕу трактористар, техника аҕыйах эрдэҕинэ, күннэри-түүннэри үлэлииллэрэ. Бэстээххэ промышленнай тэрилтэлэргэ үлэҕэ буспут-хаппыт уол трактор күүһүн толору туһанарга үөрүйэҕин, сатабылын көрдөрбүтэ. Оччотооҕуга Дэбдиргэнэн, «Победанан», Туора Күөлүнэн эҥин кинилиин биир кэмҥэ күүстээх, күргүөм үлэҕэ үлэлээбит, кэлин оройуон «чемпион тракториһа» буолбут үлэ ветерана Иван Васильевич Гоголев үөлээннээҕин билиҥҥэ диэри үтүө тылынан ахтар.

И. С. Чээрин дойдутугар Баайаҕаҕа олохсуйан, ДТ‑54-тэн саҕалаан, трелевщик тракторга уһуннук, механигынан эмиэ үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ кини кыайыгас-хотугас үлэһит, саҥаны киллэрээччи рационализатор өйдөөх киһи быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. С. П. Неустроевтыын 70-с сыллар саҥаларыгар Баайаҕаҕа аан бастаан от тиэйэр стоговоһу оҥорон тураллар. Совхоз, оройуон хайҕал, махтал суруктарынан, республика Верховнай Сэбиэтин Бочуотунай грамотатынан кини үлэтэ-хамнаһа бэлиэтэммитэ. Иван Семенович туһунан журналист В. А. Попова-Аал бу курдук ахтан суруйбут эбит:

«Иван Семенович Чярин Баайаҕа соҕуруу өттүгэр Саҥа Олоххо, Эбэ күөл таһыгар Сыгынахтаахха үөскээбит киһи. Соторутааҕыта кинилэр олохторун чугаһыгар Эбэ алааска сылдьан, тиит мастарынан тулаламмыт үрдүк булгунньаҕы көрөн, олус астынным. Киһи өйүттэн-санаатыттан сүппэт, сүргэни көтөҕөр дьикти көстүү. Иван Семенович төрөппүттэрэ аатырбыт разведчик Г. М. Андросовтааҕы ыаллыы олорбуттар эбит. Бииргэ төрөөбүт убайа Семен Семенович Чярин «Холбоско» уһуннук үлэлээбитэ. Быраата Иван кинини дириҥник ытыктыыра.

Кини урукку МТС‑ка трактористаан баран, Баайаҕаҕа кэлэн үлэлии сылдьан кэргэннэммитэ. Эдэр ыал түөрт оҕоломмуттара. И. С. Чярин киппэ эттээх-сииннээх, тустуук буолуохтааҕа хаалбыта буолуо, сымсатык туттар-хаптар, сайдыбыт быччыҥнардаах, бэйэтин кыанар киһи этэ. Аһара үөрүнньэҥ, күлбүт-үөрбүт бэртээхэй майгылааҕа.

Иван Семенович олус чараас дууһалааҕа, оҕомсоҕо. Долгуйдаҕына, биһирээтэҕинэ үөһээ тыынан ылара. Биирдэ магнитофоҥҥа Ойуунускай хоһоонун олус истиҥник аахпыта. Кэлин, эдьиийбэр ыалдьыттыы кэлэ сылдьан, хайаан да ол хоһоону истэрим уонна бөтө бэрдэрэн уйадыйан ыларым. Уйбаан эдэр дьоҥҥо наһаа эрэнэрэ, кинилэри кынаттыыр гына умнуллубат тыллары этэрэ. Ону билигин да сааһыра барбыт дьон өйдөөн аһараллар.

Ыал аҕата Иван Семенович сүрэхтээх, дьулуурдаах үлэһит буоларын Баайаҕаҕа дьиҥ чахчы биллэрбитэ. Оччотооҕуга салайар үлэҕэ сылдьар Петр Петрович Винокуров-Саллаат: «Кини курдук кыһамньылаах, хоодуот үлэһити көрбөтөҕүм», — диэн ахтар эбит. Маһынан дьиэ тэрилин үйэлээх гына оҥороро.

Тракторын кини дьиҥнээх доҕорун курдук саныыра, куруук оҥосто, көрө-харайа сылдьара. Элбэх ыалга, ордук кыаммат, аҥаардас дьоҥҥо, улгумнук көмөлөһөрө. Холобура, Анна Александровна Дедюкина (Чахова) ийэтигэр үлэ чааһын кэнниттэн от, мас-муус тиэйэрин сүрдээх махталынан ахталлар этэ.

Биир дьулаан сарсыарда гараж умайан, совхоз техникатын быыһаары суорума суолламмыта…

Кэргэнэ Анна Афанасьевна Слепцова-Чярина эдэр сааһыгар огдообо хаалан, оҕолорун аймахтарын көмөтүнэн иитэн улаатыннарбыта.

Аана дьонун олохторо Томтор хотугулуу-илин өттүгэр Хаспыт диэн сиргэ баара. Ийэтэ Евдокия Андреевна Кириэс Халдьаайыттан Сыромятниковтартан төрүттээҕэ. Хаартыскатын көрдөххө, сүрдээх ис киирбэх көрүҥнээҕэ. Кини убайа Егор учуутал этэ. Быраата Гаврил эмиэ учуутал, Саха сиригэр значоктары, харчылары коллекциялыырынан биллэрэ. Аҕата А. И. Слепцов эдэригэр таһаҕаска сылдьыбыт холкуостаах этэ. Кини аҕыйах саҥалааҕа, сөбүлээбитин биллэрэн мүчүк гынар идэлээҕэ. Охонооһойдуун өр кэмҥэ дьукаах олорбуппут да, биирдэ да кыыһырбытын өйдөөбөппүн. Арай улаатан эрэр оҕону наһаа хайгыылларын, «быһа этэн кэбиһиэхтэрэ» диэн, олох сөбүлээбэт этэ. Слепцовтар элбэх оҕоломмуттара. Улахан уола Бүөтүр I сэриигэ сураҕа суох сүппүт аатырбыта. Балта Аана өргө диэри күүтэр этэ. Улахан кыыһа Даайа саахыматчыт, хаартыскаҕа түһэрэр, оҥорор, баттаҕы олус бэркэ кырыйааччы этэ. Миигин оҕолообут, улаатыннарбыт ийэм тэҥэ киһи этэ. Эдьиийим Даайа барахсан үтүөкэн майгытын, сымнаҕас илиитин хаһан да умнубаппын. Кини медсестранан үлэлээбитэ. Быраата Бүөтүр олус үчүгэйдик ыллыыра, үйэтин тухары бухгалтердаабыта. Номоҕон, кэрэ киһини Баайаҕатын дьоно олус ытыктыыллара. Онтон балта Маайа Кириэс Халдьаайыттан аймахтарыттан улаатан баран кэлбитэ. Саҥата-иҥэтэ суох, туох да үлэттэн чаҕыйбат этэ. Н. Х. Луковцевка кэргэн тахсыбыта. Сүрдээх эйэлээхтик кылгас кэмҥэ ыал буолбуттара, Маайа оҕолоноору тыына быстыбыта.

Кыра уоллара Томпоҕо, Арыы Толооҥҥо Домна Степанова диэн кэргэннэммитэ. Элбэх оҕолоохтор. Афоня куудара баттахтааҕа, аҕатын курдук дьүһүннээҕэ. Сытыы-хотуу, барбыт-кэлбит киһи этэ. Ууга түспүт оҕолору быыһаан баран, бэйэтэ ууга былдьаммыта. Аана Маайа иннинээҕи оҕо. Сүрдээх иистэнньэҥ, оһуордьут быһыытынан биллэрэ, түргэн туттунуулаах, барыга бары көхтөөх буолара. Бииргэ төрөөбүттэриттэн кини эрэ пенсияҕа тахсан, алта уонун ааһыар диэри олорбута. Анна Афанасьевна сабынан оһуордаан оҥорбут чаппараахтара, үтүлүктэрэ, куруһуба оҥоһуктара, истиэнэҕэ ыйанар көбүөрдэрэ олус тупсаҕай, сиэдэрэй көстүүлээхтэр.

Улахан уола Виталий Иванович маһынан уһанарга дьоҕурдаах. Тугу баҕарар кичэйэн, дьоһуннаахтык оҥорооччу. Билигин Дьокуускайга «ЭПЛ-Даймонд» заводугар алмааһы кырыылааччы. В. И. уонна Т. П. Чээриннэр 2 кыыс, 1 уол оҕолоохтор. Быраата Федор норуот маастара. Улахан кыыһа Елизавета Ивановна түүлээҕи, таҥаһы хоп-дьып курдук тигэр иистэнньэҥ, кэргэнинээн Ф. Поповтуун икки уол оҕолоохтор.

Кыра кыыһа Дария Ивановна ийэтин курдук сыыдам туттунуулаах, оһуордьут, асчыт. Идэтэ — детсад музыкальнай үлэһитэ. Д. И. уонна А. Н. Дедюкиннар 2 кыыстаахтар. Олох салҕанан иһэр».

И. С. Чээрин баһаарга улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Кини сыл аҥаара оройуон, куорат балыыһатыгар эмтэнэн, өрүттүөх курдук буолан иһэн, 1974 с. кулун тутар 25 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта. Күн сиригэр 43 эрэ сыл олорон ааспыт киһи төһө эрэ элбэҕи оҥоруоҕа-үлэлиэҕэ, бар дьонугар туһалыаҕа хаалта буолуой?! Сэмэй киһи, туруу үлэһит үтүө аата умнуллубат. Олохтоох музейы тэрийээччи Т. И. Андросова кыһамньытынан, кини суох буолбута сүүрбэттэн тахса сыл ааспытын кэнниттэн, Иван Семенович Чээриҥҥэ анаммыт кэриэстэбил киэһэтэ төрөөбүт нэһилиэгин кулуубугар сүрдээх истиҥник ыытыллыбыта.

2003 с.

### Ытык иэһин төлөөбүтэ

Ыам ыйын 9 чыыһылата уратылаах күн. Кыайыы болуоссатыгар мустар уордьаннарын, мэтээллэрин иилиммит, сирэйдиин сырдаабыт ветераннары, эмиэ сэрии уотун ааспыт аҕабар ханыылыы санааммын, ордук истиҥник долгуйа көрөбүн. Кылбаа маҥан баттахтаммыт, сылын аайы сэдэхсийэн иһэр кыайыыны аҕалсыбыт кырдьаҕас саллааттарга дириҥ убаастабылбын, барҕа махталым биллэрэн сиргэ тиийэ сүгүрүйүөхпүн баҕарабын. Аҕам тыыннааҕар кинини төһөлөөх күндүтүк саныырбын, ытыктыырбын биллэрэн истиҥ тыллары эппэтэхпиттэн уонна уруккуну, ааспыт олоҕун туһунан ыаһыйалаһан ыйыталаһан истибэккэ хаалбыппыттан хойутаан хомойобун. Бэйэтэ сэмэй муҥутаан, мээнэ кэпсии сылдьыбата, уопсайынан сэрии туһунан ахтарын сөпсөөбөтө. Онуоха эбии урут дьоппуоннары кытары сэриигэ сылдьыбыттары арҕаа сэриилэспиттэрдээҕэр намтата санааһын баара эмиэ мэһэйдиирэ эбитэ буолуо. Дьиҥинэн, ханнык да сэрии — син биир өлүүлээх-сүтүүлээх, дьон алдьархайа, иэдээнэ. Хомойуох иһин, илиҥҥи сэрии туһунан суруллубута, сырдатыллыбыта бэрт аҕыйах. Ол да иһин, кыратык аҕам сэрии туһунан кэпсиириттэн тугу өйдөөн хаалбыппыттан уонна кини быстах бэлиэтэммит ахтыытыттан бар дьон билиитигэр таһаарыахпын баҕарабын. Ол мин иитиллибит иэспин ханныктык эмэ төлөөһүнүм, куруук кэриэстиирим бэлиэтэ буолуохтун.

Кини Таатта Баайаҕатыгар 1921 с. ыам ыйын 22 күнүгэр, Ньукуолуҥҥа төрөөн, Луковцев Николай Харлампьевич диэн ааты ылбыт эбит. Аҕа көлүөнэ дьон барытын ирээтинэн сааһын үтүөтэ кырыымчык, кыһалҕалаах ыарахан кэмнэргэ ааспыта. Сут-кураан эрэйин, сэрии алдьархайын этинэн-хаанынан билбитэ, үгүс өлүүнү-сүтүүнү көрсүбүтэ. Уу нуулдьаҕай эрдэҕиттэн холкуос араас үлэтигэр улахан дьону кытары тэҥҥэ үлэлэһэн мүккүллэн улаатар. Сааһын ситэ илик уолу, бэл, Хаандыга суолун оҥоһуутун хомууругар (биһиги эҥээргэ Магадан-Өймөкөөн трассатын итинник этэллэр быһыылааҕа), эбэтэр Хачыкаат суолун оҥоһуутугар эбитэ дуу, киллэрэн ыыппыттар. Ол үлэҕэ, хаайыылаах бөҕөтө тыына быстыбыт амырыын сиригэр, этэҥҥэ сылдьан, өссө хаһан да харахтаабатах хамнаһын аахсан, төннөрүн саҕана харчытын сыыһын талатан ылларар. «Бииргэ үлэлээбит дьоннорум иһиттэн этэ, ону кыайар кэлиэ дуо, оҕочоос киһи тыыннаах хаалбыппар сөп буоллаҕым дии», — диэн кэпсиирэ. Оттон дойдутугар унньуктаах кураан сут содулуттан, ыар нолуоктар тэбиилэриттэн сэрии инниттэн быстарыы-эстии алдьархайдааҕа эбит. Кинилэр дьиэ кэргэн, уонча оҕолоох ньир-бараан ыал, эмиэ олохторо огдолуйбут. Хоргуйан, ыалдьан-сүтэн, биир уоллара сэриигэ баран өлөн, сэрии сылларыгар оҕолор ийэтэ-аҕата суох төрдүө эрэ буолан тула эргийэн хаалбыттар. Онон аҕам 1944 сыллаах сайын бэс ыйыгар бэбиэскэ тутан, кыра саастаах бырааттарын Афонялаах Харлампийы, балтын Машаны көрүүтэ-истиитэ суох тулаайах хааллартаан, фроҥҥа санаа баттыктаах аттаммыт.

Дойдуларыттан арахсаат, итиигэ-буһууга түбэспиттэрин туһунан аҕам сонньуйан ыла-ыла кэпсиирэ. Чурапчы военкоматынан хомуллубут дьону Уус Тааттаттан Алдан өрүһүнэн куораттаппыттар. Хомуурга түбэспиттэри Хаандыгаттан иһэр борокуот баарсатыгар киллэрбиттэрэ, арай саллыахтарын иһин, тобус-толору хаайыылаахтары симэн эмиэ сэриигэ илдьэн иһэллэрэ эбитэ үһү. Олортон уонча киһи киксэн, саҥа киирбит тыа дьонуттан өйүөлэрин, таҥастарын былдьаары, саба түһэн түүрэйдээн, кырбаталаан барарга соруммуттар.

«Онуоха биһиги ортобутугар даҕаны кыанар, дьорҕоот дьоннор көстүбүттэрэ. Өрө тэйиэккэлии, тэлэкэччийэ сылдьан, киһини үтүлүк курдук эһиллэ түһүөхтэригэр диэри охсуталыыр эр бэртэрэ бааллар эбит этэ. Сутуруктарын иһигэр хамсаларын бобо тутан баран чабырҕайга биэртэлиир албастаахтар эмиэ бааллара. Ол курдук муостарын тоһутан салыннараннар, анарааҥҥылары тохтоппуттара. Аны сороҕор хаайыылаахтар «ханна да өлөрбүт биир» диэннэр, палуба аҥаар кырыытыгар бөлүөхсэннэр, баарсабытын иҥнэри үктээри ыксаталлар. Бэйэлэрин истэригэр охсуһуу, өлөрсүү да эмиэ баара. Биир киһини харахпыт ортотугар сүгэнэн кэрдэн өлөрбүттэрэ.

Ол да буоллар, кинилэр да истэригэр киһилии дьон элбэх быһыылааҕа. Бука, политическай дьыалаҕа түбэспит да баар буоллаҕа. Биир бүтүннүү бар бытык, 25 сыллаах аҕамсыйбыт хаайыылааҕы кытары бииргэ сулууспаҕа түбэспитим. Ол барахсан, били хайа аанньа сылдьыбыт сирин дойдурҕаан, миигин «землягым» диэн доҕор туттан, дурда-хахха буолан сылдьыбыта. Атын дьоҥҥо, нууччаларга, адьас сыаптаах ыт курдуга. «Каторжник» диэн наһаа дьулайар киһилэрэ этэ. Ол киһим сэриигэ өлбүтүгэр убайым курдук аһыйан оҕолуу ытаабытым», — диэн аҕам ахтара. Мантан салгыы кини ахтыытыттан хайдах баарынан биэрэбин.

"Забайкальеҕа Даурия диэн байыаннай городокка 644-с стр. полкаҕа автоматчик-стрелокка үөрэммитим. Бирисээгэ-андаҕар ылбыппыт. 1945 сылга Забайкальскай фронт походунан фроҥҥа туруммуппут. Ол иһигэр биһи 644-с стр. полкабыт сайын Монголия истиэбинэн 80 көһү атахпытынан айаннаан, элбэх ырыынан, өлүүнэн, суостаах айаҥҥа туруммуппут. Утатыы-быстыы эрэйин онно билбиппит. Сүүһүнэн киһи, нууччалар, аҥаардас утатан-ыран сиргэ охторо. Ону собуостаһан, хонук сирдэргэ массыынанан таһаллара. Кыраныыссаны атырдьах ыйын 9 күнүгэр сарсыарда 6 чаас ааһыыта туораабыппыт. Аргунь өрүһүнэн. Японецтар сүрүн күүстэрин Хайларга чугуппут буоланнар, биһиэннэрэ быстах сэриилэри дөбөҥнүк кыайталаан испиттэрэ. 180 километры. Арҕаа сэрии чаастара кэлэн Хинган хайаны элбэх сүтүгүнэн чиэрэстээбит этилэр. Японскай өлүктэр сылбах курдук сыталлара. Киһи хаана онно уу курдук сүүрүгүрбүтүн көрбүтүм. Советскай өлүктэри тута харайан испиттэр. Икки өттүттэн сэрии сэбэ урусхалланан сыталлара.

Хайлар куорат хаҥас өттүгэр кэлбиппит. Куорат умайа турара. Хайалар арҕастара умайан күүдэпчилэнэллэрэ. Биһиги 644-с полкаттан тохсус ротаны сонно тута сэриигэ киллэрбиттэрэ. Көрөн турдахпытына, субу аргыстаһан кэлбит ротабыт дьоно өлөн-бааһыран аҕыйаан бардылар.

Хайлар бөҕөргөтүммүт оройуонугар, этэллэринэн, сүүсчэкэ тыһыынча киһилээх аармыйа сир анныгар сыппыта. Көһүппэтэх өттүгүттэн саба түһэллэрэ. Снайпердар, кынчааллаах бас быһааччылар күннэри-түүннэри бултаһаллара. Кинилэри утары биһиги 36-с армиябыт уонна атын байыаннай чаастар сэриилэспиттэрэ.

Биһиги 644-с полка 2-с батальонун 1‑й ротата өстөөх сыҕаллыбыт тиһэх күүһүгэр хайаҕа штурмалыыр туһугар бирикээс кэллэ. Түргэнник хомуммутунан бардыбыт. Полка командирын солбуйааччыта майор Якобсон миинэҕэ тэптэрбит сураҕа иһилиннэ. Көс аҥаара кэриҥнээх сиринэн баран тимир суолу туораабыппыт. Икки тааҥка уонна хас да артиллерия (самоходка буолуо) кэтээн туралларыгар кэлэн, тиһэх бирикээһи ылан, тааҥкаҕа олорон өстөөх бөҕөргөтүммүт арҕаҕын диэки барбыппыт. Сэрии ойоҕос өттүнэн бара турара. Урукку траншея оннугар түһэрбиттэрэ. Тааҥкаларбытын күлүктэнэн ытыалаһа-ытыалаһа иннибит диэки барбытынан барбыппыт. Биһиги тааҥкаларбыт, артиллериябыт харса суох ыта-ыта киирбитинэн бардылар. Кэтии сытар өстөөх кутаа уоту аһар. Ол икки ардыгар өлүү, бааһырыы хойунна. Икки өттүттэн туох да тулуйбат кутаа уота, сир-халлаан сиҥнэр тыаһа будулуйда. Кэтэхтэн биһи миномеппут сэнэрээтэ сирилээн тиийэн хайаны хара өһөҕүнэн бокуойа суох тоҕута тэбэрин көрөбүт. Артиллерияны соһон киирэр аттар табыллан ынырык ыһыы-хаһыы хойдор. Ротабыт командирын өлөрдүлэр. Рота аҥаарыттан ордуга өлөн-бааһыран бардыбыт. Ити икки ардыгар түүн буолла. Кэннинэн чугуйарга бирикээс кэллэ. Бааһырбыты, өлбүтү хомуйуу. Ручной пулеметчик бурят уола төбөтүгэр түһэртэрэн өлбүтүгэр, төттөрү сыыллан иһэн, пулеметун ылан таһаарбытым иһин красноармейскай хаһыакка хайҕанан тахсыбытымө (онно сорох саллааттар сэмэлээбиттэр — бэйэҥ автомаккар эбии аны пулемекка эппиэттээх буолан, таһаҕас гынан, сосуһа сылдьыаҥ, акаарыгар диэн. Чурапчы уола Тимофеев диэн бааһыран сытарын, өстөөх наһаа ытарын иһин, кыайан таһаарбатахпыт. Кэлин лаппа тэйэн баран, хаһыа да буолан сыыллан киирэн, таһаараары гыммыппыт, хайыы-сахха быһаҕынан кэйгэллээбит этилэр…)

Санитардар бааһырбыты массыынанан госпитальга таспыттара. Оппут тобох дьоннор траншеяҕа хардары-таары манаһан сыппыппыт. Ол түүн хас да самурайы биһи уолаттарбыт дьакыйбыттара, сыыллан кэлээччилэри. Нөҥүө күнүгэр биһигини полка штабын маныырга илпиттэрэ.

Сэрии быыстала суох бара турара. Ити бириэмэҕэ "катюшанан" баара-суоҕа иккитэ эрэ ыппыттара биһиэннэрэ. Ол түүн сырдыгын эрэтин! Хайалар кутаа уотунан уһуурбуттара. Сэрии тыаһа-ууһа сэллээн барбыта…

Забайкальскай фронт командующайынан маршал Р. Я. Малиновскай анаммыта. Биһи полкаҕа саҥа дьоннор кэлэн холбоспуттара. Сэриигэ сүрэхтэммиттэри салгыы айаҥҥа туруордулар. Эмиэ сатыы. Бырадьаа барбыт бандьыыт самурайдар тоһуйан саба түһэллэр, ону кыдыйан иһэбит. Өстөөх миинэни наһаа уурбут этэ. Төһө эмэ бирикээс баарын үрдүнэн суолтан туораан, хас да киһи тэптэрэн өллүлэр. Ити курдук айаннаан Харбин куораты (нуучча олохтоох элбэҕэ) сэриитэ суох бэриннэрэн ылбыппыт. Маршал Малиновскай бирикээһинэн кытай поеһынан туох баар байыаннай тэрилбитин тиэнэн, Чан-Чунь куоракка тиийэн эмиэ бэриннэрэн ылабыт. Манна кэлэн балаҕан ыйын 2 күнүгэр Улуу Кыайыыны бырааһынньыктаабыппыт. «Японияны кыайыы иһин» мэтээли туттарбыттараө. Чан-Чуҥҥа 8-с революционнай Кытай армиятын көрсүһүү, улахан парад буолбута. Киинэҕэ устубуттара. Гражданскай кытайдар кимиэхэ туох түбэһэр кыракый бэлэх биэрбиттэрэ.

Ол кэнниттэн 644 полка 1 ротата атраабаҕа түбэспиппит. Ол иһигэр мин түбэһэн нэһиилэ өрүһүммүтүм. Элбэх киһи өлбүтэ. Москваттан комиссия кэлэн чинчийэн яблокаттан булбуттара, түбэһиэх аһыыры булгуччу боппуттара. Онтон ыла доруобуйам мөлтөөбүтэ, туох баар доруобуйабар сабыдыаллаабыта. Дойдубар кэлээт, III группалаах инбэлиит буолбутум. Эмтэнэн арыый буолаат, сулууспалаабытынан барбытым.

Биһиги, биир взвод дьон, икки нэдиэлэ кытайдарга көмөҕө куорат бэрээдэгин олохтооһуҥҥа сылдьыбыппыт. Онтон кэлин киин ыскылааты харабыллаабыппыт. Туох барыта баар этэ. 30 ыскылаат этэ. Бу эмиэ суостаах харабыл этэ. Биһиги хас да уолбутун өлөрбүттэрэ, поска турдахтарына. Ону хата сотору соҕус тиэйэн бүтэрбиттэрэ. Аны военнопленнэйдэри сойуолаан хаһаарымалаан манаабыппыт. Олбуордарын үрдүнэн высоковольтнай проводы тарпыттарыгар түүн аайы оҕустаран өлөллөрө. 1 ротаттан ордубут отучча киһи арҕааттан кэлбит түөрт уордьаннаах старшай лейтенант Боробуев баһылыктаах 1500-чэ, биир батальон японскай пленнэйи тутан, нэдиэлэ хонук нэһиилэ поезка симэн бүтэрбиппит. Кэргэттэрэ, дьонноро халҕаһа курдук ыга симсэн сордообуттара. Кэлин үөһэнэн-алларанан ытыалаан тэйитэн, нэһиилэ хоҥнубуппут. Ити алтынньы 4-с чыыһылатыгар. Уһун сыралаах айан этэ. Офицердара бары саабылалаах этилэр. Туох баар туттунуулара барыта байыаннайдыы этилэр. Ый курдук айаннаан Амур границатыгар кэлбиппит. Амур өрүһү муус үрдүнэн туораабыппыт. Благовещенскайга. Онтон бэйэбит поезпытыгар куруустанан айаннаабыппыт. Иркутскай куоракка пленнэйдэрбитин биир киһи итэҕэстээх туттарбыппыт. Иркутскайга туттаран баран биир нэдиэлэ сынньаммыппыт». Билиэннэйдэри арыаллаан иһэн Благовещенскайга түбэспит түбэлтэлэрин бу курдук кэпсиирэ: «Дьоппуоннар араас таҥастара, суорҕан эҥин элбэх этэ. Ону халаарылар итирик мотуруостар поезпытыгар саба түһэн айдааны таһаарбыттара. Билиэннэйдэрбит бууннаары ыксатаннар, командирбыт бирикээһинэн, үөһэнэн-алларанан харса суох ытан, нэһиилэ ол дьону үүрбүппүт. Ол үлүгэргэ биир эмэ киһи буулдьаҕа табыллыбыта да эбитэ буолуо…

Командирбыт арҕаа сэриигэ сылдьыбыт бойобуой киһи этэ. Поезка врач дьахтары кытта туспа олорбуттара. Элбэх малы-салы илдьэ иһэллэрэ. Атыттары итэҕэйбэккэ, наар миэхэ харабыллаталлара. Командирым куруук ординарец курдук илдьэ сылдьыбыта. Чиэһинэй, толоругас диэн наһаа хайгыыр этэ. Иркутскайга кэлэн арахсыбыппыт кэннэ, биирдэ мин суохпар кэлэн бэркэ наадыйан көрдөөбүт этэ. Уолаттар: «Дьэ, баата суох киһи эбиккин, адьас наҕараадаҕа түһэриллэргиттэн маттыҥ!» — дэһэн ааранан бэркэ хомойбуттара».

Аны эйэлээх кэмҥэ түбэспит быһылаанын бу курдук кэпсиирэ: «Владивостокка биирдэ ханнык эрэ кулуупка үҥкүүгэ биир взвод саллааттар тиийдибит. Саҥа саалаҕа киирэн сырыттахпытына, мотуруостар бааллара, чыһыыра түһээт, эмискэ биһиэхэ саба түстүлэр. Тимирдээх курдарынан быһыта сынньаллар. Биһиги туохпут кэлиэй, оччоҕо саллаат кура тимирэ суоҕа, саппыкыбытын уста биэрэн, оһун эрийэ тутан охсон, көмүскэннибит. Командирбыт хараҕын тэһэ охсон түһэрбиттэрин, охсуһа сылдьар дьон тэпсэллэриттэн куоттаран, кытыыга таһаараары соһон истэхпинэ, курунан охсон, быһыта тэбэн сиэбиттэрэ билиҥҥэ диэри дьарҕа буола сылдьар… Уоттаах сэрииттэн ордон баран, киһи солуута да суохха быстах, ыттыы өлүөн сөп эбит… Ол Владивостока уруккуттан мотуруостар уонна саллааттар атааннаһаллар эбит этэ». «…Уонна Забайкальеҕа үөрэммит Дауриябар эргиллэн кэлбитим. Онно кыстаан баран, саас муус устарга 50-ча киһини Владивостокка морской пехотаҕа, 44-с отдельнай стр. полкаҕа, Тихоокеанскай флокка биэрбиттэрэ. Балаҕан ыйыгар диэри уу байыаннай хараабылыгар биэрэк харабылыгар сулууспалаан баран, дойдубар 1946 с. кэлбитим.

1944 сылтан Попов Афанасий Иванович диэн биир дойдулаахпын кытта бииргэ сылдьыбытым. Кини 644 полка 11 батальонун 1 ротатыгар снайперскай взводка сылдьан сэриилэспитэ. (Маньчжурия столицата Чань-Чунь куоракка бииргэ сулууспалаабыт саха саллааттарын: Роман Сыромятниковы, Николай Савиновы, Семен Печетовы, Сергей Федоровы кытары 1945 с. түспүт хаартыската билигин да баар).

«Сахаада», ыам ыйын 16 к.

### Көлүөнэтин биир бастыҥ киһитэ

Күн-дьыл айана суһал, сыл-хонук ааһара түргэн. Сэрии иннинэ төрөөбүт көлүөнэ дьон сааһыран-сорсуйан иһэллэр. Үгүстэрэ оҕо, эдэр саастарыгар эрэйи көрбүттэрин, саастарын тухары харыстаммакка күүстээх үлэҕэ мүккүллүбүттэрин тэбиитигэр эрдэлээн олохтон барыталаатылар. Өбүгэ үгэһин эккэ-хааҥҥа иҥэриммит уонна эриирдээх-мускуурдаах олох элбэххэ үөрэтэн муударай толкуйдаммыт түс-бас, эриэккэс, олоххо дьикти дьулуурдаах, көхтөөх, аны хатыламмат дьоһун кырдьаҕастарбыт аттыбытыгар бааллара астык буоллаҕа. Оо, барахсаттар, урукку дьон чээрэлэрэ буолаҥҥыт, ураты уһаарыылаах туруу үлэһит, киэҥ-холку көҕүстээх, дэлэгэй дууһалаах буоллаххыт эбээт! Ол да иһин, эһиги ирээккитигэр түбэспит олох бары ыардарын, өксүөнүн: сут-кураан, сэрии сылларын аас-туор кэмин, улахаттары кытары тэҥҥэ икки хараҥаттан хараҥаҕа күүһү таһынан үлэни көрсөн, бытарҕан тымныыга тоҥон-хатан, өҥүрүк куйааска тиритэн-хорутан барытын эккитинэн-хааҥҥытынан билэн тулуйан кэлбиккит. Дьоллоох оҕо сааскыт, чэгиэн доруобуйаҕыт толугунан холкуос ыарахан үлэтин аччык муҥун көрө сылдьан дьарамай санныгытыгар уйан кыайыыны уһансыбыккыт. Эстии-быстыы, өлүү-сүтүү сылларын иэдээнин тулуйан, үйэҕит тухары үлэ бөҕөтүн үлэлээн, оҕо-уруу төрөтөн-ууһатан төрөөбүт норуоккут өрүттэр, омук быһыытынан салгыы сайдар-үүнэр кыахтанарыгар дьоһун кылааккытын киллэрбиккит. Эһиги хас биирдиигит олоҕо кэлиҥҥи көлүөнэлэргэ холобур буолуон, ыччаттаргытыгар-сиэннэргитигэр уос номоҕор киириэн сөптөөх. Дьэ ол уратылаах аҕа көлүөнэ биир бастыҥ бэрэстэбиитэлинэн төрөөбүт нэһилиэгэр, улууһугар улаханнык ытыктанар С. Д. Мандаарап буолар. Кинини оҕо эрдэхпиттэн толло, убаастыы көрө үөрэнэн хаалбыппын. Мин урукку өйдөбүлбэр кини куруук хонтуораҕа, гаражка туох эмэ үлэни, дьыаланы быһаарсан кыһалла-мүһэллэ, үлэлээн түбүгүрэн күн солото суох сылдьар, дьону кытары сүрдээх дьоһуннаахтык кэпсэтэр түс-бас киһи быһыытынан хаалбыт. Улахан кылаастарга массыынаны, тракторы үөрэппит учууталым күн бүгүнүгэр диэри сол да курдук солото-билэтэ, куруук иллэҥэ суох үлэлии-хамсыы сылдьар. Кини туһунан тугу билэрбинэн Семен Дмитриевич билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Сэмэн 1936 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Дмитрий Нестерович уонна Елена Иосифовна Мандаараптар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Оҕо сааһа отутус сыллар иккис аҥардарыгар Саха сирин барытын кэриэтэ хаппыт сут-кураан, сэрии сылларыгар түбэспитэ. 1942 с. аас-туор олохтон сөтөл ыарыыга ылларбыт ийэтэ өлөн, эдьиийэ Катяны, убайа Геннадийы кытары аҥардас аҕа көрүүтүгэр хаалбыттара. Аҕалара «Стаханов» колхуоска биир төһүү үлэһитэ этэ, бэрэссэдээтэлинэн, биригэдьииринэн эмиэ үлэлээбитэ.

Оскуолаттан ахсыс кылаастан доруобуйатынан уурайан, улахан дьону кытары тэҥҥэ холкуос ыарахан үлэтигэр үлэлэһэн барар. Кыһынын икки көстөөх сиртэн күнү быһа аһаабакка сылдьан от тиэйсэр. 1955 сылга кэлбит бастакы ДТ‑54 тракторга мас тиэйиитигэр куруусчуттуур. Электростанция локомобилыгар оттуллар маһы эт санныларынан таһаллара. Бурдук тартарар миэлиҥсэҕэ, пилорамаҕа эт-хаан сындалыйар кытаанах үлэтигэр сааһын ситэ илик уол кыанар, үлэһит бэрдэ дьонтон хаалсыбакка үлэлэһэр. Тыаҕа мас охторуутугар субуотунньукка үлэлии сылдьан, дэҥнэнэн, өр эмтэнэн үтүөрэр.

1956 сылга Ытык Күөлгэ икки ыйдаах кууруһу баран, КРУ‑2, КРУ‑10 мааркалаах радиоузел радиһынан, монтерунан сөбүлээн туран үлэлиир. Линия тардан, ыалларга радио киллэрэн үөрдэр. Ити курдук икки сыл үлэлии сылдьан, сулууспаҕа ыҥырыллар. Биир дойдулааҕын П. Ф. Неустроевы кытары Чукоткаҕа Анадырь таһыгар туспа стрелковай полкаҕа түбэһэллэр. Сэмэн сибээс ротатыгар связиһынан ананар. Линия тардыытыгар, өрөмүөнүгэр, сигнализация оҥоруутугар мүккүллэллэр. Радиотелефонист буолан 20 киилэ ыйааһыннаах аппараты сүгэрэ. Биир сырыыга 25 метр үрдүктээх маачтаттан троһу өһүлэн түһэрэн, командирыттан хайҕаммыта. Тибиилээх-буурҕалаах тыйыс климаттаах сиргэ сулууспалыыр судургута суоҕа. Буурҕа нэдиэлэни быһа түһэн дьиэҕэ хаайдаҕына, дневальнайдар эрэйи көрөллөрө — 70 киһи олорор хаһаарыматыгар буочукаҕа ууну таһыы, туалет бааҕын таһаарыы илистиилээх дьыала буоллаҕа.

Сэмэн пересыльнай пууҥҥа Брест геройа майор Гаврилову кытары көрсүһүүнү, кини билиэҥҥэ сылдьыбытын кэпсээбитин, оччотооҕу аэропортарга хоту туундараҕа сирэ сымнаҕас буолан, самолет сүүрэр балаһатыгар иэччэхтэринэн холбонор тимир илиистэри тэлгэтэллэрин уонна дойдутугар төннөрүгэр Магадаҥҥа сүүһүттэн хоҥоруутугар, онтон кулгааҕар диэри тигиллиилээх сирэйдээх чукча кыыһын сөҕө-дьиктиргии көрбүтүн (кыыс бэйэтэ быһаарбытынан, татуировкаларын ойуута баайдарын көрдөрөр суолталааҕа үһү) умнубат. Мандаараптаах призывтара, Н. С. Хрущев «ириэһинин» кэмигэр армияҕа барбыт реформаҕа түбэһэн, 4 сыллаах сулууспалара икки сылга диэри кылгатыллан, 1960 сыллаахха дойдуларыгар үөрэ-көтө аттаналлар.

Дойдутугар төннөн кэлэн, «Калинин» холкуос бэрэссэдээтэлэ А. Л. Данилов, партком Е. И. Софронова сүбэлэринэн суоппар куурсугар үөрэнэр. Идэ ылан, нэһилиэк бастакы суоппара П. К. Максимов такайыытынан ГАЗ‑51 массыынаҕа үлэлээн барар. Техникаҕа сыстаҕас, дьоҕурдаах киһини аны Өлүөхүмэҕэ тыа хаһаайыстыбатын техникумугар механик идэтигэр үөрэттэрэ ыыталлар. Үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар кэлбитигэр, саҥа совхоз тэриллэн, техника элбэтиллэн үлэ бөҕө күүтэн турара. Ол күүрээннээх үлэ сылларын, бииргэ үлэлээбит үөлээннээхтэрин туһунан үлэ ветерана бу курдук ахтар:

«1967 с. үөрэхпин бүтэрэн баран, Ытык Күөлгэ саҥа тэриллэр совхоз директора С. Г. Жирковы көрсүбүтүм. П. Алексеев аатынан совхоз тэрээһинин туһунан райком бюротун мунньаҕа буола турара. Миигин Семен Гаврильевич Уус Тааттаҕа үлэлиирбэр ыҥырбыта. Онтон Дэбдиргэ отделениетыгар механигынан анаабыттара. Манна икки сыл үлэлээбиппит. Онтон төрөөбүт сирбитигэр Баайаҕаҕа убайым Геннадий Дмитриевич, кэлин отделение салайааччылара управляющай Сивцев Иван Михайлович, биригэдьиирдэр Слепцов Иннокентий Петрович, Винокуров Петр Петрович, партийнай тэрилтэ секретара Мандаров Василий Захарович ыҥырдылар, кэлэн үлэлээ дииллэр. Уоппускабытын ылан, дойдубутугар көһөн кэллибит. Мин иннибинэ механигынан тракторист Иван Семенович Чярин үлэлиир этэ. Оччолорго совхоз 6 отделениелааҕа. Баайаҕа отделениета совхоз оҥорор бородууксуйатын 43 % биэрэр этэ. Биһиэхэ, Баайаҕаҕа 40-н тахса техника баара.

Оччотооҕу көлүөнэ механизатордар күүстээх, кыайыылаах үлэлэринэн оройуон, республика үрдүнэн биллибиттэрэ. Үгүс чемпион механизатордар, производство маяктара баар буолбуттара.

Эдэрдэртэн Потапов Г. И. — I республикаҕа рекорд олохтообута, Андросов Г. В., Потапов С. И. оройуоҥҥа бастаабыттара. Кинилэри техникаҕа үөрэппит, үлэ мындырдарыгар уһуйбут наставниктара, аҕа саастаах трактористар ДТ‑75-кэ үлэлиир Мандаров Д. Н. — Кыра Наһаарабыс, «Беларусь» трактордары баһылаан үлэлэтэр Гоголев И. В. эмиэ оройуон чемпион трактористарын бочуоттаах аатын ылбыттара. Уу баһар массыынаҕа үлэлээбит Мандаров П. В., Готовцев В. В. уонна таһаҕас массыынатын суоппара Дедюкин П. Е. оройуон үрдүнэн бастыҥ үлэлээхтэринэн биллибиттэрэ.

Мин 1972 с. хотон механизациятыгар механигынан көспүтүм. Отделение механигынан Слепцов П. П. Биһиги тымныы усулуобуйабытыгар хотоҥҥо механизация киириитэ алдьархайдаах эппиэттээх, ыарахан үлэ этэ. Ынаҕы массыынанан ыаһын Баайаҕаҕа 1973–1974 сс. киирбитэ. Аан бастаан киирэр буолан, утарсыы баһаам этэ. «Куула» фермаҕа ыанньыксыттарынан А. С. Хатылаева, Д. В. Андросова, А. В. Луковцева, В. Н. Кустурова, Р. И. Чярина маҥнайгы хотоҥҥо, иккис хотоҥҥо Дария, Роман Потаповтар, Р. В. Лазарева, Т. А. Мандарова, П. П. Мандарова үлэлииллэрэ. Бастаан 200 ынахха ыыр аппарат үлэҕэ киирбитэ. Хочоенов Василий Романович массыынанан ыаһын операторынан үлэлииригэр түргэн-тарҕан туттуулаах, ыанньыксыттары кытары күлэн-оонньоон уопсай тылы булар буолан, улаханнык абыраабыта. Сүөһүнү уулатыы, арыттаах муостанан траншеяҕа түһэриллэр ноһуому ыраастааһын, вагонетканан сүүрдэн таһырдьа таһааран сүөкээһин эмиэ механизация күүһүнэн ыытыллыбыта. Ферма зоотехнига Слепцов И. П., ветврач Андросова М. П. этилэр. Сантехнигынан Луковцев Н. К. үлэлээбитэ. Старшай ыанньыксыт коммунист Слепцова М. И. этэ.

Мин нэһилиэкпэр 10 сыл олохтоох сэбиэт депутатынан үлэлээбитим, быыбардааччыларым накаастарын олоххо киллэрсибитим. 1970 сылтан саҕалаан өр сылларга нэһилиэнньэ ортотугар экономическай билиини тарҕатар, сырдатар куруһуогу тэрийэн үлэлэппитим. 1974 сылтан Баайаҕа орто оскуолатыгар үлэлии барар буолбутум».

Семен Дмитриевич оччолорго оройуоҥҥа, республикаҕа биллэр, холобурга сылдьар үлэлээх оскуола директора И. М. Хатылаевы кытары бииргэ тиксиһиннэрбитигэр дьылҕатыгар махтанар. Иннокентий Михайлович кабинетынан үөрэтиини, оскуолаҕа производственнай үөрэхтээһини киллэриигэ, о. д.а. саҥа саҕалааһыннарыгар кини биир актыыбынай көмөлөһөөччүнэн, олоххо киллэрээччинэн буолбута. Өр сыллаах педагогическай үлэтин сүрүн түмүктэрин сырдатар «И. М. Хатылаев аатынан Баайаҕа орто оскуолатыгар производственнай үөрэхтээһин 30 сыла (1975–2005 сс.)» диэн ахтыытыттан быһа тардан манна киллэрэр тоҕоостоох:

«Ыччаты төрөөбүт түөлбэтигэр олохсутар сыалтан, олоххо бэлэмниир кэскиллээх санааттан Баайаҕа оскуолатыгар оччотооҕу директор Хатылаев И. М. 1973–1974 үөрэх дьылыгар тракторы үөрэтиини тэрийбитэ. Биир сыл механик идэлээх Хатылаев В. Т. үлэлээбитэ. 1974–1975 сс. Баайаҕа отделениетыгар механиктыы олорон, оскуолаҕа производственнай үөрэхтээһини салгыы тэрийиэххэ, сайыннарыахха, нэһилиэкпит ыччатын техникаҕа үөрэтиэххэ диэн Иннокентий Михайлович ылыннарыылаах этиилэрин өйөөн үлэҕэ киирбитим. Базовай тэрилтэнэн П. Алексеев аатынан совхоз буолбута. Директор С. Г. Жирков улахан көмөнү оҥорбута. Аан бастаан материальнай-техническэй базаны тэринии соруга турбута. Семен Гаврильевич МТЗ‑52 трактор, тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын, саппаас чаастарын, ГСМ, бензин, солярка, спецтаҥас биэрбитэ. Уолаттары тракторист, кыргыттары массыынанан ынах ыаһын идэлэригэр үөрэтии саҕаламмыта.

Аан маҥнай эргэ (начальнай) оскуола корпуһугар тыыннаах муннук хоһугар үөрэтэрбит. 1974 сыл күһүнүгэр чурочнай гараж тутуута бүтэн, системаны мин тардыбытым. Бу гараһы И. М. Хатылаев, С. С. Малгин саас оҕолору, учууталлары тэрийэн, үлэлэтэн, эргэ маһы эрбээн, бадарааҥҥа булкуйан оҥорбут этилэр. Үлэҕэ киирэн бараммын бу гараж бүтэригэр, ситэригэр үгүс сырабын биэрбитим. 7x14 м иэннээх гараж 1974 сыл үлэҕэ киирбитэ. 1970 сыллаахха оскуолабыт 100 сааһын туолбутугар бэлэхтээбит ГАЗ‑52 массыыналара, МТЗ‑52 тракторбыт бааллара. Техникабытын капитальнай өрөмүөн оҥорон, саҥардыбыппыт. Гараж тымныы буолан иккис сылыгар харбыылынан тиһэн, сабан, көөбүл кутан итиппиппит. Гаражка отделение водовоһа турбута. Бу гаражка турар кэммитигэр Баайаҕа отделениетыгар биир МТЗ‑52 тракторы өрөмүөннээн биэрбиппит. Өрөмүөн үлэтигэр олус дьоҕурдаах оҕолор бааллара.

Оҕону дэгиттэр билиилээх-көрүүлээх, сайдыылаах, инники олоххо бэлэмнээх гына үөрэтэргэ-иитэргэ, идэҕэ туһаайыыга үлэ күөстүү оргуйбута. 1978 сыллаахха 7х 12 м иэннээх икки кылаастаах техникаҕа үөрэтии дьиэтэ улахан оскуола аттыгар тутуллубута. Тутууну директор Хатылаев И. М. бэйэтэ салайбыта. Мин таһар-тиэйэр үлэни толорбутум. Тутуу хаһаайыстыбаннай ньыманан ыытыллыбыта. Тутааччыларынан Украинаттан сылдьар Лысан табаарыһынаан буолбуттара. Тутуу иккис сылыгар үлэ уруогун учуутала Малгин С. С., мин сүбэлэһэн-көмөлөөн, оҕолору салайан дьиэни хара муосталаан, буор кутан ситэрбиппит. Үөрэнэр корпус тутуллуутугар, үлэҕэ киирэригэр Малгин С. С. эмиэ үгүс сыратын-сылбатын биэрбитэ. Дьиэбит ититэр системата табыллыбакка, үс төгүл саҥаттан оҥорбутум. Бу корпуска оҕолору икки идэҕэ үөрэтэрбит: трактороведение уонна ынаҕы массыынанан ыаһын. Кэлин бу идэҕэ үөрэтии тохтотуллубута. Ол иһин трактор кабинетын кэҥэтэн, биир кылаас тэрийбитим. Көрүдүөрү быһан, автокласс оҥорбутум. Трактор кабинетын ирдэбилгэ сөп түбэһэр гына, оскуолам администрацията көҕүлээн-сүбэлээн, саҥардыбыппыт. Кылаас-кабинет дуоската үөрэтэргэ табыгастаах гына оҥоһуллубута. Дуоска кэннигэр көрдөрөр-үөрэтэр пособиелары уурар препараторскай кыракый хос, дуоска үрдүгэр уруоктарга туттуллар таблицалары көрдөрөр уоттаах таблолар, түннүктэргэ автоматизированнай сабыылар, истиэнэлэргэ оҕолор туһаналларыгар аналлаах стендэлэр, плакаттар, «Үөрэнэргэ үөрэн» диэн сүбэлэр, өҥнөөх схемалар оҥоһуллубуттара. Кабинеттары научнай төрүккэ олоҕуран оҥоруу күүскэ барбыта. Баар көрдөрөр-үөрэтэр матырыйааллары наардааһын, нүөмэрдээһин, папкалары оҥостуу, уруоктарынан картотека тэринии ирдэниллэр этэ.

Биһиги оскуолабыт улууска кабинетнай системаҕа көһүүгэ, предметинэн анал кабинеттарга үөрэниигэ бастакынан киирбитэ. Билигин да оннук үөрэтии салҕанан бара турар. Маннык үлэ үөрэтии-иитии үлэтигэр улахан көдьүүстээҕэ чуолкай. Мин кабинетым оскуола, улуус иһинэн кабинеттары көрүүгэ хайҕанара. Кабинетым базатыгар хас да төгүл улуус, республика таһымнаах семинардары ыыппытым. Араас үбүлүөйдэр, тэрээһиннэр, семинардар, конференциялар, мунньахтар, слеттар кыттыылаахтара киирэн көрөллөрө, санаа, уопут атастаһаллара, сүбэ-ама биэрэллэрэ. Суол быраабылатыгар, массыынаҕа, тракторга оҕо да, билиитин үрдэтинэр механизатор да бу кабинеттан үгүһү билиэн, туһаныан сөптөөх базата тэриллибитэ. Плакаттары сүүрэн-көтөн, булан-талан бэйэм үппүнэн мунньубутум, наардаабытым, уруоктарбар, дьарыктарбар күннэтэ туһанарым.

Икки боксалаах, ортотугар слесарнай сыахтаах 8x21 м иэннээх гараж 1985 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ. Муостата бетоннаммыта. Тыа хаһаайыстыбатын массыынатын сыарҕаҕа тиэйэн киллэрэн лабораторнай-практическай үлэ чаастарыгар оҕолорго өрөмүөн оҥотторорбут. Базовай тэрилтэ «П. Алексеев» совхоз спецтаҥаһынан хааччыйара. Трактор услугатынан киллэрбит харчыбыт 60 % хамнаска биэрэрбит, 40 % инструмент, саппаас чаас атыылаһарбыт.

1988 сыл 12x21 м иэннээх саҥа гараж тутуута саҕаламмыта, 350 тиит мас охторуллан, соһуллан 350 лафет бэлэмнэммитэ. Тутуу нэһилиэк күүһүнэн босхо барбыта, уол оҕолоох төрөппүттэр көхтөөхтүк кыттыбыттара. Гараж маһын охторон В. И. Мандаров-Баайыс, А. Д. Андросов оскуола тракторынан киллэрбиттэрэ. Буор таһыытыгар трактористар Д. Н. Мандаров, И. И. Андросов таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Оччотооҕуга зонанан, олорор сиринэн үлэ күүскэ тэриллэрэ. Киин штаб начальнига Иванова Т. Д. пилорамаҕа үлэлиир дьону булан, кэпсэтиһэн, үлэлэтэн төһүү күүс буолбута. Лафет ыраастааһыныгар, эриэннээһинигэр 10-с кылаас уолаттара (19 уол, 4 кыыс бүтэрбиттэрэ, кылаас салайааччыта Андросов П. А.) үөрэ-көтө, бэйэ-бэйэлэрин көҕүтүһэн таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Уолаттар бары тракторист праватын ылбыттара, манна даҕатан эттэххэ, бу оҕолор «Эбэ» үлэ-сынньалаҥ лааҕырын бастыҥ үлэһит байыастара буолбуттара, 1987 с. ыһыахха ат сүүрдүүтүгэр техниканы хонтуруоллуурга ГАИ үлэһиттэрин эбээһинэһин толорон суол быраабылаларын үөрэппиттэрин практикаҕа туһаммыттара. Гараж тутуутун иккис сылыгар үрдэ, даҥа, кырыысата, системата оҥоһуллубута. Үрдүн маһын Одесса уонна Хмельницкэй куораттан кэлэн үлэлии сылдьар украинецтар босхо хайытан биэрбиттэрэ, ол оннугар трактор уларсаллара. Кинилэр спортивнай сааланы уонна котельнайы туппуттара. Гаражка ититэр система матырыйаалын тутуу учаастагыттан Майаттан МТЗ‑52 тракторга (списаниеҕа барбыт этэ) атастаһан ылбыппыт. Гараж тутуллубута 3-с сылыгар директор Радионов К. К. көмөтүнэн үрдүн штукатуркалаабыппыт, систематын өрөмүөннээбиппит. Оччолорго РОНО (оройуоннааҕы үөрэх салаата) сэбиэдиссэйинэн Андросов В. С. үлэлээбитэ. Кини биһиги оскуолабытыгар 5000 солкуобай үп биэрбититтэн 3400 солкуобайы үлэлээбит дьоҥҥо хамнас төлөөбүппүт, 1600 солкуобайы бухгалтерия накрутка диэн биэрбэт этэ. Онон, бары көмөлөөн гараж тутаммыт, үгүс үлэни үлэлээбиппит, техникаҕа үөрэтии түмүктэрдээх буолбута.

Биһиги, учууталлар, уолаттар, оскуолабытыгар ыытыллар бары үлэттэн туора турбатахпыт. Ол курдук 1992 сыллаахха Саха сиригэр национальнай Концепция оскуолаларга киирбитинэн, саха балаҕанын тутарга сүбэлэспиппит. Сүрүн күүһүнэн эр дьон учууталлар буолбуттара. Сүнньүнэн үлэ субботнигынан, общественнай туһалаах үлэ чаастарыгар ыытыллыбыта (общественно-полезный производственный труд ОППТ). Балаҕан тутуута былаан быһыытынан икки сыл барбыта. Систематыгар Майаттан аҕалыллыбыт турбалары туттубуппут. Балаҕан холлоҕоһун оҕолор сыбаабыттара. Оһоҕун кирпииччэнэн П. Д. Игнатьев, Г. Г. Неустроев оҥорбуттара. Муостатын И. И. Луковцев баһылаан-көһүлээн бүтэрбиттэрэ. Саха балаҕаныгар уруоктар, араас тэрээһиннэр, быыстапкалар ыытыллаллар.

1981 с., өссө директорбыт Хатылаев И. М. баарына, завуч Андросова Л. В. сүбэлэһэн техникаҕа үөрэтиигэ полигон оҥоруутугар нэһилиэк салалтатыттан 2 га сири Өлөксөөндөрө Өтөҕөр анаппыппыт. Математика учуутала Андросов В. С. полигон оҥоруутун кэскиллээх буоллун диэн А, В, С автокатегорияҕа анаан саҕалаан бүтэрбиппит, тракторга анаан эбэн биэрбиппит (ГАЗ‑53 А, Зил 130), А категория восьмеркатын оҥорбуппут.

Маннык инникини өтө көрөн, үгүстүк сыралаһан, дьулуһан, сороҕор мөккүһэн, туруулаһан, Баайаҕа оскуолатыгар техниканы үөрэтиигэ үчүгэй материальнай-техническай база баар буолбута.

Тыа сирин оскуолата диэтэххэ, техника да син баара. 1970 с. оскуола 100 сааһыгар «П. Алексеев» совхоз салалтата, директор Жирков С. Г. ГАЗ‑52 массыына бэлэхтээбитэ. 1973 с. ГАЗ‑53А бортовой массыынаны, 1975 с. эргэ МТЗ‑52 тракторы производственнай үөрэххэ анаан совхоз биэрбитэ. Республика Үөрэҕин министерствота 1981 с. ДТ‑75 трактор фондатын, 1984 с. МТЗ‑82 трактор фондатын анаабыта. 1989 с. республикаҕа «Эбэ» оҕо үлэ-сынньалаҥ лааҕыра оттооһуҥҥа 2-с миэстэни ылбытын иһин (лааҕыр начальнига Хатылаев В. В.) «Восход» мотоцикл фондатынан наҕараадаламмыта (оскуола директора Родионов К. К., завуч Андросова Л. В.), 1982 с. ГАЗ‑53 Б самосвал, ГАЗ‑53 бортовой массыына (директор Андросов В. С.) булуммуппут.

Кыһынын оҕолор техниканы үөрэтэллэрэ, производственнай оҥорон таһаарыы (ОППТ) уруоктарыгар туһалаах үлэни оҥороллоро. Бастакы үлэлиир сылларбар бириэмэ олох тиийбэт этэ. Уруок ыытыы, техниканы ыытыыга үөрэтии (вождение), аны суоппар быһыытынан Якутскайтан таһаҕас аҕалыыта. Ол быыһыгар ититэр система өрөмүөнүгэр көмөлөһүү. Производственнай үөрэхтээһин маастара диэн штат көрүллэн, үөрэтии дириҥэтиллибит хайысханан барбыта. Уолаттары (аҕыйах кыыс үөрэммитэ) 8-с кылаастан үөрэтии саҕаламмыта. 35 оҕо водитель-инструктор штата баар буолбута. Уолба нэһилиэгиттэн оҕолор 9-с кылааска үөрэнэ кэлбиттэрэ. Онон үөрэтэрбитигэр икки штат буолан, үлэбит быдан сэргэхсийбитэ. Инструкторынан Андросов А. Д., кэлин Чярин В. И. (аҕыйах сыл) үлэлээбиттэрэ. Маннык тэринэн үлэбит кыһыннары-сайыннары тигинэччи барбыта. «П. Алексеев» совхоз биэрбит эргэ МТЗ‑52 тракторбытын өрөмүөннээн, сайынын «Эбэ» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар окко, кыһынын оҕолор, инструктор көмөлөрүнэн детсадка, интернакка, оскуолаҕа, учууталларга муус тиэйэрбит, бааһыналарга балбаах таһарбыт. Бу кэмҥэ оҕолор трактор ыытарга үөрэнэллэрэ. Биһиги ааҕан-суоттаан таһаарбыппытынан, 15 сылга тиэйилиннэ: муус 1500 тонна, балбаах 1400 тонна.

Оскуола базатыгар маҥнайгы полумеханизированнай от звенота 1977 сыллаахха тэриллибитэ. От охсор тракторга Луковцев Д. Д. II, мунньар тракторга оҕолор солбуйсан үлэлииллэрэ. Кэбиһэр тракторга Андросов Г. В., Слепцов И. П. олус тапсан үлэлииллэрэ. 425 тонна оту, 25 тонна сиилэһи, 8 тонна лабыктаны, 10 тонна дулҕаны бэлэмнээн, республикаҕа бастаан, «Планета» мотоцикл фондатынан бириэмийэлэммиттэрэ. Оскуола коллектива тыа хаһаайыстыбатын министрэ Шадриновтан Бочуотунай Грамота ылбыта. Оччотооҕуга биһиги звенобут оттообут сирдэрэ: Хат Уос, Ньарандаайы, Чараҥ, Ампаардаах, Улахан Алаас, Миитэрэй Алааһа, Үчүгэй Алаас, Алардар, Сэргэлээх, Лооһой, Холлоҕостоох уо. д.а. 1981 с. Хатаска эдэр сир тиэрээччилэр республикатааҕы күрэхтэһиилэригэр биһиги оскуолабыт итэҕэс хамаанданан кыттыбыта. Сир тиэрээччилэр Токумов Петя, Попов Афоня, массыынанан ыаһыҥҥа Токумова Валя күрэхтэспиттэрэ. Биһиги хамаандабытыгар оҕуруотчут оҕо барсыбатаҕа. Ол да буоллар, итэҕэс хамаанданан 33 улуустан 6-с миэстэни ылан, куһаҕана суох түмүгү ситиспиппит. 1988 сыллаахха эмиэ Хатаска улуустан биир эрэ хамаанда барар буолан Уус Таатта оскуолатын кытта сир тиэриитигэр Егоров Гриша күрэхтэһэн, 4-с миэстэни ылары ситиспитэ.

Икки сайын турнепс үүннэрэр звеноҕа 7 оҕо үлэлээбитэ. 100 тонна турнепсы үүннэрэн, хостоон Баайаҕа отделениетыгар фермаларга тарҕатан турабыт.

Автокылаас 1997–1998 сс. А, В, С категорияҕа аһыллыбыта. Манна иккис учууталынан Братскай куоракка автозавод механигынан үлэлээбит Макаров И. В. үлэҕэ киирбитэ. Медик Калининская В. К., директор Дедюкин М. С., завуч Андросова Л. В. Ити сыл лицензия ылбыппыт. Үлэ-хамнас күүскэ барбыта. 30 киһи автокылааһы бүтэрэн А, В, С категорияҕа туттараллара көҥүллэммитэ, свидетельство ылбыттара. Үлэлээбит сылларбытыгар барыта 905 киһи тракторга, массыынаҕа, мотоциклга права ыллылар уонна кылааһы үрдэттилэр. Тракторга 477 киһи права ылбыта. Ол иһиттэн 294 үөрэнээччи, улахан дьоно 183.

Чорботон бэлиэтэниэн баҕарыллар маннык түгэни: Россия Армиятыгар сулууспалыыр уолаттарбыт 40-ча % техническэй чаастарга ситиһиилээхтик сулууспалаабыттара. Биһиги оскуолабытыгар үөрэммит оҕолор тракторист, суоппар буолан, Уолба, Баайаҕа нэһилиэктэригэр үлэ-хамнас үөһүгэр сылдьаллар. Үгүс ыччаттар ырыынак усулуобуйатыгар чааһынай массыыналанан, тракторданан, олохторун уйгутун оҥостоллор. Баайаҕаттан Россия үтүөлээх механизатордарын аатын Георгий Потапов I, Степан Христофоров ылбыттара. Мандаров Дмитрий Назарович «Үлэҕэ албан аатын» орден кавалера буолбута. Кинилэр хас да пятилеткалар чемпионнара. Георгий Потапов II комсомол Киин Комитетын «Золотой колос» знак кавалера, Мандаров Егор Васильевич СР тыа хаһаайыстыбатын туйгуна, Максимов Афанасий Игнатьевич Усуйаанаҕа Казачье бастыҥ суоппара, Тарабукин Алексей Дмитриевич 13 СПТУ суол быраабылатыгар учуутала, Россияҕа кабинета II миэстэлээх, Андросов Игнатий Поликарпович Нерюнгри куорат тех/надзора, идэтин куруук үрдэтэн үлэлиир. Ити курдук үөрэнээччилэрим техника тэһиинин тутан, нэһилиэк бастыҥ хаһаайыстыбаларын баһылаан-көһүлээн олороллоро дьоҥҥо холобур буолар».

С. Д. Мандаарап оскуола үөрэнээччилэрэ техниканы баһылааһыннарыгар уонна производство үлэһиттэрэ идэлэрин, кылаастарын үрдэтиниилэригэр, өр сыллаах таһаарыылаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Саха Республикатын үтүөлээх учууталын бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.

Тустаах үлэтин таһынан кини олохтоох сэбиэт депутатынан уон сыл устата үлэлээбитэ. Баҕа өттүнэн чугас ыалларыгар, ордук кырдьаҕастарга, кыаммат-түгэммэт өттүлэригэр, көмөтүн, өйөбүлүн иһин үгүс киһи махтанар. (Тус бэйэм кини биир сайылыкка үөскээбит аҕа табаарыһын кэриэстээн, бэйэтин санаатынан аҕам буорун эргитиитин эрийии тимиринэн сваркалаан оҥорбутун олус истиҥник санаан умнубаппын). Быстахтык ыллахха, сүүрбэччэ сыл тухары тула эргиннээҕи түөлбэ ыалларга сайыҥҥы уу кэлэр турбатын тардан билиҥҥэ диэри үлэлэтэрэ эмиэ сааһырбыт киһиэхэ улахан ноҕорууска. Дьэ ити курдук, сааһын тухары үлэҕэ эриллибит, 70 сааһын ааспыт сылга бэлиэтээбит ветеран төһө даҕаны доруобуйата мөлтөөтөр, күн бүгүҥҥэ диэри үлэттэн илиитин ыһыктыбат. Кини дьиэтигэр хаһан да тиийдэххэ, куруутун гараһыгар, эбэтэр дьиэтин таһыгар техниканы өрөмүөннүү, бэрийэ, күн солото суох сылдьар буолар.

Семен Дмитриевич олоҕун аргыһа Матрена Васильевналыын үс оҕону үлэһит бэрдэ гына иитэн таһаардылар. Билигин аҕыс сиэн тапталлаах эһэтэ, эбэтэ буоллулар. Тыабыт сирэ, сахабыт норуота маннык дьоһун дьоннорунан систэнэн, олох салҕана, үтүө үгэс утумнана, саха омук үүнэ-сайда турдаҕа!

2007 с.

### Өрүү эдэр Сэргэлээххэ үөрэммит умнуллубат сылларбыт

Саха норуотун элитата үөрэммит үрдүк үөрэҕин көмүс биһигин историята, араас сылларга үөрэммит дьон ахтыылара туспа кинигэнэн хомуллан оҥоһуллара олус наадалаах, иитэр-үөрэтэр суолталаах. Билиҥҥи студент ыччат инники көлүөнэлэртэн холобур ылыаҕа бэрт элбэх.

«Эн миигин умнумаар, Сэргэлээх!» диэн СГУ тэриллибитэ 45 сылыгар анаммыт кэрэхсэбиллээх хомуурунньук 2002 с. тахсыбыта. Л. Е. Слепцова издательствоҕа кэлэн, кинигэни оҥороору бэлэмнииллэрин кэпсээбитигэр директор А. В. Егоровтыын үөрэ-көтө сөбүлэспиппит. Людмила Егоровна В. Б. Окорокова, А. Г. Куличкина буоланнар, дьикти үчүгэй ис хоһоонноох кинигэни хомуйан оҥорбуттара. Мин биир кэмҥэ, биһигиттэн курсунан аллара үөрэммит талааннаах журналист Б. Павлов уус-уран суруйууларын, интервьютын олус сөбүлээбитим. Студенныыр сылларбыт үөрүүтэ-хомолтото, кыһалҕата суох эдэркээн саас кэмнэрэ кини айымньыларыгар иккистээн тиллэн кэлбит курдуктара. Үгүс геройдар прототиптара биллэрэ. Онтон саха студенын, Сэргэлээх туһунан хоһооннортон ураты саамай бэлиэ айымньыны Н. Лугинов суруйбута диэтэххэ, ким барыта сөбүлэһиэ. Бу сэһэн үтүмэн үгүс оскуоланы бүтэрээри сылдьар эдэр оҕоҕо, үлэлиир ыччакка үрдүк үөрэх кыһатыгар, Сэргэлээххэ ымсыырар-дьулуһар иэйиини, үөрэнэр баҕаны күөттээбит, угуйбут буолуохтаах.

Күн-дьыл ааһан иһэрэ түргэнэ сүрдээх. Университеппытыттан, арахсыбыппыт номнуо сүүрбэ сылын ааһа оҕуста. Ааспыт сайын СГУ ИФФ-тын 1985 сылга бүтэрбиттэр көрсөн, умнуллубат 14-үс корпуспутун, аны эргийбэт кыһалҕата суох студент эдэр сааспыттан, уруккуну-хойуккуну ахтыһан, ким тугу үлэлиирин, ханна баарын, туох дьиэ кэргэннээҕин ирэ-хоро кэпсэтэн ахтылҕаммытын таһааран үөрбүппүт.

Өрүү эдэр Сэргэлээх туһунан киһи ахтара-саныыра элбэх буоллаҕа… Аан маҥнай 1978 с. оскуола кэнниттэн иккиэ буолан, саха салаатыгар туттарса кэлбиппит. Оччолорго университекка үлэлиир биир дойдулаахпыт А. С. Варламов көмөтүнэн уопсайга киириэхпитигэр диэри куораттан сүрэхпин астардым да этэ. Эчи, дэриэбинэҕэ холуйдахха, таас дьиэ итиитэ, асфальт сыралҕана, таһырдьа дьиэлэр быыстарыгар бу сыта-сымара ыарахана, хлордаах уутун амтана куһаҕана, куорат ыалын тоҥуйа. Аны, куорат киинигэр саха аҕыйаҕа, баар да буоллахтарына, төрөөбүт тылларынан саҥарбаттара хайдах эрэ атын туора дойдуга сылдьар курдугуҥ. Онтон дьэ, эймэҥнэс элбэх ыччаттаах, волейболлаан битиргэтэр киэһэлээх, музыка тыаһынан ньиргийэр түннүктээх уопсайдаах Сэргэлээххэ кэлэн үөрбүппүтүн! Биир хоско хоһоон суруйар талааннаах, журналист буолар баҕалаах Үөһээ Бүлүү Намын уола Володя, мелодист Акыым Бурцев аймаҕынабын дэнэр элбэх саҥалаах, сытыы-хотуу, Бороҕон ырыаһыт ыччата Бүөккэ, ыраах Өймөкөөнтөн сылдьар мелодист, гитарист, армияттан саҥа кэлбит дембель Стас Тулааһынап уонна бииргэ үөрэммит табаарыһым Коля Луковцев буоламмыт, көрдөөхтүк да олорбуппут. Ол эрээри, куонкурус улахан быһыылааҕа, Стастан уратылар, оскуола кэнниттэн кэлбиттэр, армияҕа сулууспалыы иликтэр, бары баалбыт хапсыбакка, дойдубутугар төннүбүппүт. 1980 с. эмиэ биир миэстэҕэ 8-тыы киһилээх анньыһыыга хайдах куонкуруһу ааһыллыбытын бэркиһиибин. Сайдыылаах, кыахтаах баҕайы оҕолор кыайан киирбэккэ төннүбүттэрэ, ол иһигэр биир хоско олорбут баянист, ырыаһыт уолбут Марк Парфенов. Кини бэрт үчүгэйдик туттарсан иһэн, биир быстах түбэлтэттэн санаата түһэн хаалбыта быһыылаах. Биирдэ кыргыттар хосторугар сэлэһэ олордохпутуна, тоҥ нуучча көрүҥнээх эрээри уу сахалыы тыллаах, элэккэй-сайаҕас майгыннаах «Зарницабын» диэн ааттанар Нам кыыһын дьүөгэтэ сэрэбиэйдиир идэлээҕин кэпсээтэ. Марк, Москванан эҥин сылдьыбыт аныгы сэбиэскэй кэм ыччата, адьас итэҕэйбэтин биллэрдэ. Кыыспыт кыыһыра быһыытыйда, сэрэбиэй кээһэн: «Эн киирбэт эбиккин!» — диэн быһаччы этэн кэбистэ. Онтон ыла уол санаатыгар тутан, настройката ыһыллан хаалла быһыылааҕа. Кэнники экзаменнарын үрдүнэн-аннынан туттарда. Ардыгар, олоххо итинник быстах түгэннэр даҕаны дьылҕаны быһааран кэбиһэллэр эбит.

Группабытыгар бары кэриэтэ араас ыраах кырыы сирдэртэн үлэ кэнниттэн кэлбит тыа ыччаттара этибит. Оҕолор общественнай үлэҕэ көхтөөхтөрө, үөрэхтэригэр наһаа күүстээхтэрэ, ордук Бүлүү училищетын кэнниттэн киирбиттэр чиҥ билиилээхтэрэ. 1982 с. университет бастыҥ группатын аатын ылбыппыт. «Якутский университет» хаһыакка (18.11.82) ИО‑80 студена А. Чертков «Естъ такая группа» диэн сырдатыытыгар бу курдук суруйбут эбит: «Мы очень часто говорим: «Идущие впереди, лучшие, одни из лучших». А каковы слагаемые коллектива?.. Лучшие группы — это не только те, где стопроцентная успеваемость, постоянный качественный рост знаний (ЯО‑80 — 74,9 процента), но и в которых устойчивый интерес к учебе, специальности. Ребята проводят вместе не только учебное, но и свободное от занятий время, устраивая «Голубые огоньки», отмечая различные памятные даты, встречи с первокурсниками. Ребята успешно сочетают отличную учебу и большую общественную работу, например, Р. Семенова — председатель профбюро факультета, А. Федорова — член студпрофкома, И. Чиркоев — председатель студсовета 14 корпуса…»

Группанан араас тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттарбыт. Биирдэ күһүн саха салаатыгар саҥа киирбит алын курс оҕолорунуун көрсүспүппүт. Уолаттартан аҕыйах саҥалаах, ол эрээри толкуйдааҕа, дьоҕурдааҕа биллэр Б. Павловы, тыллаах-өстөөх хомусчут Р. Жиркованы уонна дойдум кыыһыгар майгыннатан С. Гаврильеваны өйдөөн хаалбыппын. Университекка 1 миэстэлээх «Дьүкээбил» ИДК ыыппыт биэчэригэр кыттыыбыт туһунан хаһыакка хаартыскалаах сырдатыы тахсыбыта: «На вечере выступили призеры прошлогоднего куонкуруса политической песни, студенты ЯО‑80, у них был насыщенный, хорошо продуманный музыкально-литературный монтаж, посвященный борьбе народов за мир. В конце вечера мы все вместе сфотографировались на память». Бастыҥ группа аатыраммыт, телевизорга суруналыыс Анисья Ефремова биэриитигэр уһуллубуппут.

Талааннаах оҕолор элбэхтэрэ. Дьааҥыттан сылдьар Зоя Стручкова Москваҕа ыытыллыбыт Саха литературатын уонна искусствотын күннэригэр хомусчут быһыытынан кыттыбыта. Ваня Чиркоев мелодиятыгар, тылыгар «Таптал, таптал, эн эрэ…», о. д.а. ырыалары факультет бүтүннүүтэ ыллыыра. М. Турантаева, Р. Семенова (ырыаһыт Павел Семенов бииргэ төрөөбүт эдьиийэ), Е. Алексеева, Ж. Колесова, А. Федорова, чэ, кыргыттар бары даҕаны куруук ырыанан сылдьааччылар, оһуохай, сээдьэ тылын этээччилэр. Факультет агитбиригээдэтигэр А. Габышева (Баишева), А. Копырин, Д. Данилов, П. Матусов уо. д.а. бастайааннай кыттааччылар этилэр. ИФФ агитбиригээдэтэ университет үрдүнэн биир бастыҥынан биллэрэ.

Биһиги саҥа үөрэнэр кэммитигэр ИФФ, төһө да олус аҕыйах уолаттардаах факультет буоллар, университет үрдүнэн балачча биллэрэ. Ол курдук республика чулуу боксердара — международниктар А. Михайлов, Н. Жирков уонна В. Ефремов, саҥа аатыран эрэр маастар И. Саввинов, көҥүл тустууга 1984 с. Союз чемпионатын призера В. Яковлев, историческайга үөрэнэллэрэ. Факультет ВИА-тын тэрийээччилэр Д. Никонов, М. Неустроев, Ю. Соловьев СГУ атын корпустарыгар ыҥырыынан дискотекалары тэрийэллэрэ, араас концердарга кытталлара. Республикатааҕы үгүс ырыа күрэхтэригэр Анатолий Бравин, кэлин Россияҕа биллэр эстраднай ырыаһыт буолбут Галина (Жанна) Добровольская солистыыллара.

Курспутугар РО-ҕа үөрэнэр уолаттартан Егор Федотов университет студпрофкомун чилиэнэ этэ, Коля Кучутов СГУ ОКОД-гар командирдаабыта. ИО-ттан С. Тарасова Бүтүн Союзтааҕы Комсомол 19-с съеһин делегатынан талыллыбыта. 1985 с. саха салаатын 3 курсун студена В. Сивцева Саха АССР Верховнай Советын депутатынан талыллыбыта.

ИФФ «Дьулуур», «Чэчир», «Сыккыс», «Айан», «Чайка», «Айталы» тутар этэрээттэриттэн «Аргыс» республика үрдүнэн бастакы миэстэлээҕэ. Ол да иһин, Монголияттан кэлбит «Гавшгайч» (Хапсаҕай) этэрээти «Аргыһы» кытары иккитэ (1982, 1985) бииргэ үлэлэппиттэрэ. 1983 с. «Аргыс» Верховнай Сэбиэт грамотатынан бэлиэтэммитэ. 1984 с. үрдүк үөрэх тэриллибитэ 50 сылыгар анаммыт ИФФ тутар этэрээттэрин ветераннарын 1 слетугар кыттыбыппыт. Биһигиттэн И. Чиркоев, Р. Семенова тутар этэрээт командирдарынан үлэлээбиттэрэ. «Дьулуурдар» Нерюнгрига үчүгэйдик үлэлээннэр, Германияҕа экскурсияҕа барар путевканан бэлиэтэммиттэрэ. 1982 с. «Аргыс-Интер» этэрээти тэрийэн, Монголияҕа.

Көрдөөх түгэннэртэн аҕыннахха, санаатахха, биирдэ алын курстар факультеттарынан туох эрэ күрэхтэһиилэригэ ИФФ хамаандатын уолаттарын араспаанньаларынан ыҥыртаабыттарю «Уткин, Щукин, Собакин, Волков…» — диэн саҕалаан ааттаталаан биллэрэн барбыттарыгар аан маҥнай чуумпутук истэ олорбут студеннар, улам сэргэхсийэн кэлин күлсэн ньиргиһэн барбыттар. Дьэ, кырдьык, түбэспитэ түбэлтэтэ бэрт, соруйан наардаабыт курдук. Студент олоҕор тутар этэрээт биллэр суолталааҕа. Күүстээх үөрэх кэнниттэн куоракка кыараҕас хостоох таас дьиэҕэ, уу-хаар аһылыкка кураҥхарбыт ыччакка тыа сиригэр — төрөөбүт эйгэҕэ үүтү-сүөгэйи иһэ-иһэ үлэлиир диэн олус үчүгэй буолара. Күнүһүн күргүөм көхтөөх эт-хаан тэнийэр, сылайар-сындалыйар үлэтэ, киэһэтин волейбол, көр-нар, быһата, романтика! Сири-дойдуну, дьону-сэргэни көрөн-истэн, күһүнүн төннөн кэлэн ботуччу хамнас аахсарыҥ студеҥҥа обургу эбиискэ буолара. «Аргыска» киирэргэ улахан куонкурус буолара. 1981 с. ырыаҕа-хоһооҥҥо киирбит аатырар Кыыс Амма сардааналаах хочотугар үлэлээбиппит хаһан да умнуллубат кэрэ түгэн буолан өйгө-сүрэххэ хаалбыт. Уопсайтан хас да этэрээт тэҥҥэ айанныахтаах этэ, утуйар таҥаспытын туттаран таах өрө хаама сылдьар ыччаттар бэйэ күүһүнэн хосторунан биэчэр тэрийбиппит. Биһиги Горнайга барыахтаах «Эллада» (ФИЯ) этэрээт оҕолорун — биир курска үөрэнэр кыргыттары кытары ыллаан-туойан, кэпсэтэн-ипсэтэн үөрэ-көтө айаннаабыппыт.

«Бологур» совхоз Ааллаах учаастагар хотон туппуппут. Ол сайын биһиэхэ, саҥа киирбит оҕолорго, күүстээх үлэ кыһатыгар буһуу-хатыы оскуолатынан буолбута. Аҕа саастаах И. Зверев, А. Борисов, А. Аржаков (олохтон эрдэ барбыттара), Ф. Говоров бары үлэҕэ үөрүйэх, сатабыллаах этилэр, элбэххэ үөрэппиттэрэ. Икки олдьот саастаах Ваня уонна Сергей диэн куорат оскуолатыгар баппатах саха, нуучча уолаттарын этэрээккэ иитэр сыаллаах бииргэ илдьэ сылдьыбыппыт. Ванята тугу эмэ көрдөөтөххө: «Давай» будет при коммунизме, сейчас надо говорить «продай!» — диэн тыллааҕа. Уолаттар үлэлииллэрин сирбэттэр этэ.

Араас көрдөөх, дьикти даҕаны түбэлтэлэр бааллара. Биирдэ асчыппыт А. Аржакова оҥорор быыппаҕар (саастаах уолаттар көрдөһүүлэринэн буолуохтаах) доруоһа кутан, көөчөөн көрө буолбута. «Кырдьаҕастарбыт» тоҕо эрэ бэркэ амтаһыйан хос-хос добавкалатан баран, улам сирэйдэрэ кытаран, тыллара-өстөрө элбээн, булдьуйан, координациялара мөлтөөн барбытыгар командир Петр Румянцев, комиссар Афоня Мигалкин дьэ «бабат» диэбиттэрэ. Тугун-ханныгын билэн баран, асчыт самодеятельноһын бобон, чөл олоҕу биллэрдилэр. Аны атын түгэн. Эбиэккэ ньүөл аһылык кэнниттэн нуктаан сынньана сыттахпытына, утуйбакка таһырдьа хаама сылдьыбыт Ылдьаа Зверев: «Люди, люди!» — диэн ыҥырар хаһыыта эмискэ иһилиннэ. Соһуйан-өмүрэн таһырдьа ойон тахсыбыппыт — маа бэйэлээх күлүмүрдэс сырдык халлааммыт хайдах эрэ хараҥаран, тула барыта күлүгүрэн хаалбыт. «Күн өлүүтэ» буоларын дьэ өйдөөн, бытыылка тааһын уокка кэриэрдэ-кэриэрдэ күнү одуулаһан оччоһуу, омуннуруу бөҕө буолта.

Дьэ, ити курдук табаарыстарбын В. Федоровы (уолаттар аатынан уонна тустуук буоларынан Манчаары диэн хос аат иҥэрбиттэрэ), В. Григорьевы кытары бэркэ табыллан үлэлии сырыттахпытына, миигин 4 киһилээх биригээдэҕэ арааран ыыппыттара. Болугурга хонтуораҕа штукатурка сыбах оҥорууга үрдүкү курс кыргыттарын Т. Тарабукинаны (Аммаҕа Ольга Ивановаҕа уһуйуллан, оҕо эрдэҕинэ «Дорообо, сандаарар саһарҕа» диэн олус биллэр ырыатын радиоҕа элбэхтэ истэр этибит), К. Охотинаны кытары үлэлээбиппит. Арай биирдэ Кларабыт: «Мин урут балыыһаҕа сытыахпын баҕарар этим, барыта ып-ыраас, муус-маҕан, сып-сырдык уонна уу чуумпу диэн ымсыырарым», — диэн кэпсээтэ, өлүү түбэлтэлээх, ол күһүнүгэр гепатиттаан балыыһаҕа киирбитин истэн соһуйбутум. Тыл сэттээх, сэрэхтээх буолар эбит диэн өйдөбүл онтон ыла төбөбөр хатанан хаалбыт.

Монголлары кытары бииргэ үлэлиир сүрдээх интэриэһинэй этэ. Маҥнайгы этэрээт байыастара бары бөдөҥ-садаҥ, куппут-симмит курдук бөҕө-таҕа уолаттар этэ. Үлэҕэ, спорт күрэҕэр биһиэннэриттэн хаалсыбаттара. «Бух» диэн национальнай тустуулара биһиги хапсаҕайбытыгар майгынныыр, уратыта диэн тобуктуу түстэххэ, тоҥолоҕунан сири таарыйдахха кыайтараҕын. Монгол уолаттара учууталларын «бахсы» диэн ытыктаан ааттыыллар, олус субординацияны тутуһаллар, хаһан да биир тылы утары эппэттэр этэ. Уопсайынан, бэйэ-бэйэлэрин да кытары, атыттардыын да иирсэ-баайса сылдьыбат бэрт судургу, көнө майгылаах дьон. Иккис этэрээти кытары 1985 с. Томпоҕо Мэҥэ Алдаҥҥа бииргэ үлэлээбиппит. Хайдах эрэ киһи атын омуктар дии санаабат, сахаттан улаханнык араарбат курдуга. Тас көрүҥнүүн, быһыылыын-тутуулуун, майгылыын. Бэрт кыра түгэннэргэ эрэ уратылаһыы баара. Холобур, илдьи сылайан эбиэккэ баран иһэн, моҕотой сүүрдэҕинэ биһиги, үгэспитинэн, хаһыыра түһээт, эккирэппитинэн барабыт, дьоммут олус дьиктиргээн кэннибититтэн көрөн хаалаллар. Биирдэ Батбаяр диэн уол миигиттэн оргууй сэрэнэн ыйытта: «Ити тоҕо эһиги дьирх (дьирики) эрэйдээҕи наһаа абааһы көрөҕүт, көрдүгүт даҕаны хайаан да ситэн өлөрөн тэйэҕит?» — диэн. Мин хата бэйэм соһуйдум, кырдьык, туораттан оннук көстүөн сөп эбит диэн кыбыста быһыытыйан, күлэ-күлэ киһибэр быһаардым: «Кэбис, биһиги дьирикигэ өстүйбэппит, боруоста, үгэс оҥостон, удьуор булчут хааммыт оонньоон эккирэтиспиппитин бэйэбит да өйдөөбөккө хаалабыт», — диэн.

Ардыгар монгол доҕотторбутуттан биһиги соһуйар түгэннэрбит эмиэ баар буолаллара. Кинилэр остуол ньуурун курдук көнө, киэҥ нэлэмэн истиэпкэ, кумах куйаарга үөскээбит буоланнар, чэпчэтинэллэригэр анал хахха сири көрдүүр үгэстэрэ суох эбит этэ (ол дойдуга күлүк, хахха суоҕа бэрт буоллаҕа), кыргыттара чугас үлэлии сырыттахтарына, төттөрү хайыһаат турунан кэбиһэллэрэ бэркиһэппитэ. Аны уу кэмчи сиригэр сөтүөлүү үөрэммэтэхтэринэн, ууга киирдэхтэринэ — улахан сэрэхтээх дьон. Намҥа үлэлии сылдьан, биир уоллара ууга былдьана сыспытын киһи бэрдэ Хачыкаат уола Тарасов Саша өрүһүйбүттээҕэ. Хата бэйэтэ, төтөлө суох, омуннаах соҕус буолан, биирдэ уунан туолан турар кураанах хочуолунайга, билбэккэ ыстанан киирэн, дириҥ дьаамалаах ууга тимис гынан, илииттэн илиигэ уларсыкка, былдьаһыкка сылдьар, хаарыан халлаан күөҕэ, «Речфлот» диэн суруктаарх бейсболката (оччолорго дефицит!) ууга уста сылдьара харахха бу баар курдук. Уолаттар сайыны быһа санаан кэлэ-кэлэ, күлэн быара суох бараллара.

Сэргэлээххэ үөрэнэр сылларбыт чахчы даҕаны олох оскуолатынан буолбуттара. Холобур, тутар этэрээккэ сүгэнэн туттарга, бетон кутарга, о. д.а. араас хара үлэҕэ ыкса сыстан үөрэммиппит. Бэл, мин, тугу да сатаабат, үлэ ирдэбилин билбэт оҕочоос, үһүс сылбыттан бэйэм эдэрдэри үөрэтэр, сүбэлиир наставник, 1984 с. биригэдьиир, ударник буолбутум. Саха сирин маанылаах миэстэлэригэр: Аммаҕа, Нам Хатырыгар, Арбыныгар, Сунтаар Дьаарханыгар, Бордоҥҥо, Томпо Мэҥэ Алданыгар — барыта биэс сайын тутар этэрээккэ үлэлээһиммит — студент сылларым, олоҕум өйтөн-сүрэхтэн сүппэт үтүөкэннээх кэмнэрэ.

Үөрэхтэн иллэҥ кэммитигэр онно-манна тииһэ-тааһа сатыыр этибит. Доҕотторум Вася Федоров, Алик Кельциев буолан тутуспутунан, ФОП хайысхатынан тэриллибит хоровой капелла диэҥҥэ кыттан дьарыктаммыппыт. Салайааччыбыт биллэр музыкальнай деятель, ЯПУ преподавателэ В. С. Жирков, үрдүк кылаастаах специалист, энтузиаст бааһынай киһитэ, кылгас кэмҥэ олус түмсүүлээх коллективы тэрийбитэ. Владимир Семенович барахсан, киһи быһыытынан эйэҕэһэ-сайаҕаһа, күлэн-үөрэн боростуойа, олус ис сүрэҕитгэн кыһаллан дьарыктаан ыччат кутун туппута. «Гаудеамус» студеннар гимнэрин, «Саха сирэ барахсаны», А. Алексеев «Таас таманнаах уулуссалар…» диэн Дьокуускай куорат туһунан саҥа ырыатын, нууччалыы, о. д.а. ырыалары үөрэппиппит. Куолаһынан хайдыһан, бэрт өр дьарыктанан үөрэтэн, кэлин бары биир тыынынан тэбис-тэҥҥэ дьүөрэлээн ыллаан ньиргитэрбит дууһа үөрүүтүн, дуоһуйуутун биэрэрэ. Саха сирэ Нуучча государствотыгар холбоспута 350, Саха АССР тэриллибитэ 60 сылларыгар анаммыт үбүлүөй концертарыгар кыттар, радио хоругар холбоһон Музыкалънай театрга, Культура дыбарыаһыгар сцена улахан маастардарын, бастыҥ үҥкүү бөлөхтөрүн кытары бииргэ көрөөччүлэр иннилэригэр тахсар чиэскэ тиксибиппит. Инньэ гынан, Өлүөнэ остуолбаларыгар теплоходунан күүлэйдиир путевканы биһирэмнээн биэрбиттэриттэн үөрдүбүт да этэ!

Олус үчүгэйдик саныыбын билигин ДьТХА-ҕа проректорынан үлэлиир А. И. Иванов салайар чэпчэки атлетикатын секциятыгар дьарыктаммыт сылларбын. Маҥнай кэлиибит киһи күлүөн курдуга: 3-с курска күһүн биир хоско олорбут уолум Коля Киприянов (1 разрядтаах күүстээх сүүрүк буола сылдьан, сыыстаран ыалдьан дьарыгын бырахпыт этэ) «Клуб любителей ходьбы и бега» секцияҕа ким баҕалаах кэлиҥ» диэн биллэрии тахсыбыт диэн кэпсээтэ. Сүбэлэһэн «Юность» спортсаалаҕа тиийэн, биллиилээх тренер В. П. Кочнев салалтатынан хаста да эрчиллэн баран билбиппит — чэпчэки атлетика секцията эбит. «Ээ, чэ, син муостаах-туйахтаах дьон сылдьыбаттар эбит, эриһэр инибит» диэн салгыы дьарыктанныбыт. Сотору кылгас дистанцияҕа сүүрээччилэри Кочнев бэйэтэ ылла, сорохтору саҥа үлэлээн эрэр эдэр преподаватель уолга туттаран кэбистэ. Александр Илларьевич олус ирдэбиллээх, олох фанат, ол эрээри дьарыктыыр уолаттарыгар аҕа табаарыс, убай курдук истиҥ сыһыаннаах буолан олус табыллан дьарыктанан барбыппыт. 40 кыраадыстан намыһах да тымныыга таһырдьа Сэргэлээх даачаларынан Бүлүү суолугар тиийэ сүүрэн эргийэн кэлэрбит. Уу чоккурас буолбут таҥаспытын батареяҕа куурдунан, саалаҕа салгыы дьарыктанарбыт. Ол сыл сайыныгар «Юность» стадиоҥҥа уобаластааҕы «Спартак» общество күрэхтэһиитигэр 10 км дистанцияҕа педфак физкультурнайдарын куотан, иккис киһинэн 34 мүн. 04 сөк. кэлэн, тренербин үөрдүбүтүм. Майаҕа Манчаары бирииһигэр — 10 км, Покровскайга 15 км, Булгунньахтаахха кыһыҥны күрэхтэһиигэ 40 кыраадыс тымныыга таһырдьа сүүрбүппүтүн, бииргэ эрчиллибит оҕолорбун олус күндүтүк саныыбын. Үөрэхпин бүтэрэр сылбар Кыайыы 40 сылыгар анаммыт пробегка бииргэ дьарыктаммыт оҕолор сүүрбүппүтүн «Трудные километры» диэн физвоспитание кафедратын сэбиэдиссэйэ Л. Кычкин университет хаһыатыгар (05.05.1985) сырдаппыта билигин ааҕарга интэриэһинэй: «В этом году оттепель наступила неожиданно. Перед самым закрытием ледовой дороги через реку Лену, когда днем было 16 градусов тепла, казалось бы, не в самое подходящее время, состоялся легкоатлетический пробег на 54 км, буквально по мокрому снегу и воде.

16 апреля в 8 час. 45 с. с площади Марата 9 студентов… взяли старт по маршруту Якутск-Нижний Бестях-Майя… Расстояние от Якутска до Майи бегуны прошли за 7 часов. При этом они сделали две продолжительные остановки. А мы, сопровождающие их на автобусе, потратили более трех часов времени. И надо признаться, что кое-кто из нас был не очень уверен при виде вереницы машин, идущих как суда по бесконечной воде, что ребята дойдут до финиша. Здесь особо хочется отметить девушек. Студентка 6‑го курса МЛФ Б. Ганжурова несколькими днями раньше вернулась с 250-километрового перехода из Чурапчинского района — и вот она здесь. Подруга Бабасан Светлана Семенова, лаборантка кафедры тектоники, тоже показала хорошую физическую подготовку.

Знакомьтесь: В. Луковцев, С. Необутов (ИФФ), Н. Попов, В. Рязанский, Г. Аргунов, К. Колесов (ФФ), А. Гермогенов (БГФ), А. Сивцев, Д. Харабаев (ГФ). В этот день преподаватели кафедры физвоспитания встретились с выпускниками МСШ. Собравшиеся с удовольствием просмотрели удивительное зрелище — комплекс ритмической гимнастики, который с большим подъемом исполнили студентки МЛФ».

Спордунан утумнаахтык дьарыктаныы эти-хааны уонна характеры бөҕөргөппүтэ, ыарахаттартан толлубат, сатаан кыана туттар, бэйэҕэ эрэллээх буоларга эҥин, о. д.а. наадалаах хаачыстыбалары иҥэрбитэ. Ол иһин тренербитигэр Александр Илларьевичка олохпут тухары ааспат махталлаахпыт. Оччолорго биһигини кытары дьарыктаммыт биир дойдулааҕым Семен Дедюкин билигин сууккаҕа сүүрүүгэ Россия биир тарбахха баттанар күүстээх сүүрүгэ, маастар буолуутугар А. И. Иванов быһаччы өҥөлөөх.

Студенческай сыллар уолаттарга биир саамай өйдөнөн хаалар түгэннэринэн байыаннай сборы барыы буолар. Кафедраҕа үөрэх кэмигэр араас көр-нар тахсара. Биир Женя диэн үрдүкү курс уола сарсыарда стройга турууга кур холуочук кэлэн, «521 взвод построен» диирин оннугар «полк» диэн арааппардаан, «полковник» диэн хос ааттанан хаалбыта. Биһигини үөрэтэр подполковник Петров сүрдээх юмордаах этэ. Сима диэн улахан, үскэл эрээри, сүрдээх көрсүө, интеллигентнэй баҕайы куорат уола пулемету ытарга бэлэмниири кэпсииригэр «раздвигаем сошки…» диэн быһааран эрдэҕинэ, подполковник: «Петров, раздвигают ножки девушкам, а не пулемету», — диэн быһа түспүтүгэр, бары күлэн ньиргистибит. Ол Симабыт кэлин полковник званиелаах ИДьМ үлэһитэ буолбута.

1984 с. Бурятия Гусиноозерскайыгар сборга сылдьыбыппыт. Бурят студеннарын кытары бокска табаарыстыы көрсүһүүгэ биһиэннэрэ кыайбыттара. Землянкаларга икки этээстээх наараларга ыгыта симсэн утуйарбыт. Сарсыарда таһырдьаттан киирдэххэ, ыар сыт-сымар буолара. Арыт дохсун ардахха землянкабыт тэстэн, үөһэ-аллара барыта уу буолара, саппыкыбыт нааралар икки ардыларыгар уста сылдьарын буларбыт. Үчүгэй суунар сир суоҕуттан, ас, усулуобуйа мөлтөҕүттэн бука бары испит ыалдьыбыта. Биир үчүгэй аска үөрэммит суон куорат уола кэлин төннөрбүт саҕана быһар быһаҕаһа хаалбытын аһына көрбүппүт. Кросс, марш-бросок ыытыллара, биирдэ БГФ гиревик маастар уолун кэнниттэн II-нэн кэлбиппин өйдүүбүн. Гранатометунан ытан контузияланан, хас эмэ күн кулгаахпыт аанньа истибэт буолан, ыалдьан эрэйдээбитэ. Наар биир сиргэ хаайтаран, салҕан, өрөбүллэргэ арыт киинэҕэ, баанньыкка куоракка киирэ сылдьыбыппыт үчүгэйэ сүрдээх этэ, сэргэхсийбиппит. Түгэн түбэһэн, олохтоох совхозка малина, моонньоҕон хомуйуутугар үлэлээн, айахпытыгар сиэн абыраммыппыт. Ол эрээри биһиэнигэр ханан да тиийбэт, олус сымсах, соҕоон амтаннааҕа.

Атын взводтарга урут армияҕа сылдьыбыт уолаттар эдэрдэри баттыы сатааһыннара баара, сорох командир уолаттар аһара оруолларыгар киирэннэр кэлин уолаттарыттан дьарыллыбыттара, биир факультет командира дьонуттан туспа арахсан, биһигини кытары төннүбүтэ. Быстах да кэмҥэ атын балаһыанньаҕа сорох киһи балаһыанньатынан туһанан араас буолан ылара сөхтөрбүтэ. Эдэр дьоҥҥо сборга сылдьыы олус туһалааҕа — дьиҥнээх эр киһи доҕордоһуута, хардарыта өйдөһүүтэ, өйөһүүтэ, кытаанах усулуобуйаҕа буһуута-хатыыта — ордук армияҕа сулууспалаабатах өттүгэр.

Эдэр саас романтиката күүстээх, сбортан бүтэн үөрэн-көтөн, поеһынан Иркутскайга айаннаан иһэрбит бу баар курдук. Уолаттар төттөрү-таары кэлэн-баран элэгэлдьиһэллэрин көрөн, биир нуучча дьахтара кэккэлэһэ олорооччуттан ыйыппытын кулгааҕым уһугунан истибитим: «Это кто у нас такие, вроде не буряты, все симпатичные, модные ребята?» — диэбитигэр анарааҥҥыта хантан билбитэ эбитэй, сахалар диэн быһааран биэрбитэ. Аара Улан Удэҕэ тохтобулга перроҥҥа культура институтугар саҥа үөрэххэ киирбит бырааппын Стаһы, эрдэттэн болдьоһон көрсөн, үөрбүтүм (уолаттар киинэҕэ көстөр курдук көрсүстүгүт диэн күлсүбүттэрэ). Дьокуускайтан биһиги сонно, салгыы Сунтаарга тутар этэрээккэ үлэлии көппүппүт…

Ити курдук бииртэн биир түгэн өйдөнөн кэлэ турар. Биэс сыл күүрээннээх үөрэх, маҥнайгы студенческай сыбаайбалар, курстан элбэх буолан Ленинград куоракка экскурсияҕа күүлэйдээһин, оскуолаҕа практиканы барыы, тыаҕа субуотунньукка тахсыы, дипломнай үлэни көмүскээһин, о. д.а. умнуллубат түгэннэр. Олох ыар түгэнин — быраатым биһиккини соҕотоҕун ииппит, дьон гыммыт аҕам 1981 сыллаах кыһын олохтон барыытын группам, доҕотторум ортотугар сылдьар буолан, арыый чэпчэкитик аһарбытым. Бииргэ үөрэммит оҕолорум, дойдум дьоно барахсаттар ол ыарахан кэмҥэ өйөбүллэригэр дууһабар-сүрэхпэр куруутун махтал дириҥ иэйиитэ иҥэн сылдьар. Сэргэлээххэ, 14-с корпуска, олоҕум аргыһын, оччолорго бэлэмнэнии курсугар саҥа киирбит Сунтаар кыыһын Лида Сахатаеваны кытары көрсөн, кэлин ыал буолбуппут. Дипломнай үлэбин суруйар кэммэр, суруйааччы Даланы билсэн, кини сүбэтинэн олоҕум суолун булуммутум.

Бииргэ үөрэммит доҕотторбутунуун сибээспитин быспаппыт, хам-түм көрсөн уруккуну-хойуккуну ахтыһабыт. Группаҕа бииргэ үөрэммиттэртэн үспүт — Ньургун Иванов, Светлана Сылгытова (Семенова), Дария Чиркоева наука кандидаттара. Сорохторбут эмиэ наукаҕа үлэлэһэ сылдьаллар, үгүс дьоҕурдаахтарбыт, талааннаахтарбыт өссө даҕаны бэйэлэрин көрдөрүөхтэрэ диэн эрэнэбит. Үөрэппит, олох киэҥ аартыгар таһаарбыт учууталларбытыгар Эрчимэҥҥэ, Н. Д. Дьячковскайга, Н. К. Антоновка, кураторбытыгар Е. П. Сабардаховаҕа (хомойуох иһин, олохтон барбыттара), В. Н. Протодьяконовка, Г. Г. Филипповка, А. Е. Захароваҕа, саҥа санаалары сахпыт философ В. Д. Михайловка махталбыт хаһан даҕаны ааһыа суоҕа.

Үөрэммит сылларбыт туох уратылаахтар этэй диэтэххэ, биһиги кэммит быыс кэмҥэ түбэспитэ быһыылааҕа. Ол курдук 1979 сыллаах айдаан кэнниттэн, били улугуруу дэнэр бириэмэбит муҥутаабыт кэмигэр бобуу-хааччах элбэх быһыылааҕа. Холобур, оһуохайдыыры сөбүлээбэттэрэ. Биирдэ Кыайыы күнүн киэһэтигэр быһыылааҕа, Орджоникидзе болуоссатыгар ыччат оһуохайа официальнай көҥүлэ суох тэриллэн, ким сылдьыбытын испииһэктээһин буолбута, улахан курстан Лера Новгородова, биһиэннэриттэн Роза Семенова, о. д.а. оһуохай таһаарбыт кыргыттар деканакка сэмэлэммиттэрэ.

Оччолорго, бүгүҥҥү күн хараҕынан көрдөххө, баһылыыр систиэмэ айгырыыр балаһыанньаҕа киирэн эрэр кэмэ эбит: АХШ, арҕааҥҥы дойдулары кытары сэбилэниигэ күрэстэһии (гонка вооружения) былааннаах, ол аата, олох, ырыынак көрдөбүлүгэр сөп түбэспэт экономиканы быста мөлтөтүүтэ, Афганистаҥҥа ыар сүтүктээх унньуктаах сэрии кэнниттэн байыаннайдар тахсарга күһэллиилэрэ, дойду салалтатыгар тыл дьыалаттан арахсыыта, коррупция күүһүрүүтэ былаас кризиһигэр тириэрдэрэ чугаһаабыт бириэмэтэ. Оттон сылтаан, ол сылларга үөһэттэн ыгыы күүһүрэн, республикаҕа күнүстэри тымтыктанан «национализмы» була сатааһын хампаанньата хос күөрэйэн, айар, научнай интеллигенцияны түүрэйдээһин, бэчээккэ «саха омугумсуйуута», «саагыбардара» баарын дакаастыы сатыыр матырыйааллар, үҥсүүлэр дэлэйбиттэрин С. Данилов, Далан, И. Федосеев, Е. Алексеев суруйууларыттан билигин билэбит. Хаһан да буоларын курдук, үөһэттэн туората, көйгөтүтэ-атарахсыта көрүү баарын биллилэр да, ускайдааһын курдук ылынар карьеристар саха интеллигенциятын, айар, научнай тэрилтэлэр салайааччыларын холуннарар, баһааҕырдар, атын омугу абааһы көрөр курдук көрдөрөргө дьулуһар идэтийбит үҥсээччилэр партия обкомугар, Киин Комитетыгар сурук бөҕөнү бэчээккэ, улахан айдааны тарпыттара. Оҕордук уустук, бөрөкүтэ суох быһыы-майгы үөскээбитин общество уһуну-киэҥи өйдөөбөт, олох ыарахаттарыгар ким эмэ буруйдааҕы булан кыһыытын-абатын таһаарар уонна сэнээбитигэр баттыгастаах сыһыаннаах намыһах культуралаах араҥата иилэ хабан ылан бэйэтигэр туһана сатыыра баар суол. Биһиги үөрэнэр сылларбытыгар Дьокуускай куоракка дьон, саха-нуучча икки ардынааҕы сыһыан уустугурбут кэмэ этэ. Саха ыччатын аанньа ахтыбат, бэйэттэн намтата көрөр балаһыанньа үөскээбитин биһиги, интернационализм тыыныгар иитиллибит бэҕэһээҥҥи оскуола оҕолоро, олох өйдөөбөт, хомойо-хоргута саныыр буоларбыт. Автобуска, атын общественнай миэстэҕэ сахалыы саҥардахха сэмэлэнэр этибит. Студгородоктан тэйдэххэ, кырбаныахха, бэргэһэҕин былдьатыахха сөп этэ. Пааркаҕа кыайан быкпат этибит, арай 350 сыл үбүлүөйүн бырааһынньыгар эрэ, милииссийэ элбэҕинэн, көҥүл-босхо сылдьыбыппыт. Остолобуойга, кинотеатрдарга, автобуска, онно-манна атын общественнай миэстэлэргэ туора көрүллүү, ордук-хоһу саҥарыллыы диэн ахсааҥҥа да ылыллыбата. «Киин» театр диэки оройуоҥҥа речниктэр, Аппа Уҥуор, Сайсаарга куорат ыччата талбыттарынан айбардыыллара. Онон 1986 с. айдаан тахсыытыгар улахан төрүөт баара. Уопсайга уорган үлэһитэ, студеннар «КГБ Коля» диэн ааттыыр эдэр уоллара, хас субуота аайы кэлэрэ. Судургу, көнө майгылаах куорат уола Коля студеннары кэтиир-маныыр сорудахтааҕын улаханнык кистэнэ сатаабат этэ, арыт уулуссаҕа форматын кэтэ сылдьарын көрөрбүт.

Оччотооҕу салайар систиэмэ моҥкурууттаан эрэрэ биллэрэ, үрдүк трибуналартан этиллэр тыл күннээҕи олоххо дьыалаттан арахсыыта, араастаһыыта улаатан, салалта, партийнай элита аптарытыата намтаан иһэр кэмэ этэ. Студент эйгэтигэр үгүс комсомол, профком актыбыыстара, сорҕолоро төрөөбүт тылларын билбэт, улахамсык, карьерист майгылаах, төрөппүттэрин, аймахтарын сабыдыалынан кэпсэтиинэн, билсиинэн-көрсүүнэн анаммыт буоланнар («по блату» диэн уголовнай термин көннөрү эйгэҕэ саҥа киирбитэ), улахан аптарытыата суох этилэр. ИФФ‑ка А. Жирков, А. Мигалкин, П. Румянцев, О. Калачева, И. Чиркоев, Р. Миронова, Н. Винокурова, А. Кириллина, В. Сивцева, Р. Жиркова, о. д.а. курдук уопсай маассаҕа чугас, баалларынан-суохтарынан сылдьар общественниктар дьиҥнээхтик убаастаналлара.

Ол эрээри, 80-нус сыллар ыччаттара дойдубут салалтатын муҥура суох итэҕэйэр этибит. Биһиги үөрэнэр сылларбытыгар ССКП КК генеральнай секретара Л. И. Брежнев, обком I секретара Г. И. Чиряев олохтон барбыттарыгар олус курутуйбуппут, мин, бэл, «салгыы хайдах олоруох бэйэбитий?» диэх курдук санааҕа үүйэ-хаайа туттарбыппын билигин бэркиһии саныыбын. Оччотооҕу көлүөнэ олус да ыраас санаалаах, дойду инники кэскилигэр сырдык итэҕэллээх, кэнэн, көнө майгылаах этэ. Ханнык баҕарар кэм үчүгэйдээх да, күлүк да өрүттэрдээх буолар баҕайыта. Биһиги бэйэбит үөрэммит кэммитин куруук күндүтүк саныыбыт. Олорбут 14-с корпуспутун билигин даҕаны долгуйа көрөбүт. Өрүү эдэр Сэргэлээхпит, университекка үөрэммит сылларбыт сүрэхпитигэр-дууһабытыгар куруутун баар буолуо, сырдык өйдөбүлүнэн сыдьаайа туруо!

2005 с.

### Бэчээт эйгэтигэр киллэрбит «Чолбонум» барахсан

«Хотугу сулус» («Чолбон») сурунаал биһиги орто саастаах көлүөнэ дьоҥҥо оҕо саас сырдык өйдөбүлүнүүн ыкса ситимнээх. Ол курдук сурунаал ыалга кэлиитэ, ааҕыллыыта бырааһынньыкка тэҥнээҕэ: дьиэ иһинээҕи дьон бары сэргэхсийэн күө-дьаа буолан, уларсыһа сылдьан уочаратынан ааҕаллара. Эчи, тас хаҕын ойуута өҥө-дьүһүнэ дьэрэкээнэ, сиэдэрэйэ, иһинээҕи ойуулара тупсаҕайа оҕо, суругу билбэт да эрдэҕиттэн, арыйан көрө олоруоҕунуу (хата, ол харыстаан мээнэ туттарбаттар) ымсыылаах-баҕалаах буолара. Оччолорго, 60-нус сыллар бүтүүлэригэр, Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары», Василий Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» бүтүн Союз үрдүнэн биһирэммит, хайҕаммыт романнара бэчээттэнэллэрин саҕана, сурунаал тираһа 30-тан тахса тыһыынчаҕа тиийбит өрөгөйдөөх кэмэ эбит. Саха дьоно, барыта кэриэтэ тыаҕа олороллорунан, ол саҕана кинигэҕэ тииһинэллэрэ күчүмэҕэй буолара. Саҥа айымньылары, литератураҕа сонун көстүүнү аан маҥнай «Хотугу сулустан» ааҕан билэллэрэ. Онон сурунаал «Чолбон» диэн аатынан хара маҥнай тахсыаҕыттан норуоту сырдаппыт, билиини-көрүүнү тэниппит, төрөөбүт литературабыт сүһүөҕэр туруутугар, сайдыытыгар сүҥкэн үтүөлээх.

Мин бэчээт эйгэтигэр үлэбин «Чолбон» сурунаалтан саҕалаабыт дьоллоохпун. Онуоха далаһа бырахпыт киһинэн народнай суруйааччы, кэлин сурунаал кылаабынай редакторынан үлэлээбит Далан буоларын, билигин саныахха, олус астык, долгутуулаах. Литератураҕа соһуччу киирбит уран тыл маастарын маҥнайгы айымньыларын утаппыттыы ааҕаат, кини талааныгар сүгүрүйээччилэр кэккэлэригэр киирбитим. Оскуоланы бүтэрэр сылбытыгар «Дьикти саас» сэһэни сурунаалтан ааҕан олус сөбүлээбит, кылааһынан дьүүллэһии тэрийбит буоламмыт (эриэккэһэ диэн, бэл, куорат 20 №-дээх оскуолатын оҕолоро кытары суруйааччы бу айымньытыгар биһиги кылааспыт туһунан суруйбут диэн ылыммыттар этэ. Талааннаах айымньы ол курдук олоххо чугас, итэҕэтиилээх буолар эбит!).

СГУ-га үөрэнэр сылларбар саҥа бэчээттэммит «Аар тайҕам суугуна» айымньытыгар курсовой үлэбин оҥорбутум. 1985 с. университекка саха салаатын бүтэрэрбэр кини «Тулаайах оҕо» романыгар дипломнай үлэ суруйбутум. Түбэлтэ дьиибэтик тосхойбутунан үлэбин салайбыт доцент Г. Окороков: «Чахчыта, мин тугу да көмөлөспөтүм, эн бэйэҥ самостоятельно үлэлээтиҥ», — диэн аһаҕастык билиммитэ. Көмүскүөхтээх күнүм иннинэ студеннартан ыйдаран, пароходство дьиэтигэр баар «Хотугу сулус» сурунаал редакциятыгар тиийбитим. Эбиэт бириэмэтэ түбэһэн, корректортан ураты атын үлэһит суоҕа. Корректор, Сэмэн Соловьев, тэһийбэккэ сылдьар киһи, үөрэ-көтө ытыс үрдүгэр түһэрэн, туох наадалаахпын туоһуласпыта. Толлорбун, симиттэрбин билэн, «суруйааччылар даҕаны дьон курдук дьоннор» диэн уоскутан санаабын көтөхпүтэ.

Василий Семенович маҥнай утаа көһүүн соҕустук көрсүбүтэ. Ол эрээри дипломнайбын ааҕан баран, олус үөрбүтэ, долгуйбута: «Бу бэйэҥ суруйдуҥ дуо?» — диэн хос-хос ыйыппыта. Онтон: «Үөрэххин бүтэрдэххинэ ханна үлэлиир былааннааххын, литератураҕа дьоҕурдаах эбиккин, аспирантураҕа киириэххин баҕарбаккын дуо? ТЛИИ-гэ билэр дьоннордоохпут, көмөлөһүөхтэр этэ», — эҥин диэн ыйыталаспытын, оччолорго саха тылыгар үөрэммит киһиэхэ оскуолаттан атын ханнык үлэ баарын хотон билбэт эдэр уол чуолкай эппиэти биэрбэтэҕим быһыылааҕа. Кэлин биллэххэ, ол саєҕана кини «Кэтэһиилээх кэмнэр» («Доҕєоруом, дабай күөх сыырдаргын») романын рукопиһын издательствоҕєа хаста даҕаны бэйэтигэр төннөрөн, хос суруйтаран, сорох рецензеннэр олус баһыылаах, саба түһүүлээх түмүктэри оҥороннор, компартия киин комитетыгар тиийэ омугумсуйуулаах айымньылардаах диэн үҥсүүлэр киирэннэр, обком орооһон олус эрэйдии сылдьар кэмнэрэ эбит. Онон көһүппэтэх өттүттэн өйөбүл ылбыт курдук сананан, сүргэтэ көтөҕүллэн наһаа үөрээхтээбит этэ. Кириитикэ, публицистика салаатын салайар Петр Аввакумовка көрдөрбүтүн, киһитэ: «Кылгатан сурунаалга таһаарыахха сөп эбит, бэлэмнээн биһиэхэ биэр», — диэбититтэн сүргэм көтөҕүллүбүтэ, олус үөрэн уопсайбар тэбиммитим. Даланныын кэпсэтиибин түүнү быһа эргитэ санааммын долгуйан, сүрэҕим тэбэн кэбиһэн, аанньа утуйбатаҕым.

Нөҥүө сыл күһүнүгэр үлэлиир сирбэр — Өлүөхүмэҕэ Дабаан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар баран иһэн, санаам батарбакка, Дьокуускайга, Даланы көрсөргө быһаарыммытым. Кимтэн эрэ даачатын ыйдаран, нэһиилэ булан тиийбитим. Василий Семенович мин оскуолаҕа үлэлиирбин астыммаппын, литература эйгэтигэр чугасаһар баҕалаахпын болҕойон истибитэ. Уонна редакцияҕа корректор миэстэтэ баарын иһитиннэрбитэ, кылаабынай редакторы кытары кэлэн кэпсэтэрбэр сүбэлээбитэ. Сарсыныгар аэропорка киириэм иннинэ сарсыарда «Хотугу сулуска» редактор П. П. Никитиҥҥэ киирбитим. Павел Павлович барахсан сүрдээх эйэҕэстик көрсөн, сиһилии кэпсэппитэ, эппиэт сэкирэтээрин суруйааччы И. Е. Федосеевы ыҥыран сүбэлэспитэ. Иккиэн сулумах эдэр киһи биһиэхэ үлэлиирэ, сүүрэргэ-көтөргө наадалаах диэн, бэркэ сөбүлээбиттэрэ, «отношение» суруйан биэрбиттэрэ. Өлүөхүмэ районотугар үөрэ-көтө тиийбиппэр — «ыыппаппыт» диэтилэр. Бэрээдэк быһыытынан анаммыт миэстэбэр кырата икки сыл үлэлиэхтээх эбиппин, аны сатаатар, мин иннибинэ саха тылын, литературатын учуутала, эдэр суруйааччы Эдуард Соколов II Нөөрүктээйи оскуолатыгар эмиэ биир эрэ сыл үлэлээт, дойдулаан хаалбыт эбит. Онон сэбиэдиссэй кыккыраччы аккаастаан сырыттаҕына, үтүө киһи Павел Павлович Үөрэх министерствотыгар кэпсэтиһэн, дьолбор, түбэһиэхчэ миэстэ көрдүү сылдьар саха тылын учуутала солбуйан үлэлииргэ сөбүлэһэн, сурунаалга корректорынан ылыллыбытым.

Ол күһүн сурунаал төрүттэммитэ 60 сыла бэлиэтэнэр үбүлүөйдээх даатата түбэһэн, киирдэ киирээт ыҥырыы суруктары, араас суругу-бичиги тэрилтэлэргэ тириэрдэн, ас-үөл тэрээһинигэр сүүрэн-көтөн, хата, үгүс дьону-сэргэни билэн хаалбытым. Үбүлүөй сүрдээх тэриллиилээхтик ыытыллыбыта, киһи бөҕө мустан эҕэрдэлээбитэ. Мин, үлэлээбитим ый эрэ буолаат, грамота ылар чиэскэ тиксибитим. Олорор дьиэни буларга учууталым Е. П. Шестаков-Эрчимэн художник П. П. Романов огдооботун кытары кэпсэтэн көмөлөспүтэ. Манна даҕатан аҕыннахха, кэргэттэрин, оҕолорун эрдэ сүтэрэн эрэйдээх дьылҕалаах тетя Катя сүрдээх үтүө сүрэхтээх, суобас-майгы мааны киһитэ этэ. Бастакы кэргэнин Андросов диэн Уус Алдан Танда киһитин уонна П. П. Романовы иккиэннэрин наһаа үчүгэйдик санаан, оччотооҕу интеллигенция түспүт хаартыскаларын көрдөрө-көрдөрө кэпсиирэ. Олохтон барыан иннинэ уһун кэмҥэ худфонд формовщик маастарынан үлэлээбит А. В. Андросовка оҥорторбут мрамор билиитэлэрин Петр Петрович үөрэнээччилэрэ Э. С. Сивцеви, А. П. Собакины, В. Г. Петровы көмөлөһүннэрэн күндү дьонун пааматынньыктарыгар уурдарбыта. Уус Алданнааҕы аймахтарын Л. Андросовы, Крыловтары, соҕуруу үөрэнэр Сардаана Мигалкинаны (тележурналист), о. д.а. кытары куруук сибээстэһэрэ, дьиэтигэр түһэрэн эҥин бэйэтин кыаҕынан көмөлөһө сатыыра. Кини дьиэтигэр олорон кэргэннэнэр буолбутум. Оччолорго бары-барыта лимиттээх, дефицит, онон сыбаайбаҕа ас-үөл буларга Иван Егорович Федосеев көмөлөспүтэ. «Хотугу сулустар» бары кыттыһан бэлэх оҥорбуттара, урууга сылдьан истиҥ тылы-өһү иһитиннэрбиттэрин кэргэним биһикки өрүү махталынан ахтабыт.

Оччолорго «Хотугу сулус» редакциятыгар саха биллиилээх суруйааччылара Далан, С. Руфов, И. Федосеев, П. Аввакумов, критик Эрчимэн, Тумарча, журналист, литератор И. Егоров-Сүгэһэрдээх, эдэр айар үлэһит драматург Харысхал, тылбаасчыт А. Шапошникова икки сурунаалга техредакторынан, холбуу баар «Полярная звездаҕа» В. Федоров, Ю. Чертов, о. д.а. үлэлииллэрэ. Онон сурунаал прогрессивнай санаалаах айар, научнай үлэһиттэр мустар, санаа атастаһар, сонун истэр кииннэрин кэриэтэ этэ. Куруутун элбэх айар үлэһит, учуонайдар, суруйааччылар тоҕуоруһаллара. Уларыта тутуу кэмэ саҕаланан, интеллигенция сүргэтэ көтөҕүллүбүт, инникигэ эрэлэ күүһүрбүт, айар, общественнай көҕө улааппыт бириэмэтэ этэ.

Сарсыарда аайы ким ханнык киин хаһыакка сонун матырыйаалы аахпытын ырытыһыы буолара. Е. Е. Алексеев, М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ, Г. Г. Колесов, о. д.а. ыстатыйа аҕала эҥин кэлэннэр кэпсэтии, мөккүөр өрө оргуйара. Гавриил Гаврильевич барахсан, сценаҕа тахсардыы, хос ортотугар туран эрэн хара будьурхай баттаҕын өрө анньына-анньына араастаан туттан-хаптан, хараҕын оонньотон олоҥхо туһунан, бэйэтин инники былааннарын туһунан кэпсии-ипсии турара харахха бу баар курдук. Олоҥхо пластинкатын хос таһаарар, Алампа айымньыларынан гастрольнай программатын саҥардан оройуоннарга сылдьар баҕатын этэ-этэ: «Оо, аны уонча сыл барыам дуо?! Суох буолуо… суруйар инники былааннарбын, соруктарбын онуоха диэри толорбут киһи даа…» — диэн улаханнык сааһырбакка сылдьан олохтон барыаҕын сэрэйбиттии, уһуутаан кэбиспитэ билигин да кулгаахха иһиллэргэ дылы. Иван Егорович типографияҕа кумааҕы тиэйэр, о. д.а. боппуруостары быһааран киирэ-тахса сылдьан: «Ок-сиэ, Хабырылла джигит!» — диэн эйэргэһэн хаадьылыыр…

Далан туохха да аралдьыйбакка үлэлии олорор буолара, үксүгэр Петр Денисовичтыын эбэтэр Тумарчалыын кэпсэтээччи. Сүгэһэрдээх телефону кытары эриһэр (биир да нүөмэри блокноттан көрбөтүн, памятын сөҕөр этим), Сэмэн Руфов киирдэҕинэ тугу эрэ тыл бырахсар. Эрчимэн Тумарчалыын нөҥүө-маҥаа остуолга олороннор, үрэх уҥуортан хаһыытаһан кэпсэтэр дьон курдук олус улаханнык саҥараллар. Харысхал театрга сылдьарын быыһыгар суптугулдьуйан (Доосо тыла) киирэн, уокка холбонор муос куруускаҕа чэй оргутунан иһэр. Мин «тойоммуттан» Сэмэн Соловьевтан мүччү туттардахпына (кинигэ дьиэтигэр көһөн баран, кабинет тиийбэт буолан, саала ортотугар оҥоһуллубут түннүгэ-үөлэһэ суох хоско корректура ааҕарбыт), редакцияҕа саамай эдэрдэри машинистка Света Никодимованы, Таня Яковлеваны кытары ону-маны сэлэһэбин, Аита нүөмэр оҥороругар эрэ киирэр, «поляркалар» хосторугар олорор. Наставнигым, сааһын тухары Суруйааччы сойууһугар народнай поэт Семен Даниловка суоппарынан, онтон уһун кэмҥэ корректорынан үлэлээбит Семен Петрович Соловьев, бэйэтин үлэтигэр бэрт бэриниилээх, ирдэбиллээх киһи, миигин корректураны кичэйэн ааҕарга, бэрэбиэркэлииргэ олус кыһаллан үөрэппитигэр-такайбытыгар куруук махтана саныыбын.

Олус сонун, кэрэхсэбиллээх литература үлэһиттэрин айар эйгэтигэр киириим — миэхэ таҥараҕа тиксиигэ тэҥнээҕэ. Сурунаал редакциятыгар үлэлиир кэммэр араас интэриэһинэй дьону, народнай суруйааччылары көрөр-билэр, сээкэй наадаҕа дьиэлэригэр-уоттарыгар да сылдьар түгэннэргэ тиксибитим. Биирдэ Н. Е. Мординов-Амма Аччыгыйа оҕонньорго корректура илдьэ тиийбитим Валерий Чиряевтыын сэһэргэһэ олороллоро. Николай Егорович үөлээннээҕэр бэркэ эйэргээн: «Дугаар, «Чолбоҥҥо» үлэлиириҥ саҕана дьэ сохсоҕолдьуйан сүрдээх киһи этиҥ ээ, көр, бу билиҥҥи эдэр үлэһит эн курдук буолбатаҕа буолуо ээт!» — дии-дии күлбүтэ. Биирэ соччо хам-бааччы олорбот, төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан кэпсэтэр идэлээх быһыылааҕа. Атын түгэҥҥэ, арааһа, Күөх Хонууга саҥа 202 микрооройуону тутаары былаанныыр кэмнэригэр быһыылааҕа, Күннүк кырдьаҕаһы бииргэ үөрэммит табаарыспыныын эдэр суруналыыс О. Сидоровтыын дьиэтигэр көрсүбүппүт. Владимир Михайлович, төһө даҕаны ыалдьан олордор, сүрдээх элбэҕи сэһэргээбитэ. «Билигин уруккулары солбуйар талааннаах суруйааччы аҕыйаата, онон саха литературатын кэлэр кэскилэ кэрэгэй курдук диэччилэр бааллар, ити хайдаҕый?» — диэн ыйытыыга ытык кырдьаҕас: «Олох сымыйа тыл, киһи оннугар киһи, талаан оннугар талаан баар буола туруоҕа!» — диэн төрөөбүт норуотун кыаҕар, эдэр солбук айар көлүөнэ тахсыаҕар экчи эрэнэн, кыйаханан туран күүскэ эппитэ. Оччотооҕуга саҥа үөдүйэн эрэр диктофоҥҥа Олег ол кэпсэтиини уһултарбыта, хомойуох иһин, кытай хаарбах тэрилэ батарейката быһа сытыйан дуу, туга эрэ сатаммакка, табыллыбатаҕа.

Ардыгар Иван Гоголев экология эҥин туһунан ыстатыйалаах өрүкүйэн киирэрэ, сороҕор тылбаасчытын В. Николаевы кытары субуруһа сылдьар буолаллара. Тираспольтан Николай Якутскай кэлэ сылдьан киирэ түһэн, кэпсээн-ипсээн, күлэн-салан күлүбүрэтэн болҕомто киинигэр буола түһэрэ. Кэмиттэн кэмигэр буолар мунньахтарга араас тыл-өс тахсара, көрүдьүөс да түгэннэр бааллара. Биирдэ МВД-тан политчааска министри солбуйааччы Е. П. Пестряков кыттыылаах мунньахха киниттэн: «Тоҕо эһиги ыччаты сымыйанан буруйдаттыгыт?» — диэн ыйытыыга: «Милиция онно сыһыана суох, атын оргаттар оҥоһуулара», — диэн эппиэттээбитэ. Онтон салгыы репрессия, Сталин тоталитарнай режимин туһунан эҥин кэпсэтии буолбутугар урут бэйэтэ хаарыллыбыт Болот Боотур тоҕо эрэ урукку кэми көмүскэһэн тыл эттэ. Онно туох да сибээһэ суох: «Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 10 сылыгар пионерга киирбитим, онтон 20 сылыгар (комсомолга, эбэтэр партияҕа диэни кэтэһэн олордохторуна) хаайыыга киирбитим…» — диэтин кытары бары күлэн тоҕо бардылар. «Хайа, Болот, Сталиҥҥын көмүскэһэ тураҥҥын, анны төттөрү буруйдаан бардыҥ дуо?!» — диэн Федосеевтаах көбдьүөрэ түстүлэр. Киһилэрэ мух-мах баран, устунан тохтоон хаалла. Уопсайынан, Василий Сергеевич тыл этээри гыннаҕына, суруйааччы доҕотторо кини быстыбыт араатарын бэркэ билэр буоланнар, туох эмэ көрүдьүөһү кэтэһэн эрдэттэн мүчүҥнэһэ олороллоро. Ол иһин бэйэтин билинэн, этиитин кылгатаары, суһалсытаары: «Бэйи, мин нууччалыы этиим», — диирэ. Дьэ итинник уһун-киэҥ мунньахтарга Суорун кырдьаҕас саҥата суох олорон баран, тарҕаһыы буоллаҕына онтон-мантан тайаммакка, айалаабакка-дьойолообокко, эдэр киһи курдук сулбу ойон туран, хааман суксугулдьуйан хаалара. Пароходство дьиэтин үөһээҥҥи этээһигэр баар редакцияҕа олох аҕылаабакка түргэн баҕайытык дабайан тахсарын сөҕө саныырым… Ол курдук өйгө хатанан хаалбыт умнуллубат түгэннэр элбэхтэр да эбит!

«Чолбон», уопсайынан, миэхэ олох, айар үлэ оскуолатынан буолбута. Бииргэ үлэлиир аҕа табаарыстарым эдэр киһини «айааһаан», айар үлэҕэ уһуйан барбыттара. Аан маҥнай эппиэт сэкирэтээр И. Федосеев сорудаҕынан поэт Алексей Бэрияк төрөөбүтэ 75 сылынан үбүлүөйгэ аналлаах матырыйаалы «ХС» 1987 с. 10 №-гэр оҥорбутум. Онтон Саха сирэ Россияҕа холбоспута 355 сылынан сибээстээн, нуучча суруйааччыларын айымньыларын тылбааһыгар кыттыбытым. Проза салаатыгар эмиэ саҥа үлэлии сылдьар Василий Назарович сүбэлээн-амалаан көмөлөспүтэ. Н. Шундик, В. Распутин кэпсээннэригэр тылбаастарым үбүлүөй анал нүөмэригэр биллэр суруйааччылар киэннэриниин бииргэ тахсыбыта үөрүүлээх да этэ! Софрон Данилов «Бааһына» диэн саҥа сэһэнигэр «Суобас модьуйуутунан» диэн маҥнайгы дьоһуннаах суруйуум «Кыымҥа» (19.10.1988 с.) редакторы атын киһи солбуйан олорор кэмигэр мүччү көтөн бэчээттэммитэ. Онтон Саха сиригэр Казах литературатын күннэринэн сибээстээн, кинигэ кыһатыгар бэчээттэниэхтээх хомуурунньукка тылбаастары оҥорууга эмиэ үлэлэспитим. Улуу Кыайыы 45 сылыгар народнай суруйааччы Суорун Омоллоонтон Сергей Васильевтыын фроҥҥа бара сылдьан, Исай Никифоровы көрсүбүттэрин туһунан ахтыы сакаастаан суруйтарбытым хаартыскалаах тахсыбытын билигин да үөрэ, астына саныыбын.

Биирдэ, 1988 сыл диэки, аатырбыт П. Алексеев аатынан совхоз директорын С. Г. Жирковы көрсөн, соҕурууттан көһөн кэлбит дьон хайдах олохсуйан үлэлээн-хамсаан эрэллэрин билсэ бастакы командировкаҕа Уус Тааттаҕа тиийэ сылдьыбыппын олох умнубаппын. Сабыс-саҥа толору тэриллээх, олбуорун иһигэр булуустаах, ампаардаах, паарынан ититиллэр оһохтоох арболит дьиэлэргэ киирбит кэлии дьон аанньа үлэлээбэккэ хайыы-үйэҕэ төттөрү барыталаан эрэллэр эбит этэ (дьиибэтэ диэн Алтайтан, Пермьтэн эҥин төрүттээх дьон Крымскай уобаласка тиийэн баран, аны төттөрү Сибиири уҥуордаан Саха сиригэр кэлбиттэр этэ). Олохтоохтор кэлбит 10 ыалга, били сир оҥоһуутугар үөрэтиэхтээх дэммит дьоҥҥо (сорохторо сотору пенсияҕа тахсаары сылдьар саастаах) сатаатар, суоппар, тракторист идэлээх, эбэтэр хара үлэни кыайар-хотор сүрэхтээх-бэлэстээх киһи суоҕун бэркиһээн кэпсээбиттэрэ. Семен Гаврильевичка приемҥа киирэрбэр биир эдэр уол совхозтан тахсан, төрөөбүт нэһилиэгиттэн бараары сайабылыанньа биэрбитин кэпсэтэ олороллоро. Онно: «Бэйэҕит маннааҕы ыччаккытын олохсутар, дьиэлиир-уоттуур оннугар түбэһиэх бастарын эрэ батаран кэлбит, үлэлээн өнүйбэт, хаһаайыстыбаны өрө тардыбат кэлии дьону аҕалбыккыт, туох баар усулуобуйаны тэрийбиккит төһө сөптөөҕүй?» — диэн ыйыппыппар, совхоз директора кулук-халык туттубута: «Үлэҕэ-хамнаска үөрэтээйэллэр диэн аҕалбыппыт…» — диэн сиирэ-халты эппиэттээт, ньуолбар баҕайытык кэпсэтиини атыҥҥа салайбыта. ССРС Министрдэрин Сэбиэтин «О льготах по переселению» (31.05.1973 № 364), (05.08.1988 № 979), РСФСР МС (11.10.1986 № 42) «О размерах единовременного денежного пособия для семей, переселяющихся в совхозы ЯАССР» уонна обком уураахтарыгар олоҕуран, С. Жирковтаах Крымҥа тиийэн кэлээччилэри кытары кэпсэтэннэр, онтон республика суолларын харчытын төлөөн, турар бэйэлэринэн сылдьар, туох да мала-сала суох барыта 50 ыалы Саха сиригэр аҕалбыттарыттан 90-тан тахса бырыһыаннара сонно кэриэтэ төттөрү барыталаабыттар этэ. Билигин, холобур, Таатта Уолбатыгар, атын да дэриэбинэлэргэ хаарыан бэйэлээх арболит дьиэлэр таах быраҕыллан түннүктэрэ-ааннара аҥаһан туралларын көрөргө курус. Ол 1986 сыллааҕы компартия обкомун III пленумун уурааҕын олоххо киллэрэн, интернациональнай иитиини күүһүрдэр аатыран тыа сиригэр кэлии дьону олохсутар соруктаах үп-ас бөҕөнү аймаабыт, оҥоро сатаан тэриллибит уочараттаах хампаанньа хомолтолоох түмүгэ этэ.

Ол сылларга 1986 с. айдаан кэнниттэн студент ыччат, омугумсуйууга саба быраҕан буруйданан, университет, интеллигенция бүтүннүүтэ түүрэйдэнэн, прогрессивнай күүстэр Софрон Данилов тула түмсэн баттыгастаах уурааҕы көтүттэрэргэ, сымыйа буруйдааһыны уһултарарга туруулаһар кэмнэрэ этэ. Мин, соторутааҕыта эрэ бэйэм студеннаабыт киһи, оҕолору балыйан хаайыыга түбэһиннэрбиттэр диэни истэр буоламмын, арыый эрдэ босхоломмут М. Барашковы, онтон Д. Винокуровы, суукка кыттыбыт адвокаттары И. Попову, В. Кистеневаны (Оздоева), о. д.а. милиция, суут үлэһиттэрин, туоһулары уо. д.а. көрсүтэлээммин кэпсэппитим, магнитофоҥҥа уһултарбытым. Суут архыыбыгар кинилэр дьыалаларын көрөн, буруйа суохтарыгар сууттаммыттарын итэҕэйбитим. Уолаттары Тумарчалааҕы кытта көрүһүннэрбитим (Василий Назарович кэлин улахан ыстатыйа суруйан «Суруйааччы уонна уларыта тутуу» хомуурунньукка, мин «Балыырдаах 1986 сыл» кинигэни таһаартарбыппыт). Тугу билбиппин-көрбүппүн Иван Федосеевтаахха, Даланнаахха эҥин кэпсиирим Софрон Петровичка тиийэрэ. Кинилэр студеннар чахчы сымыйанан буруйдаммыттарын билэн итэҕэйэн, саха омугун, ыччаты уочараттаах репрессиялааһыны тохтоторго, кырдьыгы буларга ордук эрэллээхтик, күүскэ туруорсубут буолуохтаахтар. Интеллигенция бастыҥ бэрэстэбиитэллэрин модьуйуутунан «Якутскай к. ыччатын ортотугар сорох сөбө суох быһыылар тустарынан» ССКП КК 1986 сыл ыам ыйын 5 күнүнээҕи уурааҕын олоххо киллэриигэ уобаластааҕы партийнай тэрилтэ соруктарын тустарынан» ССКП обкомун III (1986 с.) пленумун уураахтарын толорууну ырытар анал хамыыһыйа тэриллэн, пленум «балаһыанньалара уонна түмүктээһиннэрэ сыыһаларынан уонна республикаҕа национальностар сыһыаннаһыыларыгар баар быһыыны-майгыны алҕас көрдөрөллөрүн быһыытынан сиилэлэрин сүтэрбиттэринэн ааҕарга…», «КК Секретариатын уурааҕын көтүрэр туһунан боппуруоһу ССКП КК иннигэр туруорары сөптөөҕүнэн ааҕарга» түмүгү 1990 с. оҥорбута, алҕастаах уураахтар көтүллүбүттэрэ. Бу сахалары уочараттаах буруйдааһыҥҥа компартия бэйэтин сыыһатын билиммит аан маҥнайгы түбэлтэтэ этэ.

Пароходство дьиэтиттэн саҥа сиргэ — Кинигэ Дьиэтигэр көспүт кэннэ, сойуустан Софрон Петрович бэйэтэ, атын суруйааччылар «Чолбоҥҥо» киирэн сэһэргэһэн тахсаллара. Аксакал кырдьаҕастарбыт, талааннаах суруйааччылар хас тыллара барыта суолталаах, туохха эмэ үөрэтэр ис хоһоонноох этэ. Кинилэр кэпсэтиилэрин истэр сүрдээх кэрэхсэбиллээх буолара. Василий Семеновичтыын, атыттардыын сүрдээх интэриэһинэй сэһэргэһиилэри дневниккэ сурунан хаалбатах олус хомолтолоох. Оччотооҕу сурунаал, суруйааччылар эйгэлэрэ бэйэтэ иитэр кыһа, уһуйар оскуола курдуга. «Чолбонтон» мин кынат үүннэринэн, куорсун анньынан олох тэргэн аартыгар киирбиппинэн киэн тутта саныыбын. 1986–1991 сылларга биллиилээх суруйааччылары, саха саарыннарын кытары бииргэ үлэлээһиним миэхэ олус элбэҕи биэрбитэ, олоххо бэйэ миэстэтин булууга, туруктаах өй-санаа ситиитигэр, билии-көрүү кэҥээһинигэр көмөлөспүтэ. Ол иһин кинилэргэ куруутун ааспат махталлаахпын, өйбөр-сүрэхпэр кинилэр өрүү тыыннаах хаалыахтара. Сурунаал редакциятын саҥа састааба, билиҥҥи үлэһиттэрэ, үтүө үгэстэри салҕаан, «Чолбон» аатын үрдүктүк тутуохтара диэн эрэнэбин.

2005 с.

### Народнай суруйааччылар алгыстарынан

Киһи олоҕо дьылҕа хаан тосхойуутунан салаллар. Кинигэ кыһатыгар, литератураҕа сыһыаннаах идэлээх үлэһит буолуум бэйэтэ туспа төрүөттээх, тардыылаах эбитин билигин, дьэ, эргитэ санаан көрөбүн. Оҕо сылдьан, бастаан кинигэҕэ кэрэхсэбили, интэриэһи күтүөппүт поэт Алексей Бродников ыыппыт саҥа тахсыбыт дьикти эриэккэс өҥнөөх ойуулаах «Сиккиэр», «Хочо хоһооно» уонна «Кулун туйаҕа» хоһооннорун хомуурунньуктара үөскэппиттэрэ, ааҕарга, ис хоһоонун билэ сатыырга угуйбуттара. Онтон ыла аҕам библиотекаттан биһиэхэ, оҕолорго, анаан уларсыбыт кинигэлэриттэн саҕалаан, сахалыы кинигэлэри умсугуйан ааҕар буолбутум. Оччотооҕуга киэһэтин тохтуур олохтоох электростанция мөлтөх уота бардаҕына, кыраһыын лаампатын, чүмэчи өлбөөркөй сырдыгар бүк түһэн түүннэри ааҕарым. Ыалларбыт, учууталлар: «Бу уол хараҕын харыстаабакка, олус ааҕан, буорту гынан, бэйэтэ оҕонньор курдук нүксүччү түһэн эрэр», — диэн сэмэлииллэрэ, арыт «кинигэни наһаа ааҕар, улааттаҕына суруйааччы буолуо» диэн биһириир тылы биир саастыылаахтарбыттан, улахаттартан эмиэ элбэхтэ истэрим. Дойдум дьонун ити үтүө ыралара кыым саҕан кэлин олоххо бэйэ суолун буларга, инникини былааннанарга бэйэҕэ эрэли күүһүрдэн көмөлөспүтэ чахчы.

Аан маҥнай издательство диэн тэрилтэ баарын, литература сонуннарын, суруйааччылар тустарынан поэт аймахпыт аҕабар ыытар суруктарын ис хоһоонуттан истибитим-билбитим. 1974 с. биир дойдулааҕа Дмитрий Дыдаев «Өр сыллаах ахтылҕаным» кинигэтигэр киирбит хоһоонуттан баайсаннар, айдаан тахсыбытын туһунан «биһиги, Чурапчы суруйааччылара, ити араллаан тэбиитигэр аны мантан инньэ бэчээттэнэрбит, издательствоҕа кинигэбит тахсарын баһа биллибэт» диэн муҥатыйан суруйбутун өйбөр хатаан хаалбыппын.

Оскуола кэнниттэн, саха тылыгар үөрэппит учууталларым Н. Е. Дедюкин, П. А. Андросов, М. Р. Егорова уонна кылааһым салайааччыта А. А. Чахова-Дедюкина сүбэлэринэн, СГУ-га хос туттарсан, икки сыл совхозка үлэлээн баран, киирбитим. 1985 с. дипломнай үлэбин Далан «Тулаайах оҕо» айымньытыгар суруйан бэйэтигэр көрдөрөн, онтон сибээстээн билсэн, кини сүбэтинэн сурунаалга киирэн үлэлээбитим.

«Хотугу сулус» сурунаалга ылгын уол аатыран, олус табыллан үлэлии сырыттахпына, издательствоттан суруйааччылары кытары ыкса сибээстээх Т. И. Румянцева кэлэн, миигин үлэҕэ ыҥыран соһутта. «Далан айымньытын дьүүллэһэргэ тыл этэргин истэн сөбүлээтим, тылбааска эмиэ дьоҕурдаах эбиккин (сурунаалга нуучча суруйааччыларын айымньыларыгар аҕыйах тылбааһым тахсыбыта уонна ити кэмҥэ кини хомуйан оҥорор казахтар хомуурунньуктарыгар тылбааска эмиэ кыттыһа сылдьар этим), биһиэхэ киирдэххинэ, бэйэҥ суруйар, дьарыктанар киһиэхэ, кэлин бэчээттэнэргэр да үчүгэй буолуо», — диэн эппитигэр, атын үлэ туһунан санаан да көрбөтөх киһи, өмүттэн, иэммин-дьааммын биэрбэтим. Сатаатар, 80-с сыллар бүтүүлэригэр кинигэ кыһатыгар сорох автордары кытары уонна кадр боппуруоһугар араас мөккүөр, айдаан тахсыбыт, аны Суруйааччы сойууһугар бэйэтигэр хайдыһыы саҕаламмыт бириэмэтэ буолан, издательствоҕа уус-уран уонна литература отдела былдьаһыктаах миэстэнэн биллэрэ.

Кинигэ кыһата айар эйгэ эҥээрдээҕинэн, мөккүөр дьайыытыгар эмиэ хабыллан, соччо киһи таласпат тэрилтэтин курдук өйдөбүллээҕим. Онон дьулахачыйан сөбүлэспэккэ сырыттахпына, Татьяна Ивановна көрдөһүүтүнэн быһыылаах, Сойуус бэрэссэдээтэлэ народнай суруйааччы С. П. Данилов, солбуйааччыта С. И. Тарасов кэпсэттилэр, онтон үлэҕэ киирэрбэр көмөлөспүт ытыктыыр киһим Далан, Харысхал курдук бииргэ үлэлиир дьонум сүбэлээннэр тылларын ылыннарбыттара. Софрон Петрович: «Эдэр киһи араас үлэҕэ эриллэн буһар-хатар, сайдар баҕайыта. Хаһааҥҥа диэри корректорынан сылдьыаххыный, литература кэскилигэр быһаччы оруоллаах улахан тэрилтэҕэ үлэлиириҥ бэйэҕэр туһалаах буолуоҕа. Мин бэйэм эмиэ издательствоҕа редактордаабыт сылларбын бэрт үчүгэйдик саныыбын», — диэн, кэһиэхтээх соҕус куолаһынан сүөлэҥэдийэн аргыый аҕай лоп бааччы саҥара олороро харахпар көстөргө дылы…

Ити курдук улахан суруйааччылар алгыстарынан, сүбэлэринэн олоҕум киэҥ аартыгар үктэммитим. Аны санаатахха, эдэр буоламмын, оччотооҕуга хайдахтаах эппиэтинэһи сүкпүппүн, саха сүдү дьонун итэҕэлин хайдах толоруохпун ситэри тиэрдэ өйдөөбөтөх, күннээҕи мучумаантан ордубатах эбиппин. Билигин, 15 сыл ааспытын да иһин, симиттэ, толло быһыытыйабын, ол эрээри бу ааспыт кэрчик кэмҥэ кинилэр эрэллэрин түһэн биэрбэтэхпиттэн, күүһүм, өйүм-санаам тиийэринэн саха литературата сайдарын, айар күүстэр сомоҕолоһоллорун, төрөөбүт тылбытынан кинигэ быстыбакка тахса турарын туһугар көнө суолтан туораабакка, үтүө суобаспынан үлэлээбиппинэн астына, киэн тутта саныыбын.

Ити курдук бэйэбэр соһуччу соҕустук кинигэ кыһатын үлэһитэ буолан хаалбытым. Кыһа салалтата сүрдээх үчүгэйдик көрсүбүтэ. Директор В. В. Алексеев: «Компьютерга үлэлиири билэҕин дуо?» — диэн аан маҥнай билсэ кэлбиппэр ыйыппытын, бэчээттиир да массыыҥката суох киһи, дьиибэргээммин, кэлин Бродниковтарга кэпсээбиппэр эдьиийим Саргылаана күлбүтэ: «Үчүгэй аҕай, букатын хайа эрэ омук сириттэн анал үлэһити, специалиһы суруйтаран ыларга дылы буоллаҕай?!» — диэн. Ол кэмҥэ компьютер саҥа үөдүйэн эрэр кэмэ этэ. Сэбиэдиссэйим Т. И. Румянцева кэпсэтиитэ табыллан үөрэ-көтө үлэ-хамнас ымпыгын-чымпыгын билиһиннэрбитэ, эбээһинэспин быһаарбыта. Кабинекка утары остуолга олордон, көтөх муҥунан рукопиһы туттаран кэбиспитэ. Дневникпин арыйан көрдөхпүнэ, 1991 сыл олунньу саҥатыгар редакциялыырга М. Ефимов, Р. Баҕатаайыскай, П. Ламутскай, Нэртэ, П. Харитонов, Т. Сметанин, Х. Горохов рукопистарын уонна Харысхал корректуратын ылбыт эбиппин. Сорохторун эрдэ Н. Е. Винокуров-Урсун көрүтэлээбит этэ. Онон атын, уопуттаах редактор хайдах редакциялаабытын, көннөрбүтүн ааҕан, рукопиһы бу маннык оҥоһуллар эбит диэн өйдөбүл үөскээбитэ. Николай Егорович мындырдык, болҕомтолоохтук аахпытын, тыл, этии сыыһа туттуллуутун эҥин олус сөпкө тутуһарын биһирээбитим. Биир поэмаҕа герой дьайыытын туһунан «сахаҕа сэргэни кууһар аанньата суох, аньыы» диэн бэлиэтээбитин сэҥээрэн аахпыппын өйдүүбүн. Сүрдээх элбэх рукопись түмүллүбүтүнэн хас да редактор хос-хос ааҕан, көрөн, сорҕотун төннөртүүр наада буолан, сонно 17-ни тутан аахсыбытынан барбытым. Ол иһигэр Н. Дьяконов, И. Горнай, О. Колесова, Н. Егоров, Н. Сафонов, Н. Игнатьев, о. д.а. сорҕолоругар биһириир редакционнай түмүк, атыттарыгар төннөрөр сурук оҥортообут эбиппин. Быыһыгар Далан «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» романын корректуратын аахсыбытым. Аан маҥнай билигин народнай поэт Р. Д. Баҕатаайыскай рукопиһын көрөн бэчээккэ туттарбытым. Кинигэ рукопиһын редакциялыыр кэммэр, Рафаэль Дмитриевич бэйэтэ көрсөн, корректуратын ааҕан көннөрүүлэри сөбүлээн ылыммытыттан, бэркэ астынан үлэлэспититтэн санаам бөҕөхсүйбүтэ. Дьэ ол курдук редактор үлэтигэр төбөм оройунан түспүтүм.

Редакция, кыһа атын үлэһиттэрэ бэрт эйэҕэстик көрсөн, коллективка киллэрэн, өйөөбүттэриттэн сүргэм көтөҕүллэн, ис сүрэхпиттэн кыһаллан-мүһэллэн үлэлээбитим. Оччолорго олорор хоспут тымныытын, уоппут хараҥатын, корректура ааҕарга высокай бэчээт оттиската хаһыат эбэтэр сууга туттуллар ап-араҕас мөлтөх кумааҕыга көстөр-көстүбэт буолан эрэйдээҕин аахсыбат этибит. Татьяна Ивановна бары автордарга билиһиннэртээн, үлэҕэ сүбэлээн-амалаан улаханнык көмөлөспүтэ. Редактордаабытым сыл эрэ буолаатын кытары, салалтаҕа рекомендациялаан, бэйэтин оннугар редакция сэбиэдиссэйинэн анаппыта. Сөбүлэһимээри чирэҥкэлэспиппэр, үтүө дууһалаах, көнө сүрүннээх киһи барахсан, эрдэ олохтон барыаҕын билбит курдук, «мин үлэлиир кэммэр үөрэнэн, билэн-көрөн, уопутуран хаал» диэхтээбитэ.

Ол саҕана саҥа кылаабынай редакторынан үлэлиир суруйааччы Урсун: «Мин үлэбин саҕалыыр маҥнайгы сылбар уустук быһыы-майгы үөскээбитэ. Олохтоох типография кыамтата кыайбат, офсетнай бэчээти баһылыы илик буолан, үгүс кинигэ бэчээттэниитэ харгыстаммыта, сорох кинигэлэр былаантан уһуллар буолбуттара. Онуоха урукку сылларга түһэрсиллибит дуогабардар тэбиилэригэр, издательство элбэх сууманы автордарга төлүүргэ тиийбитэ. Үҥсүү-харсыы элбээбитэ, сууттаһан харчы уурдаран ылыы да түбэлтэтэ тахсыбыта», — диэн бэйэтин ахтыытыгар суруйбута.

Бастаан утаа сорох мөккүһүүлээх суруйааччылар өттүлэриттэн, Софрон Даниловтаах кыһаҕа анаан аҕалбыт киһилэрэ буолуо диэн сэрэхэдийэр сыһыан баар быһыылааҕа. Бэл, хаһыакка издательство сорох үлэһиттэрин кириитикэлиир ыстатыйаҕа эрдэ атын киһи авторга оҥорбут эппиэтигэр миигин кирдиэлэтэн суруйуу тахсыбыта. Суруйааччы Далан мин үлэҕэ киирээт, корректуратын аахсыбыт маҥнайгы кинигэбэр — «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» романыгар: «Валера! Төрөөбүт литература ыраас буоларын туһугар туруулас. Дьолу-соргуну баҕарабын. Dalan 30/V-91 с.» диэн анабыл суруктаабытын кэлин да куруук кини кэриэс-хомуруос аман өһүн, сүбэтин быһыытынан ылынабын. 1986–1990 сс. суруйааччылар эйгэлэрин иһиттэн билэ-көрө сылдьыбыт буоламмын, оччотооҕу быһыыны-майгыны удумаҕалыыр этим. Далан, Гаврил Колесов, Тумарча, Багдарыын Сүлбэ, Егор Алексеев, о. д.а. интеллигенция бастыҥ бэрэстэбиитэллэрин кытары алтыһыы, санаа атастаһыы, кинилэр айар үлэһиттэр ортолоругар баар көстүүгэ сыанабылларын истии сөптөөх өйдөбүл үөскээһинигэр көмөлөспүтэ. Оччотооҕу түс-бас интеллигенция суруйааччылар арахсыыларын төрүөтүн, сүрүннээн, компартия обкомун сорох салайааччыларын уонна «хотугу ыалларга» чугас, үҥсүүнэн-харсыынан дьарыктанар биирдиилээн карьеристар өттүлэриттэн 80-с сыллартан ордук сытыырхатыллыбыт, соруйан күөртэммит мөккүөр хайдыһыыга, арахсыыга тиэртэ диэн быһаараллара. «Разделяй и властвуй» диэн принцибинэн кинилэр биирдиилээн личностар амбицияларыгар, бөлөхтөр интэриэстэригэр оонньооннор, айар күүстэри соруйан хайыттылар, нөҥүө түсүһэр, утарыта турсар тыҥааһыннаах хобдох балаһыанньаны үөскэттилэр диэн хомойоллоро. «В мутной воде рыбу ловят» диэн нуучча өһүн хоһооно этэринии, түгэни туһанан бэйэлэригэр ас-таҥас таһаара сатааччы элбээн, хардарыта тиксиһиннэртээн уокка арыыны кутан күөдьүтэннэр, сорох бэрт былдьаһан, өс ситиһэн, атын ньоҕойдоһон саҥаттан саҥа дьон тардыллан, мөккүөр баһа улам саллайан, кэҥээн барыан сөбө, айар үлэһиттэр, тугу барытын кэбэҕэстик ылынан иһэр ыччат ортотугар атааннаһыы, бөлөхтөһүү, улуустаһыы омсолоох көстүүтэ диэлийэн дириҥээн бүтүн норуот сомоҕолоһуутугар хоромньуну аҕалар куттала баара, суруйааччылары эрэ буолбакка, үгүс саха дьонун дьиксиннэрэрэ. Онон кинигэ кыһатын үтүө үгэстэрин бөҕөргөтөр, талаанынан, дьоҕурунан көрөн, бары автордарга, суруйааччыларга сиэрдээх сыһыаны тутуһар айымньылаах үлэни күүһүрдэр сорук турара (айар үлэһиттэр ортолоругар, литература эйгэтигэр бэйэ-бэйэҕэ эйэ-дэмнээх, хардарыта өйдөһөр конструктивнай сыһыан, уопсай литература, норуот интэриэһин бастакы уочаракка тутуу баһыйарын туһугар кыһаллар позицияны кыһа салалтата ол кэмтэн бүгүҥҥү күҥҥэ диэри утумнаахтык тутуһан кэллэ). Уларыта тутуу кэмэ кэлбитинэн, урут идеология хааччаҕынан кырыылата көрүллүбүт, соччо биһирэммэтэх автордары, саҥа суруйар, эдэр, дьоҕурдаах, ордук тыаҕа олорор айар үлэһиттэри өйүүргэ сүрүннүүр редактор уонна редакция күүскэ үлэлээбиппит. Редакция үлэтин, оҕо литературатын таһаарыыны сэргэхситэргэ М. В. Дьячковскай-Көлбө, А. А. Борисова, В. А. Ноговицын курдук саҥа көрүүлээх специалистары кэпсэтэн кыһаҕа аҕалбыппыт.

Кэлин народнай буолбут талааннаахтарбыт Далан, Николай Лугинов, Рафаэль Баҕатаайыскай уонна Владимир Федоров, Гавриил Колесов, Багдарыын Сүлбэ; тыаҕа олорор суруйааччылар Эдуард Соколов, Тумат, Иван Сысолятин, Тумарча, Иннокентий Сосин, Иван Мигалкин, Ойуку, Нуолур, Василий Дедюкин, Христофор Горохов; эдэр, орто саастаах айар дьон: Анатолий Старостин, Валентина Гаврильева, Алексей Михайлов, Егор Неймохов, Софрон Осипов, Иван Иннокентьев, тылбаасчыт Аита Шапошникова, Николай Дьяконов, Чуор, Георгий Васильев, Босяк, Көлбө, Умсуура, Анна Парникова, Саргылаана Гольдерова, Сэмэн Ермолаев, Харысхал, Владислав Авдеев, Айсен Дойду, о. д.а. айымньылаах, тахсыылаах үлэлэрин өрөгөйүгэр кыһаттан өйөбүлү, үтүө сыһыаны көрсүбүттэрэ. Дьоҕурдаах ыччат бэчээттэниитигэр В. Тарабукин, М. Дьячковскай, С. Осипов бэлэмнээбит «Өлүөнэ сарсыардата» сахалыы-нууччалыы, «Манифестация вещей» нууччалыы суруйар дьон хомуурунньуктара бэчээттэниилэрэ көмөлөспүттэрэ. Кэлин Суруйааччы сойууһугар ылыллыбыт элбэх киһи айымньыта аан бастаан «Бичик» «Үргэл», «Оһуор», «Аартык» хомуурунньуктарынан киэҥ билиигэ тахсыбыттара. Тус бэйэм көҕүлээһимминэн суруйар идэнэн утумнаахтык дьарыктанар эрээри кыайан бэчээттэммэккэ сылдьар аҕамсыйбыт, орто саастаах дьон айымньыларын урукку «Чэчир» кассета холобурунан, «Оһуор» хомуурунньукка биирдии авторга 1–2 бэчээтинэй лиис кээмэйдээх миэстэни биэрэн таһаарбыппыт.

Н. Тобуруокап, Доосо бэлэмнээбит Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» олоҥхотугар, Ю. Васильев бэлэмнээбит классик Николай Неустроев айымньыларын хомуурунньугар, Далан, Н. Петров, Ф. Захаров, И. Федосеев, кэлин Н. Лугинов, Ойуку историческай айымньыларын кинигэтигэр бэркэ сыралаһан үлэлээбиппин үчүгэйдик саныыбын. Далан «Тыгын Дархана» диапозитивынан соҕуруу бэчээттэнэргэ былааннанан, кыһаҕа биир бастакынан пленкаҕа таһаарыллан бэлэмнэммитэ. Компьютернай версткаҕа саҥа үөрэнэр кэм буолан, өр оҥоһуллан, редакциялааһыҥҥа авторы кытары наҕылыччы үлэлэһэргэ кыах үөскээбитэ. Суруйааччы репрессияҕа түбэһэ сылдьыбытынан уонна урут кинигэтэ тахсарыгар хааччаҕы, эрэйи көрсүбүтүнэн, дьэ өйөнөр буолбут кэмигэр бөдөҥ үлэлэрин бэчээттэтэн хаалаары ыксыыра, онон рукопиһа тиэтэллээхтик киллэриллибитинэн элбэх көннөрүүлээх, үлэлээх этэ. Роман тахсыбытыгар Василий Семенович Көлбө, И. Ушницкай истэн олордохторуна улаханнык махтаммыта. «Мин бу сүрүн айымньым тахсарыгар ис сүрэххиттэн кыһаллан көмөлөспүтүҥ иһин барҕа махтал буоллун. Инникитин даҕаны саха литературатын туһугар ити курдук бэриниилээхтик үлэлээ, саха дьонугар өй-санаа, күүс-уох угарга өрүүтүн көмөлөс» диэн 1993 с. кулун тутарыгар суруйан бэлэхтээбит кинигэтэ миэхэ күндү өйдөбүнньүгүнэн буолар. «Тыгын Дарханы» Оҕо дыбарыаһыгар бар дьоҥҥо киэҥ далааһыннаахтык биһирэмнээн авторы эҕэрдэлээһини, онтон народнай суруйааччы аатыгар түһэриини Т. И. Румянцева көҕүлээн тэрийбитэ, онно биһиги көмө-ньыма буолбуппут.

«Чолбон» дьоҕус коллективыгар сааһырбыт дьоннуун үлэлээбитим, оттон улахан тэрилтэҕэ элбэх тэҥ саастаахтарбын уонна үгүс араас идэлээх автордары кытары алтыһар сүрдээх сонун этэ. 1992 сыллаахха Урсун барылын оҥорбут кинигэ кыһатын сайдыытын Концепциятын бүтэһиктээхтик ситэрэр комиссияҕа үлэлэспитим. Уопсайынан, оччотооҕуга кыһа коллективын актыыбынай өттө, ордук эдэр үлэһиттэрэ (В. Доллонов, Я. Никитина, Е. Федотов, А. Егоров, о. д.а.) общественнай олоххо: республика, РФ Төрүт Сокуонун, федеративнай дуогабары ылыныыны дьүүллэһиигэ, миитиннэргэ, араас мунньахтарга эмиэ көхтөөхтүк кыттарбыт. Бэчээт, телевизорынан уонна радионан биэрии, культура, наука, үрдүк үөрэх эйгэтин эдэр специалистарын түмпүт «Эдэр интеллигенция» түмсүү тэриллиитигэр сүрүн күүс буолбуппут. Саҥа орфографическай тылдьыт бырайыагын дьүүллэһиигэ эмиэ кыттан үлэлэспиппит. Саҥа олохтоммут Төрөөбүт тыл, сурук-бичик күнүн бэлиэтээһини өйөөн, кыһаҕа анал тэрээһиннэри ыытарбыт.

Национальнай кинигэ кыһатын Концепцията бигэргэнэн, государство өйөбүлэ күүһүрбүтэ, үлэ-хамнас сэргэхсийбитэ. Ол эрээри сылтан сыл эргэ типография, кинигэни тарҕатар урукку ситим үлэтэ быста мөлтөөн, ити туһааннаах тэрилтэлэргэ олохтоох литература интэриэһин өйдөөбөт, аахайбат көһүүн сыһыаннаах салайааччылар үлэлииллэринэн, полиграфия өҥөтүгэр, матырыйаалга сыана дойду үрдүнэн ыйынан-кварталынан тохтоло суох баһархайдык үрдүү турар буолан уонна кыһа салалтатын сорох итэҕэстэринэн кинигэни таһаарыы дьыалата мөлтөөн барбыта. 1994 с. ГУП-тары тэрийиинэн сылтаҕыран, биирдиилээн чиновниктар дьаһалымсыйыыларынан кыһаны туспа тэрилтэ быһыытынан ууратан, типографияҕа холбуур туһунан боппуруос көтөҕүллэ сылдьыбыта. Онтон ыксааммыт, автордардыын сүбэлэһэн, М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ бэлэмнээһининэн общественность суругун оҥорон, литература, наука, культура биллэр деятеллэрин кытары кэпсэтэн илии баттааһыны хомуйбуппут. ГЧИ директора В. Н. Ивановка тиийбиппэр: «Салалта издательствоҕа билиҥҥи позициятын утарабыт дуо?» — диэн күлэ-күлэ, илии баттаабытын өйдүүбүн. «Саха сирэ» хаһыакка кыһа, кинигэ таһаарыы проблемаларыгар «Төгүрүк остуол» тэриллибитигэр суруйааччылар тэрилтэни көмүскээн эппиттэрэ-саҥарбыттара, Сэмэн Тумат, Тумарча хаһыакка ыстатыйа суруйбуттара. Онон «Бичик», туспа тэрилтэ быһыытынан статуһун сүтэрбэккэ, «Сахаполиграфиздат» састаабыгар киирбитэ. Кэлин 1997 сыллаахха эмиэ итинник быһыы-майгы үөскээбитигэр общественность, бастатан туран, суруйааччылар, «Саха сирэ» хаһыат (В. В. Кириллин, Н. И. Харлампьева, Д. В. Кустуров) национальнай литература, кыһа интэриэһин турууласпыттара. Республикаҕа оһуохайы тириэриигэ утумнаахтык үлэлиир энтузиаст, общественник деятель И. А. Егоров-Оһуохай Уйбаан, бэл, миитин тэрийбитэ, бэйэтэ листовка суруйан ыйаталаабыт этэ. Ити курдук норуот бэйэтин тыын интэриэһин — төрөөбүт тыл, литература, культура сайдыытын мэктиэлиир биир баар-суох тэрилтэтин туруулаһан өйөөбүтэ.

Кыһа ааспыт сылларга үлэтин-хамнаһын, бииргэ үлэлээбит дьоммут туһунан киһи өйдүүрэ-саныыра элбэх. Ол эрээри суруйуу кээмэйэ хааччахтааҕынан сибээстээн, 90-с сыллар бастакы аҥаардарынааҕы кэрчик бириэмэни эрэ ойо тутан суруйдум. Кэнники сыллардааҕы кэрдиис кэм атын матырыйаалларга, бииргэ үлэлиир коллегаларым ахтыыларыгар, урут хаһыакка тахсыбыт интервьюларга, ыстатыйаларга сиһилии сырдатыллар.

Дьылҕа хаан тосхойуутунан, үтүө дьон сүбэлэринэн, алгыстарынан төрөөбүт норуоппут сайдыытыгар, омук быһыытынан бэйэбитин билиниибитигэр уһулуччу суолталаах кинигэни таһаарар тэрилтэҕэ кэлбитим, үлэлии сылдьарым — олохпор дьолум, киһи буолан төрөөбүт аналбын толорорго ытык иэһим диэн билигин бигэ өйдөбүллээхпин.

Республика бары норуоттарын тыла, литературата, духуобунаһа сайдарыгар сүрүн төһүү, көмө буолар государственнай кинигэ кыһатыгар араас кэмҥэ үлэлээбит аҕа көлүөнэ издателлэргэ дириҥ убаастабылынан сүгүрүйэн туран, кыһа ыарахан, уустук, өрөгөйдөөх да кэмнэригэр куруук бииргэ үлэлэһэр, өй-санаа буолар, өйүүр автордарбытыгар, ытыктыыр суруйааччыларбытыгар, ону тэҥэ төрөөбүт тылынан кинигэни сыа-сым курдук тутан көтүппэккэ атыылаһа олорор биһиги ааҕааччыларбытыгар уонна Ойуунускай, Омуоһап курдук республика бастакы салайааччыларын үтүө үгэстэрин, өркөн идеяларын утумнаан Саха сирин норуоттарын тыла, литературата уонна бэчээтэ, национальнай кинигэ таһаарыыта сайдарыгар сөптөөх политиканы салҕаан ыытар билиҥҥи салалтабытыгар барҕа махтал тылларын этиэхпин баҕарабын. Төрөөбүт тылынан кинигэ бары норуоттар ураты омук быһыытынан чэчирииллэрин-сайдалларын мэктиэлээн саас-үйэ тухары быстыбакка тахса, тарҕана турдун!

2006 с.

## II түһүмэх. история хомолтолоох уруога

### Аан тыл

1996 сыллаахха Ыччат министерствотын (салайааччы В. П. Ноговицын этэ) уонна «Сахаада» хаһыат (редактор Г. П. Стручков) көмөлөрүнэн «Балыырдаах 1986 сыл» диэн кинигэ тахсыбыта. Бэйэтин кэмигэр бу хомуурунньук олус улахан интэриэһи үөскэппитэ, дьон-сэргэ былдьаһыгынан аахпыттара. Оччотооҕу суверенитет биллэриллибит сылларыгар кырдьыктаах быһыы өрөгөйдүүрүгэр, уонунан сылларга саха норуотугар, чуолаан, интеллигенциятыгар, ыччатыгар сүктэриллибит уочараттаах омугумсуйууга буруйдааһыннартан ыраастанар кэм кэлбитигэр бар дьон эрэлэ улаханын тахсыбыт кинигэҕэ общество биһирэбилэ, кэрэхсэбилэ (резонанс) итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. Кэмчи ахсаанынан тахсыбыт буолан, кыайан киэҥник тарҕамматаҕынан, кинигэҕэ киирбит матырыйааллартан быһа тардан, сорох саҥаны эбэн, ааҕааччыларга тиэрдиэҕи баҕарыллар. Тоҕо диэтэххэ, ол кэмнээҕи уустук проблемалар билигин даҕаны быһаарылла иликтэр уонна федеральнай киин кэлиҥҥи сылларга ыытар национальнай боппуруоска болҕомто уурбат политиката регионнарга, аҕыйах ахсааннаах омуктарга, дьиксиниини үөскэтэр буолбутунан, урукку көтөҕүллүбүт боппуруостар күн бүгүн даҕаны сытыытык тирээн тураллар. Быстахтык ыллахха, компартия салалтатын өттүттэн суут-сокуон үлэһиттэригэр идеологическай хайысха биэрии, соруйан түбэһиннэрии содулунан билиҥҥэ диэри хара мэҥи сүгэ сылдьар Дмитрий Чаҕаан, Михаил Барашков уонна Петр Сивцев дьыалалара хос көрүллэрэ, үтүө ааттара ырааһырара хайаан даҕаны наада. Бу мантан аллараа аҕалыллар докумуоннартан, суруналыыс чинчийиититтэн кинилэр силиэстийэҕэ, суукка да сокуону кэспиттэрэ дакаастамматаҕын үрдүнэн буруйданан хаайыллыбыттара көстөр. Ааҕааччы, аах, билис, бэйэҥ сыаналаа.

### Аны маннык хаһан да хатыламматын!

«Тоталитарнай режим уонна кини иитиэхтээбит партийнай аппарата, национальнай политика өрөгөйдөөһүнүн сымыйа лозунунан саптынан, денационализация чопчу хайысхалаах процеһын олоххо киллэрэ сатаабыттарын, нациялар олохторун укулаатын, тылларын-өстөрүн, духуобунай уонна культурнай үгэстэрин уонна атын даҕаны этническэй уратыларын биир халыыпка киллэрии хайысхатын тутуспуттарын кичэйэн бэлиэтиир сиэрдээх буолуох этэ. Партия Киин Комитета саха норуотугар, кини өйүн-санаатын биллэрээччи интеллигенцияҕа ордук хабыр этэ. Советскай былаас олохтоммут сылларын тухары кэриэтэ саха интеллигенциятын бииртэн биир репрессиялааһыннар долгуннара сабыта охсубуттара. Саха учуонайдарын, литературатын уонна искусствотын деятеллэрин эҥин араас аньыыларга, бастатан туран, национализмҥа буруйдааһын, кэпсээҥҥэ киирбит КК диэн идеологическай уонна политическай монстр тиһэх тыына тахсыар диэри, адьаһын 1986 сылга диэри, салҕанан барбыта», — диэн республика президенэ М. Е. Николаев, сахаларга национализм баар диэн бигэргэтэр уонна онно олоҕуран кэлин дьаныһан туран самнарарга төрүт биэрбит компартия КК Политбюротун 1928 с. уурааҕын 1994 с. көтүртэриинэн сибээстээн, мээнэҕэ эппэтэҕэ. Ааспыт 70 сылга саха норуота урут хаһан да билбэтэх ынырык алдьархайдарын көрсүбүтэ. Гражданскай сэрии; холбоһуктааһын уонна онтон ыла саҕаламмыт 1939–1943 сс. уонунан тыһыынча киһи олоҕун илдьэ барбыт иэдээннээх сут, хоргуйуу; Аҕа дойду сэриитигэр 40-тан тахса тыһыынча киһи сүтүктэнии — дьоҕус омугу имири эһэ сыспыта. Ити ыар сиэртибэлэргэ сөп буолбакка, урукку былаас баһылаан олорбут кэмин устата норуот чулуу дьоннорун: баар эрэ үөрэхтээхтэрин, салайааччыларын олохторун, дьылҕаларын толук ыла олорбута. Сойуолуур, хара балыырынан буруйдуур, дьарыйар дьайыыны куруутун, тиһигин быспакка кэриэтэ (20-с сыллартан саҕалаан, 1937–1938, 1940–1954, 1979, 1986 сс.) утумнаахтык ыыппыта.

1986 сыллаахха, уон сыл анараа өттүгэр, туох буолбутун туһунан билиҥҥэ диэри дьон-сэргэ толору билэ илик. Оччотооҕуга студеннар долгуйуулара ССКП обкомун бюротунан, КК секретариатын уурааҕынан, обком III-с пленумунан «националистическай хабааннаах антиобщественнай хамсааһын» быһыытынан сыаналанаммыта. Союз үрдүнэн дарбыйыллан уонна дарбатыллан саха норуота бүтүннүү омугумсуйааччы, нууччаны батарбат диэн өйдөбүл үөскэтиллибитэ. Итинник кутталлаах дьаралыгы сыбааһын, итиччэ далааһыннаахтык тэриллибит айдаан содуллара, ааспыт история үөрүйэҕэ көрдөрөрүнэн, эмиэ алдьархай бөҕөнү аҕалыахтаах этилэр. Быһыы-майгы ол да курдук буолан испитэ. Араас таһымнаах үлэһиттэр, сүрүннээн университеттан уонна салалтаттан (чиэһинэй, сымыйа буруйдааһыны кытары сөбүлэспэтэх принципиальнай позициялаах, кырдьыгы турууласпыт өттө), студеннар үлэлэриттэн, үөрэхтэриттэн уһуллубуттара, эбэтэр барарга күһэллибиттэрэ. Саха ыччаттара, балыырга түбэһэн, хаайыыга быраҕыллыбыттара. Өртөн ыла идэтийбит хобуоччулар, донуосчуттар уонна алдьархайтан ас таһаарар сирэйэ-хараҕа суох карьеристар интеллигенцияны эккирэтиилэрэ, түүрэйдээһиннэрэ өссө ордук күүһүрбүтэ, тэрээһиннээх көрүҥү ылбыта. Интернациональнай иитиини бөҕөргөтүү диэн ааттаан, республика төрүт олохтоохторун кыһарыйар, баттыгастаах үгүс дьаһаллар ылыллыбыттара. Норуоту, кини ыччатын утары дьайыылар кыахтарын ылан муҥутуур күүстэригэр тиийэн иһиилэрэ уонна өтөрүнэн өрүттүбэт гына ыар охсууну оҥоруохтаахтара, биһиги дьолбутугар, бириэмэтэ атын буолан, демократическай уларыйыылар саҕалананнар, олоххо букатыннаахтык киирэн барыыларыттан, саха норуотун дьолугар ситэ кыаллыбакка хаалбыта.

Саҥа уларыйыылар чаҕылхай көстүүлэринэн республика общественноһа, бастатан туран, айар, научнай интеллигенцията, ыччата 1986 с. быһылаан олус күүркэтиллибитин, сыыһа сыаналаммытын, бүтүн саха норуотугар күлүк түһэриллибитин кытары сөбүлэспэтэхтэрэ, урукку курдук эйэлэһэн хаалбатахтара уонна сымыйа буруйдааһыны уһултарыыга дьаныардаахтык туруммуттара буолар. Норуоттарын үтүө аатын-суолун ырааһырдыыны, балыырдаах, баттыгастаах уураахтары көтүртэриини гражданскай эр санаалаах патриот дьон үгүс сыранан, охсуһуунан ситиспиттэрэ. Кырдьыгы туруулаһыыга инники күөҥҥэ сылдьыбыт хорсун, ньургун киһини, саха народнай суруйааччытын Софрон Петрович Даниловы төрөөбүт норуота куруук дириҥ махталынан ахтыаҕа! Кэлэр кэнэҕэски көлүөнэлэр умнуохтара суоҕа ыччаттарын көмүскэлигэр хара маҥнайгыттан туруммут, кыһаммыт С. Е. Николаева, В. С. Андреев, Г. Е. Апросимов, И. Г. Спиридонов, Е. Е. Алексеев, П. П. Лимонов, А. Е. Захарова, о. д.а. ааттарын; КК Секретариатын балыырдаах уурааҕын көтүртэрэргэ модьуйан 1989 с. ССКП КК ген. сэкирэтээригэр М. С. Горбачевка сурук суруйбут С. П. Даниловы, В. Н. Ивановы, А. С. Борисовы, А. Н. Осиповы, В. М. Новиков-Күннүк Уурастыырабы; 1989 с. студеннар бэйэлэрэ тэрийбит комиссияларын салайбыт И. И. Чиркоевы уонна атын комиссия чилиэннэрин; ону тэҥэ саха интеллигенциятын тэрээһиннээхтик сойуолааһыны, холуннарыыны утары эрдээхтик киирсибит, кырдьык кыайарыгар күүскэ үлэлээбит М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэни, И. Е. Федосеевы уо. д.а. ааттара ааттаммакка хаалбыт үгүс үтүө, чиэһинэй дьоннору! Норуот эмиэ өйдүү сылдьыаҕа, үйэ-саас тухары аанньанан ахтыа суоҕа күчүмэҕэй күннэргэ бар дьоннорун, омуктарын аатын түһэн биэрбиттэри, атыыламмыттары, холуннарыахсыттары, алдьархайтан ас таһаара сатаабыт карьеристары!

Утумнаахтык туруорсуулартан, модьуйуулартан муҥутуур былааһын, сабыдыалын сүтэрэн эрэр партийнай салалта бэйэтин алҕастарын билинэргэ күһэллибитэ, баттыгастаах, холуннарар ис хоһоонноох уураахтарын көтүрэригэр тиийбитэ. Обком I секретара Ю. Н. Прокопьев буруйу үөһээҥҥи салалтатыгар көлбөрүйбүтэ. Үрэн-тэбэн, дарбатан-саллатан таһаарбыт быһылаанын туһунан: «Как было в Алма-Ате — пусть скажут сами алмаатинцы, а что касается событий в гор. Якутске — это сплошной вымысел!» — диэн КК пленумугар (1989 с.) эппитэ. Оттон 1988 с. олунньутааҕы пленум трибунатыттан Саха сирин национализмынан хоруотаабыт Политбюро чилиэнэ, КК сэкирэтээрэ Е. К. Лигачев 1990 с. Саха сириттэн народнай депутаттары кытары көрсүһүүтүгэр: «Эһиги республикаҕытыгар ханнык даҕаны туора-маары хардыылар, Союз атын регионнарыгар курдук, тахсыбаттарын биһиги истэ-билэ олоробут… Общественнай быһыы-майгы өртүттэн сыаналаатахха, доруобай көстүү баар… Мин эһиги республикаҕатыгар олорор элбэх норуоттар бэйэ-бэйэлэригэр үчүгэй сыһыаннаахтарыттан дуоһуйабын. Ити биһигини үөрдэр», — диэн тумсун дулҕаҕа соттубута. Үрдүк сололоох партийнай тойоттор ити хоолдьуга суох этиилэрэ 1986 с. айдаан ханнык эрэ хараҥа сыалга туһанаары соруйан оҥоһуллубут политическай провокация буоларын өссө төгүл бигэргэтэр. «Кымньыылааһын уонна бирээнньигинэн мэҥиэлээһин» политикатын куруутун ыыппыт компартия салалтата ити курдук бүтүн норуоттары талбытынан дьаһайара, киниэхэ төһө барыстааҕынан көрөн арыт көйгөтүтэрэ, буруйдуура, арыт чорбоччу тутан албыннаһара, быһата, норуоту норуокка утары туруоран хайыта сатыыра, «араартаа уонна барыларын баһылаа» диэн ньыманан салайтарара.

Компартия обкома алҕаһаабытын көннөрүммүтүн туһунан, били олоҕо суох буруйдуурун саҕана курдук, киэҥник иһитиннэрэри-биллэрэри наадалааҕынан аахпатаҕа, буруйга-сэмэҕэ тардыбыт дьонун иннигэр эппиэтинэһин устунан кэбиспитэ. 1986 с. айдаан тэбиитигэр тус дьылҕаларыгар оҕустарбыттар реабилитацияламматахтара — урукку дуоһунастарыгар, үлэлэригэр төннөрүллүбэтэхтэрэ, онон дьөрү моральнай компенсация даҕаны оҥоһуллубатаҕа.

Политическай конъюнктураҕа сөп түбэһиннэриллэн сууттаммыт студеннар Д. И. Винокуров, М. М. Барашков уонна П. И. Сивцев дьыалалара хаттаан көрүллэ илик (10191, 11186 №-дээх кинилэр холуобунай дьыалаларын көрдөххө, үөрэттэххэ, РСФСР УК 206-с ыстатыйатын 2-с чааһынан (злостное хулиганство) буруйданыылара дьиҥнээх дакаастабыла суох. Ол оннугар муус устар 2 күнүгэр Чепалов уулуссатыгар вневедомственнай охрана үлэһитэ урутаан студены сирэйгэ охсубутун, онтон сылтаан бэйэтэ кырбана сыспытын силиэдэбэтэл Скрябин Ф. П. арыйбыт эбит. Ону сабан кэбиспиттэр.

Ол саҕана адвокат буолан суукка кыттыбыт Оздоева (Кистенева) В. Н. буруйдааһыны кубулдьутуу туһунан бу курдук этэн турар: «Аан бастаан утаа бэрээдэги маассабай кэһии диэн ааттаан баран кэлин күлүгээнистибэнэн ааттаабыттара. Адвокаттартан соҕотох мин эрэ сорохтор буруйа суохтарыгар боппуруоһу көтөхпүтүм. Кэлин ол тахсан кэллэ, история кэннин диэки хайыспытын кэннэ. Ол кэмҥэ бу биһиги олохпут маннык уларыйыа диэн кимиэхэ да санаа суоҕа чуолкай…» («Сахаада», 1992 с. 22.04. 16 №).

Политическай бассыыбайдааһын содулугар «моттойо» оруолугар түбэспит эдэр дьонтон (билигин кинилэр, төһө да олох дьэбэрэтигэр тэпсэ сатаабыттарын иһин, санааларын түһэрбэккэ үөрэхтэрин ситэри бүтэрэн үлэһит буолан, дьиэ-уот, оҕо-уруу тэринэн, тус олохторугар ситиһиилэнэн, обществоҕа туһалаах дьон бэрдэ буолан эрэллэр) балыыр, атаҕастабыл хара мэҥэ дьэ сотуллуо, кырдьыктаах сыһыан өрөгөйдүө диэн бар дьон бигэтик эрэнэр. Оччотугар эрэ саха норуотуттан сымыйа буруйдааһын тиһэҕэр тиийэ, бүтэһиктээхтик уһуллубутунан ааҕыллыа!

Бу суруйуу сыала-соруга бары үөһэ этиллибиттэртэн кимиэхэ барытыгар өйдөнүөн сөп. История чахчытыгар сыанабыл уонна ымпыктаан-чымпыктаан үөрэтии оҥоһуллара олох сокуона. Онуоха бу бастакы саҕалааһын буолбатах. Быһыта-орута суруйуулар, ахтыылар, ырыҥалаан көрүүлэр бэчээккэ тахсыталаан тураллар. Олору барытын төһө кыалларынан хомуйан, оччотооҕу быһылааҥҥа сыһыаннаах араас докумуоннарынан ытаһалаан, үгүс дьоннору кытта кэпсэтэн, бары матырыйааллары бииргэ түмэн туспа кинигэ оҥоһуллубута. Бу үлэҕэ ис сүрэҕиттэн ыалдьан улаханнык көмөлөспүт, бэйэтин матырыйаалларын биэрбит кырдьаҕас педагогка, сэрии уонна үлэ ветераныгар Г. Е. Апросимовка нөрүөн нөргүй, барҕа махтал буолуохтун!

1990 сыллаахха республика демократическай күүстэрин I Конгреһын үлэтин кэмигэр (Өрүс пароходствотын дьиэтин актовай саалатыгар буолбута) сыыһа буруйдаммыттар дьыалаларын хат көрөн реабилитациялатар туһунан биһиги, бу строкалары суруйааччы уонна «МЯ» хаһыат, «Аргыс» сурунаал үлэһиттэрэ Олег Сидоров, Егор Федотов, оччотооҕуга Верховнай Сэбиэт председателин М. Е. Николаевы кытары кэпсэтэ сылдьыбыппыт. Онуоха Михаил Ефимович «матырыйааллары аҕалыҥ, оччоҕо бу боппуруоһу көрүөхпүт» диэн эрэннэрбитэ. Ол кэмҥэ биһиги, сөптөөх матырыйаалы ситэри була илик буоламмыт, кини этиитин кыайан толорботохпут. Оттон билигин ол сорук ситиһилиннэ: 1986 с. событиелар дьиҥ кырдьыктара хайдаҕын көрдөрөр матырыйааллар, докумуоннар киэҥ билиигэ тахсар кыахтаннылар.*


* 1996 с. бэчээттэммит «Балыырдаах 1986 сыл. Апрельские события 1986 года» диэн кинигэҕэ киирии тылтан. — Автор.

### Катокка туох буолбутун туһунан сырдатар докумуоннартан

«Секретарю парткома ЯГУ

от ст. инженера-электронщика ИВЦ ЯГУ

Григорьевой Галины Гаврильевны

Объяснительная

1 апреля я вышла на смену работать с 14 часов до 22 часов. В 19 час. 30 мин. я заметила через наше окно большое количество людей на катке возле здания главного корпуса. Потом увидела, что некоторые стали убегать, некоторые гонялись за ними. Затем я отвлеклась на телепередачу, передавали математический факультет. А оператор, которая со мной работала, увидела, что под нашими окнами несколько подростков били одного парня. Тот потом вскочил и убежал.

В 20 часов я вышла на улицу, напротив парадного подъезда стояли три девушки с коньками. Я у них спросила, что происходит, почему все бегают. Они сказали, что они катались на катке и вдруг на них напали около 40 подростков и стали избивать катающихся. «Вот мы убежали, позвонили в милицию и стоим ждем их».

Я постояла с ними, ожидая милицейскую машину, т. к. на катке все еще было оживление, кто-то с кем-то дрался. Затем я у девочек спросила: «А как вы сообщили в милицию? Что сказали?»

Девочки: «Групповая драка на катке сказали». Я им сказала: «Девочки, может надо было им сообщить более точно, ведь 3–4 человека, если дерутся тоже можно назвать групповой, а тут около сорока… Вы тут стойте, а я пойду еще позвоню».

Забежала в главный корпус и через телефон вахтера набрала 02 и только успела сказать «я звоню из главного корпуса университета, тут на катке…», как дежурная (был женский голос) прервала меня: «Знаем, знаем, что вы это не видите что ли, что две машины стоят, что все время звоните, больше не звоните!» — и бросила трубку. Я звонила 5–7 мин. 21 часа. Я опять выбежала к девочкам, говорю им, что две машины где-то здесь, посмотрите хорошенько. Всматривались, но поблизости ни одной милицейской машины не увидели. Затем смотрим мимо нас проезжает в сторону «радиоцентра» машина с синей лампой с надписью «милиция», мы вчетвером машем, чтоб остановить, но машина не остановилась, было 10–12 мин. 21 часа.

В машине был только водитель. Поехал в сторону «Радиоцентра».

Еще я заметила, что одна группа подростков (были и девочки) в количестве около 10 человек сошла с автобуса на остановке «Университет», затем перешли дорогу и спустились вниз к озеру.

21 час. 25 мин. в окно заметила огромную толпу и много машин. Среди них увидела наших руководителей. Я вышла к ним, пыталась встретиться с Ивановым Николаем Сергеевичем, но он был занят, тогда я подошла к полковнику (человеку в папахе) и высказалась по поводу своего возмущения насчет службы «02», поставила ему в известность их грубость и даже была удивлена что те не пытались узнать кто звонит им. Он сказал, что разберется. Я считаю, если бы вовремя прибыла машина милицейская, можно было предотвратить все эти события.

9 апреля 1986 г.»

* * *

«В парткому ЯГУ

от ст. Громова Василия Васильевича

ИТФ ГИ‑85-2

Объяснительная

1 апреля 1986 года в 19 часов я с однокурсниками Василием Атласовым и Ушницким Дмитрием пошли кататься на каток, который находится против главного корпуса ЯГУ. На катке было примерно 15 студентов ЯГУ: 5 парней (в числе них мы) и 10 девушек. Через 30 минут мы увидели большую группу. Они шли со стороны кинотеатра «Лена». Потом эта группа спустилась с улицы «50 лет ВЛКСМ» на озеро. Где-то между институтом горного дела Севера и поликлиники. Они начали расхаживаться по озеру. Я пошел на коньках навстречу к ним, не подозревая об их намерении, а В. Атласов остался на берегу, где стоит прокат. Когда я подошел к ним, они меня не тронули и я оказался на другом конце озера. Потом, когда я возвращался, увидел, что среди них были девушки. Одна была с гитарой, а у парней были какие-то веревки на руках и на конце железные предметы. Вскоре я увидел, что В. Атласова начали избивать. Куда ушел Д. Ушницкий я не заметил. Когда подошел поближе из группы отделилось несколько парней и бросились на меня. Я побежал к берегу. Они кричали, чтобы меня поймали. И навстречу мне подбежали с берега 3–4 парня. Это были подростки 15-16-17 лет. Первый ударил меня канатиком, на конце с железным набалдашником. Он попал в меня по переносице. После я побежал назад. И ко мне подбежал парень в черной шубе и пнул. Промахнувшись упал и быстро встал. Подбежали еще несколько парней и меня уронили, испинали. Никто ничего не кричал, не говорил. Пинали они меня довольно долго. Когда один из них крикнул «Стойте», они ушли. Вскоре я встал, сильных травм не получил. Увидев В. Атласова я отдал свои коньки. У него все лицо было в крови. Какая-то девушка придерживала его и сказала ему, чтобы он пошел в общежитие. Одев ботинки я простоял немножко и пошел в общежитие. А подростки были на другом конце озера. Они кого-то догоняли и избивали. Все эти подростки были русские. Я запомнил, что у двух парней были куртки с надписью «Мотокросс», у одного на руке была цепь.

Когда пришел в общежитие уже собралась толпа студентов. Уже было примерно человек 20. Я пошел с ними с целью узнать кого-либо, посмотреть, приметить подростков.

Когда мы подошли поближе к ним, их было человек 30. А всего было подростков примерно 70 человек. Они стояли напротив учебного корпуса ИТФ, возле озера. Вели они себя вызывающе. Потом мы пошли обратно. Когда пришли к зданию института горного дела Севера, собралось заурядное количество студентов. Вскоре все побежали в сторону подростков. И я побежал за ними. Но их на месте не было. Потом мы пошли обратно на каток. Там немного простояв, я ушел обратно в общежитие.

07.04.86»

«Объяснительная

Во вторник, т. е. 1 апреля, я, Семенов Николай Николаевич и мой брат (двоюродный) Винокуров Иннокентий Васильевич шли с кинотеатра «Лена» в 14 корпус. Проходя около магазина «Холбос», увидели на катке много людей. Потом мой брат сказал, что идет драка. Их было примерно 50 человек. К этому времени мы подходили к мосту, который стоит напротив университета. Мы спустились на каток. Там было около 40 подростков, среди них был парень в какой-то фирменной куртке, лет 25. В руках у них были железяки и цепи. Они начали выгонять катающихся на берег. Мы стали кричать: «Ребята, что вы делаете, опомнитесь». Четыре парня бросились к нам, я схватил близлежащую палку и защищаясь стали отходить. В это время мы заметили, что с той стороны тоже отходят девушки и около 8 студентов. Среди них были дружинники.

Не знаю откуда они пришли, а было 5 или 6 дружинников. Подростки били всех подряд, в том числе и девушек. Одну девушку ранили в голову.

Я с братом встретили одного знакомого парня и он сказал, чтоб мы проводили его. Он живет в Залоге. В это время толпа этих подростков пошла обратно. Проводив товарища мы пришли в 14 корпус.

Семенов Н. Н., ИО ИФФ ЯГУ

Участник военных операций в Афганистане, инвалид.

05.04.86 г.»

* * *

«Объяснительная

Я, Устинова Тамара Афанасьевна, студентка гр. М-84-2 являюсь свидетелем событий 1 апреля на катке. В 19 часов вечера 1 апреля 1986 г. с Никифоровой Леной пошла на каток. Народу было немного. Обстановка на катке была нормальная. К 20 часам мы, т. е. я, Никифорова Лена и все те, кто были на катке, увидели большое количество ребят, идущих в нашу сторону. Это были парни лет с 14 до 18. У них на руках были цепи, толстые веревки, палки. Мы очень испугались. Их было, подростков, примерно, 50–60 человек. Они, подростки, оттолкнув девушку, начали бить Атласова Василия. Затем побежали за другими парнями, которые в это время убегали. Из находящихся на катке я знала Никифорову Лену, Атласова Василия, Громова Василия, Устинову Зою, Винокурову Агу. После того, когда они побежали, Устинова Зоя пошла звонить в милицию.

После этого мы ушли через несколько минут…

После этого, ночью с 1 апреля на 2 апреля 1986 г. ночью, примерно, к 3 часам меня разбудила Винокурова Ага и сказала, что нас приглашают в Ярославский РОВД. Я сказала, что не пойду, но они сказали, что без меня они не уедут, и что меня только и ждут.

Мне пришлось поехать. С нами еще были, кроме Никифоровой Лены и Винокуровой Аги, Кириллина Саргылана, Меккюсярова Кюннэй, Атласов Василий, Громов Василий, Ушницкий, а также начальник ОКОД ЯГУ Петров Эдик.

Петров Эдик объяснил, что нас ведут в РОВД Ярославского района для опознания пойманных подростков. Я лично никого не опознала. Атласов Василий опознал троих подростков из шестерых.

После этого нам сказали написать объяснительные о случившемся событии на катке. Мы написали. Нас допрашивал участковый ЯРОВД Потапов. После этого нас отпустили и привезли обратно на милицейской машине домой в 18 корпус.

10.04.86 г.»

Справка о фактах антиобщественного поведения среди молодежи г. Якутска*

28 марта 1986 г. на катке Заложной части города группа подростков, среди которых находились несовершеннолетние Тишкин В. Н., 1970 года рождения, русский, учащийся ПТУ Минторга, взрослые Просолов В. В., 1968 года рождения, русский, член ВЛКСМ, учащийся учебного комбината Главякутстроя, Игошин Д. П., 1965 года рождения, русский, член ВЛКСМ, рабочий ЦРММ УПТОК объединения «Якутскгеология», переговорив о якобы происшедших случаях драк между городскими подростками и студентами ЯГУ, договорились встретиться 29 марта в 18 часов в районе катка, чтобы «разобраться» со студентами. Собравшись на следующий день, группа подростков во главе с Игошиным, Просоловым, Тишкиным около 19 часов напали на двух неустановленных лиц якутской национальности, нанесли им побои и отобрали спортивную сумку, в которой находились вино-водочные изделия.

31 марта в районе кинотеатра «Центральный» после 19 часов вновь собралась группа городских подростков в количестве около 20 человек, среди которых находились Игошин, Тишкин, а также Искаков М. М., 1967 года рождения, татарин, уволенный с работы Дворца культуры и техники ЯОСПС, и направились в сторону Заложного катка с целью «разобраться» со студентами. На Заложном мосту эта группа встретила пятерых школьников якутской национальности, приехавших из районов на республиканские соревнования, и нанесли побои троим из них. Убегая от них, школьники вызвали на помощь учащихся республиканской физико-математической школы и студентов ЯГУ.

Студенты в количестве около 70 человек, в основном, якутской национальности, вышли на лед Заложного катка и рассеяли группу городских подростков.

В районе магазина «Туймада» разбежавшиеся подростки вновь стали собираться и вернулись на каток, где затеяли драку с катающимися, которых они принимали за студентов. В ходе этой драки были нанесены взаимные побои ее участникам, в том числе зачинщикам драки Тишкину, Кузьминых, Бучельникову. Организаторы драки разбежались, увидев группу студентов, вышедших из общежития на каток.

1 апреля после 17 часов в районе Заложного катка снова стали собираться неорганизованные группы подростков, среди которых распространялись слухи о том, что 31 марта на катке студентами якутской национальности были избиты несколько подростков, и раздавались призывы к расправе над студентами. Около 18 часов подростки в количестве 50–70 человек во главе с Искаковым и Игошиным, вооружившись палками и цепями, направились к катку, где катались на коньках человек 30, в основном студенты ЯГУ. Часть этой группы стала преследовать катающихся ребят якутской национальности и наносить побои. Были нанесены побои студентам I курса ИТФ Громову В. В., Ушницкому Д. А., Атласову В. Л. и студентке I курса математического факультета С. Кириллиной. Когда к катку подъехали наряды милиции, хулиганствующая толпа подростков переместилась на противоположную сторону катка и рассредоточилась. После этого на катке собралось около 200 студентов из близлежащих общежитий, которые стали высказывать возмущение бездеятельностью органов внутренних дел и требовать принятия мер к виновным в нанесении побоев студентам. Приехавший на каток зам. министра внутренних дел т. Дедиков В. Е., дал обещание проинформировать студентов о принимаемых ими мерах на следующий день в 19 часов. Удовлетворившись этим, студенты разошлись по общежитиям. На следующий день, 2 апреля, 18 часов 40 минут т. Дедиков В. Е. прибыл в актовый зал ЯГУ, где находились около 20 студентов, несколько преподавателей, секретарь комитета ВЛКСМ и зам. секретаря парткома ЯГУ.

Группа в 30–40 человек собралась у университета, не вошла в зал, мотивируя тем, что место встречи с т. Дедиковым было назначено на катке и по льду двинулась в сторону кинотеатра «Лена» с намерением направиться к зданию МВД ЯАССР. У моста и на театральной площади к этой группе стали присоединяться другие студенты и молодежь. Всего собралось около 150 человек. Находившаяся по заданию горкома ВЛКСМ группа оперативного комсомольского отряда в количестве 30–40 человек и комсомольских активистов ЯГУ в количестве 15 человек не смогли воспрепятствовать этой толпе. Их удалось остановить на площади В. И. Ленина и уговорить собраться в актовом зале ЯГУ. На обратном пути масса студентов разрослась за счет присоединившихся прохожих и любопытных. На перекрестке ул. им. 50-летия ВЛКСМ и пр. Ленина от основной массы студентов отделилась группа, которая стала преследовать подростков русской национальности, бросившихся бежать с катка. Этой группой при попытке их остановить был избит мл. лейтенант милиции Телегин, были допущены другие хулиганские действия.

В актовом зале ЯГУ состоялось собрание студентов и присоединившихся к ним учащихся других учебных заведений и городской молодежи, в основном якутской национальности, где присутствовали партийные, комсомольские работники, представители МВД и администрации ЯГУ. На этом собрании выступившие, в основном, возмущались неэффективностью деятельности органов внутренних дел по обеспечению порядка в общественных местах, неоперативностью их работы и требовали принять меры к виновным в избиении студентов и оградить их от хулиганствующей городской молодежи.

Вместе с тем, часть выступивших дали политически неверную интерпретацию имевшим место в г. Якутске фактам драк и хулиганских проявлений, в которых пострадавшими оказывались лица коренной национальности, и на этой основе допустили высказывания националистического характера. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Присутствующие на собрании секретари Якутского обкома, горкома, Ярославского районного комитета партии тт. Николаева С. Е., Сосин С. С., Эверстова А. Е., Гавриленко Т. П., представители ректората и парткома ЯГУ не проявили должной настойчивости, не дали аргументированного отпора политически незрелым высказываниям и не переломили ход собрания в нужном направлении.

3 апреля в ЯГУ состоялось организованное парткомом собрание комсомольского актива, где большинство студентов заняло правильную позицию в оценке происшедших событий. Однако студенты V курса сельскохозяйственного института Еремеев А. Д. и Гоголев В. Н. в своих выступлениях проявили незрелость в понимании вопросов межнациональных отношений.

10 апреля проведено расширенное заседание парткома ЯГУ, где намечены мероприятия по усилению идейно-политического, нравственного и интернационального воспитания студентов. На заседании комитета ВЛКСМ, общих комсомольских собраниях групп факультетов ЯГУ началось обсуждение задач по реализации постановления и мероприятий парткома университета, на которых дается соответствующая оценка имевшим место хулиганским проявлениям и высказываниям националистического толка со стороны отдельных студентов. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

14 апреля бюро Якутского обкома ВЛКСМ обсудило задачи комсомольских организаций г. Якутска и ЯГУ по усилению идейно-воспитательной работы и повышению боевитости комсомольских организаций и дало принципиальную оценку фактам групповых нарушений общественного порядка со стороны молодежи города, состоянию нравственного и интернационального воспитания в молодежных коллективах.

Якутским городским, Ярославским и Октябрьским районными комитетами партии с участием партийного, советского, комсомольского актива и правоохранительных органов проведена массовая разъяснительная работа в трудовых коллективах г. Якутска с объяснением и правовой оценкой происшедших событий.

Органами внутренних дел ЯАССР принимаются меры по совершенствованию охраны общественного порядка, формированию интернациональных нарядов патрульно-постовых служб, усилению связей с трудовыми коллективами и общественными формированиями, повышению оперативности в работе, раскрытию всех совершенных преступлений, особенно хулиганских проявлений, избиений граждан, правонарушений среди несовершеннолетней молодежи, обеспечению неотвратимости предусмотренной законом ответственности для виновных.

По факту хулиганских действий городской молодежи и студентов 28, 31 марта и 1, 2 апреля 1986 года органами прокуратуры возбуждено уголовное дело. В ходе расследования выявлены и арестованы зачинщики групповых драк Искаков М. М., Игошин Д. П., Тишкин В. Н., Просолов В. В., а также студенты II курса физкультурного отделения педфака ЯГУ Винокуров Д. И., Барашков М. М., виновные в учинении хулиганских событий и нанесении побоев работнику МВД при исполнении им служебных обязанностей.

Михаил Барашков кэпсээнэ

Субботникка үлэлии сырыттахпына, муус устар 10 күнүгэр следователлэр, формата суох дьон, «почтовая» УАЗ‑ка олордон илдьэ барбыттара. Прокуратураҕа Сергучев следователь уонна биир следователь дьахтар баар этэ. Биир чаас кэтэһиннэрбиттэрэ. Следователь: «Хайдах баччааҥҥа диэри хаайыллыбакка сылдьаҕын?!» — диэн фамилиябын истээт, сонно хаһыытыы былаан эппитэ. Мин соһуйбуппар, «Милиционеры кырбаан баран, эн хаайыллыбакка сылдьаары гынаҕын дуо?!» — диэбитэ. Онтон атын хоско таһаарбыттара, онно быһаарыы суруйтарбыттара. Тугу гыммыппын, ханна сылдьыбыппын. Ону ааҕан баран следователь: «Кырдьыгынан суруйбатаххын, сымыйанан суруйбуккун!» — диэбитэ. Онтон көрүдүөргэ өр баҕайы кэтэспитим. Сэттэ чаас саҕана били икки киһи, аҕалбыт дьон: «Таҥын, бардыбыт», — диэбиттэрэ. Ыйыппыппар: «Антах, отделга, өссө кэпсэтии баар», — диэбиттэрэ. Өр аһаабакка сылдьыбыппыттан, Сергучев ас атыылаһан аҕалаары гыммытын, мин дьиэбэр аһыам диэбитим. Онуоха күлбүт курдук буолан баран: «Анараа дойдуга эйигин таптаабыттарынан аһаппаттар…» — диэх курдук эппитэ.

Ярославскай оройуон отделыгар дежурнай: «Бу кимий, туохха аҕаллыгыт?» — диэн ыйыппыта. Ону: «Барашков, подследственнай, пока временно изоляторга олордуохха наада», — дэспиттэрэ. Дежурнай: «Санкцията суох уонна киэһэ 5 чаастан хойут ылар быраабым суох, чаас ыраатта, 7 чаас», — диэбитэ. Ону санкция аҕалыахпыт диэн барбыттара. Ол кэмҥэ прокурор Каратаев суох кэмэ этэ. Кимтэн ылбыттара буолла, миэхэ кэлэн: «Кумааҕыга илии баттаа, ааҕыма-хайаама!» — диэбиттэрэ. Мин билбэт буолан илии баттаабытым. Ити пятница күн этэ, үс күнү быһа сыппытым. Следователь ыҥыртара сылдьыҥ диэбитэ. Сергучев өрөбүл күн кэлэ сылдьыбыта. Малбын бэрдэрбитэ, таһаартарбыта уонна: «Чэ өссө кэлэҥҥин, өссө биир быһаарыыта суруй. Хайдах тугу гыммыккын. Милицияны оҕустум, массыынаны көтөхтүм диэтэххинэ, түргэнник дьиэҕэр ыытан кэбиһиэм, бүгүн өрөбүлгэ», — диэбитэ. Васильев Костяны (эмиэ хас да күн сыппыта) эмиэ инньэ диэбитэ. Охсубатахпын хайдах оҕустум диэхпиний, мин оҕустум диэбэтэҕим, массыынаны көтөҕүстүм диэбэтэҕим быһыылааҕа. Билигин көрдөхпүнэ өйдүөм этэ. Кини маҕан куртка кимиэнэ этэй диэн ыйыппыта, оннук уол ханна баарый диэбитэ. Ону мин билбэппин, кэтэ сылдьыбытым да кимиэнин билбэппин диэбитим. Винокуров Дима куоракка аймахтардаах дуо диэбитэ. Мин баар быһыылаах, эдьиийдээх диэбитим. Аадырыһын ыйыппыта, куртканы онно кистиэн сөп дуо диэн ыйыппыта. Онтон суруйтарбыт кумааҕытыгар илии баттаппыта. Аҕыйах тылы уларытан суруйбутун көннөртөрөөрү гыммыппын: «Суох, суруллубут дьыала көннөрүллүбэт!» — диэн аккаастаабыта. Холобур, массыына аттыгар турбутум диэни, массыына көтөхтө диэн суруйбут этэ. Мин босхолонор буоллахпына хайдах суруллубута туох оруоллаах буолуой дии санаабытым. Онтон куртканы көрдөөрүҥ, үс чааска кэлээриҥ диэбитэ. Үс чааска Васильев Костя куртканы ылбыта, Сергучев аатыгар сурук суруйбута. Прокуратураҕа следовательгэ миигин киллэрэн биэр диэбитэ. Сергучев кэлэн: «Васильев, тугу гына олороҕун, барыаххын син, бу киһи курткатын илдьэ бар», — диэбитэ. Миигин ыыппатаҕа: «Эн, тохтоо, кэпсэтии баар!» — диэн буолбута. Киллэрбиттэрэ, куртканы көрдөөбүттэрэ, «о добровольной сдаче» сурукта суруй диэбиттэрин, «мин аҕалбатым, Васильев аҕалла, суруга бу» диэн биэрбиппин, Сергучев ылан уктан кэбиспитэ. Куртканы ылбыттара, эмиэ өр көрүдүөргэ кэтэһиннэрбиттэрэ. Онтон эмиэ били уолаттар кэлэн отделга илдьибиттэрэ. Дежурнайга: «Сарсын түрмэҕэ ыытаарыҥ!» — диэбиттэрин ыйыппыппар, «эн ыстатыйалааххын, 191 ыстатыйа 2 чааһа» диэбиттэрэ, түрмэҕэ илдьэ барбыттара. Ярославскайга биир хоннорон баран СИЗОҕа ыыппыттара, следственнэй изоляторга үс ый сыппытым. Үстэ силиэстийэҕэ тахса сылдьыбытым. Маҥнайгы силиэстийэҕэ Скрябин Федор Петрович сонно тута: «Барытын кырдьыгынан билин. Хайдах суруйаҕын даҕаны, эн биһиги сыһыаммыт оннук буолуо!» — диэбитэ. Мин: «Ол аата хайдах?» — диэн ыйыппыппар, «Милицияны охсубуккун билин, оччоҕо барыта үчүгэй буолуо!» — диэбитэ. Мин хайдах баарынан урукку суруйбутум курдук суруйбуппун ааҕан баран: «Эмиэ буруйгун билиммэтэххин, эн биһиги сыһыаммыт мантан ыла куһаҕан буолуо!» — диэбитэ. Кириллина Наташа, билигин кэргэним, көрсүһэ кэлбитин көрсүһүннэримээри гыммыта, бу киһи буруйун билиммэт диэн. Көрдөспүттэригэр көрүһүннэрбитэ.

Силиэстийэ аайы: «Билин!» — диир этэ. Онтон иккис силиэстийэҕэ мин: «Эһиги тоҕо миигин була сатыыгыт, буруйдааҕы булар кыаххыт суох дуо?» — диэбитим. Онно: «Миэхэ хайа киһи түбэһэрэ, ким да түбэһэрэ разницата суох, кылаабынайа мин отчуоттуохпун наада — «бачча киһини хаайдым диэн!» — диэн аһаҕастык эппитэ. Онно следователь дьахтар истэн турар этэ уонна конвой сержант бааллар этэ. Олорго мин: «Скрябин этиитин иһиттигит?!» — диэн дьэбэлэйдээбитим. Саҥарбатахтара. Суукка эмиэ оннук, следователь дьахтар истибитэ диэн эппитим. Ол оннук хаалбыта. Попов Василий Пахомович, адвокатым, дьыаланы билсиһэн баран: «Бу уол 206-с эрэ статьялаах эрэ дуо?» — диэбитин бигэргэппиттэрэ, следователлэр. «Оччоҕо суукка милицияны охсубатаҕын дакаастаатахпына быыһанар, босхолонор буоллаҕа дии», — диэбитэ. Следователь: «Чэ, ону антах тиийэн бэйэҕит быһаарсаарыҥ!», — диэбитэ. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Маҥнай буруйдаабыт ыстатыйалара 191 этэ, онтон 206-с оҥорбуттар этэ. Суукка тиийбитим, арай адвокатым суох этэ. Биир билбэт, эдэр соҕус, 30-ча саастаах киһим кэлэн: «Миша, мин эн адвокатыҥ буолабын, аатым Александр Платонович Захаров», — уонна кумааҕы биэрбитэ: «Маны үчүгэйдик аах уонна туох суруллубутунан кэпсээр», — диэбитэ. Ону аахпытым, «милицияны охсубутум, массыынаны көтөхсүбүтүм диэн билин уонна суукка олох улаханнык саҥарбаккаҕын эрэ олор» диэбит этэ. Мин соһуйбутум: «Хайа, бу, эн, адвокаккын дуу, хайдах киһигин дуу?». Хайдах маннык киһини адвокат оҥороллоруй диэн улаханнык сөхпүтүм.

Мин адвокаппын ыйыппыппар: «Атын Верховнай суукка адвокаттыы сылдьар, кэлэр кыаҕа суох, онон миигин ыыттылар», — диэбитэ. Оннук хаалан хаалбыта. Мин адвокаппын требуйдууру, отводтыыры билбэт этим. Онон оттон адвокат көмүскүүр ини дии санаабытым. Суут кэмигэр: «Олох саҥарбакка олор, барыта үчүгэй буолуоҕа, суут кэнниттэн босхолуохтара…» — эҥин диэбитэ. Онон суукка мөккүспэккэ олорбутум. Дима кырдьыгын таһаарына сатаабытын, мин өссө: «Чэ, олус мөккүһүмэ, кыратык сууттаан баран босхолууллар үһү, мин адвокатым суруйбут — кыратык сууттаан баран босхолууллар үһү…» — диэбитим. Дима хайдах баарынан мөккүһэ сатаабыта.

Силиэстийэ бириэмэтигэр Юрлагин диэн милиционеры кытта очнай ставка оҥорбуттара. Скрябин. Онно мин маҕан курткалаах этим. Икки ханнык эрэ хара курткалаах уолу аҕалан олордубуттара. Уонна следователь ыҥыра тахсан баран хаалбыта. Скрябин ыҥыран киллэрбитэ (дьиҥинэн оннук гыныа суохтаах эбит), Юрлагин опознаниеҕа киирээт да: «Бу киһини билэбин!» — диэбитэ. «Хантан билэҕин?» диэбиттэригэр: «Бу киһи субу маҥан куртканы кэтэ сылдьара, милиционер Телегини туох да саҥата суох кэлэн сирэйгэ охсубута!» — диэбитэ.

«Ону мин бу курткатын копюшонуттан туппутум, тарпытым, бу кнопкалара килэбэчийэллэрин эҥин өйдүүбүн!» — диэбитин мин: «Тоҕо сымыйалыыгын, мин атын курткалаах этим, кэтэ сылдьыбыт курткам копюшона суох этэ уонна кнопканан буолбатах, замогынан тимэхтэнэр!» — диэн утарбытым. Следователь илиитинэн саҥата суох суруйа олорбута, кумааҕытын аахтарбыта. «Младшай лейтенант Юрлагин опознаниеҕа Барашковы биллэ. Манныкка маарынныыр курткалаах сылдьар этэ диэтэ» диэн уларытан суруйбут этэ. Ону мин: «Юрлагин инньэ диэбэтэ ээ, бу куртканан сылдьара, копюшонуттан туппутум диэтэ», — диэн бэйэтэ суруйбутун утарбытым. Ону: «Ол улахан оруолу оонньообот, син биир маҕан куртка да, маҕан куртка!» — диэн ыытан кэбиспитэ. Мин илии баттаабатаҕым. Онтон 206-с статьяны аҕалан обвинение предъяви гыммытын илии баттаабатаҕым. Олор дьыалабар сылдьаллара буолуо…

Телегини бэйэтин аҕалан көрүһүннэрбэтэхтэрэ. Мин тугу да билбэт этим. Билигин санаатахха, барытын наар албынныы сылдьыбыттар эбит. Мин барытын бүк итэҕэйэр, следователлэри эрэнэр этим. Суукка Скрябины ыҥыртаран: «Эн оҕордук, кими да тутарым, олордорум оруола суох син биир диэн эппитиҥ», — диэбиппин — кини: «Суох, мин хайдах да оннук саҥарар туһум суох, оннук эппэтэҕим!» — диэн мэлдьэспитэ. Онно прокурор: «Бу следователь Скрябины сууттуубут дуу, эбэтэр Барашковы дуу?!» — диэн Скрябины ситэ саҥардыбакка, таһааран кэбиспитэ. Прокурор Данилов диэн киһи этэ.

Адвокат үксэ туһата суоҕу саҥарбыта. Арай, «силиэстийэ кэмигэр потерпевшай Телегин бэйэтин биэрбит показаниеларын, көрдөрүүтүн хаста да уларыта сырытта» диэбитэ. Уонна Юрлагин очнай ставкаҕа, опознаниеҕа Телегин көрдөрүүтүттэн букатын атыны утары көрдөрдө диэбитэ. Бэйэтэ суукка кэлбэтэх диэбитэ. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Прокурор сүрүннээн, бу киһи активнайдык ыһыытаан-хаһыытаан дьону тэптэрэн биэрэ сылдьыбыт диэн буруйдаабыта, агитациялаабыт диэбитэ. Дьиҥинэн, биир да туоһу оҕордук көрдөрбөтөх этэ. Прокурор миигин да, Винокуровы да, быһаарбакка, хайабытын да араарбакка, булкуйа сылдьыбыта. Майор туоһу киирбитин кэннэ судьуйа: «Бу олорор подсудимайдартан кими билэҕин?» — диэн ыйыппыта. Ону миигин, Винокуровы ыйыталаабыта. Судьуйа: «Барашков хайдах таҥастаах этэй?» — диэн ыйыппыта. «Барашков от күөҕэ курткалаах, илиитэ бэрэбээскилээх этэ, милицияны охсубута, туох эрэ диэн хаһыытыыр эҥин этэ…» — эппиэттээбитэ. Мин туран: «Эн, точно мин таҥаспын өйдүүгүн дуу, сирэйбин дуу?» — диэбиппэр, ону «сирэйгин да, таҥаскын да өйдүүбүн» диэбитэ. Ону мин итак өйдөнөр диэн дьэбэлэйдээбэтэҕим, атыннык эппитин судьуйа өйдүө дии санаабытым. Ону боротокуолга киллэрбиттэр этэ да саҥарбатахтара, адвокат да тутуспатаҕа. Уонна кэнники тыл этитиэхпит диэбиттэрэ эрээри, тыл биэрбэтэхтэрэ, ситэ этиппэтэхтэрэ, тиэтэппиттэрэ, бириигэбэри аахпыттара. Суут кэнниттэн 7 хонук иһигэр кассационнай жалоба оҥорорбор, тугу сөбүлэлэспэппин суруйбутум. Ону оннунан хаалларбыттара. Онно, кассационнай жалобаҕа, тугу сыыспыттарын барытын ыйбытым. Разбирательствоҕа, Наташа сылдьыбыта, онно 15 мүн. иһигэр кассационнай жалоба ааҕан баран, совещаниеҕа 5 мүн. бара сылдьаат, бириигэбэр уларыйбат диэн дьыаланы сабан кэбиспиттэр. Надзорнай жалобаны суруй диэбиттэрин, син биир туһата суох эбит диэн суруйбатаҕым. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Студеннары тимиринэн эҥин кырбаабыт уолаттар тэҥҥэ сууттаммыттара, тэҥ срокка, өссө биирдэрэ 3 сылга эрэ ууруллубуттара. Сорохторо уруккуттан араас дьыалалаах этилэр. Холобур, Тишкиҥҥэ. Сивцев Петяҕа 3 сыл биэрбиттэрэ. Телегин суут бириэмэтигэр «охсубут уол бу баар эбит» диэбитигэр туппуттара Сивцеви. Силиэстийэҕэ бастаан, «кэннибиттэн кэлэн охсубуттара, онон ким охсубутун билэр кыаҕым суох» диэбит этэ. Онтон суукка, бука күһэллэн буолуо, «Барашков түөскэ аспытыгар халтарыйан охтон түспүтүм» диэбитэ. Онтон Сивцев Петя охсубута диэбитэ. Юрлагин көрдөрүүтэ атын этэ. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Суут кэнниттэн түрмэҕэ сыттахпына, КГБ биир следователэ кэлэ сылдьыбыта. Кореец дуу, китаец дуу быһыылааҕа, нууччалыы саҥарара. Туох буолбутун быһааран, КГБ председателин аатыгар суруй диэбитэ. Төбөтүн, саҕаланыытын этэн суруйтарбыта. Мин суруйан истэхпинэ: «Тохтоо, бу эн тугу суруйаҕын!» — диэбитигэр мин: «Тугу суруйуохтаахпыный?» — диэбитим. «Туох настроениелаах этигиний, тоҕо маннык-инник буолбуккун, нууччалары утары барбыккын суруй», — диэбитэ. Мин кыыһыран: «Миэхэ оннук националистическай өй-санаа ончу суох, итинник буоллаҕына суруйбаппын! Быһаарыыны элбэҕи суруйбутум, онтон баран наадалааххын устан ыл!» — диэбитим. Кини уговори гына сатаабыта: «Эн тускар гынабыт, бэйэҕэр туһалаах буолуо этэ», — эҥин диэбитэ. Бэйэтин интэриэһигэр туһана сатаабыта. Тугу гыммыппар кыһаммат этэ, чуолкайдыы сатаабатаҕа.

Маҥнайгы күҥҥэ Сергучев чуолкайа суох баҕайы элбэх хаартыскалары көрдөрбүтэ. «Эн маҕан курткалаах эбиккин, охсуллубут киһи (милиционер) маҥан курткалаах уол оҕуста диэбитэ», — диэн киирбитэ.

Хааман истэхпитинэ биир киһи хаартыскаҕа түһэрэ сылдьар диэбиттэрэ. Ол гражданскай таҥастаах киһини студеннар туппуттарын милициялар бэйэлэрэ туппута буолан илдьэ барбыттара. Бэйэлэрин киһилэрэ буолуо. Мин 2-с эрэ чыыһылаҕа баар этим…

Суут бириэмэтигэр буруйдааһыннарын барытын опровергайдаабыппыт, быһааран биэрбиппит, кырдьыкпытын таһааран испиппит. Прокурор, туох да конкретнай буруйдуура суох буолан, уопсай буруйдааһыннарга сигэммитэ. Дьону агитациялаабыттар, ыҥырбыттар, тэрийбиттэр эҥин диэн. Милицияны кырбыы, массыынаны көтөхсө сатаабыттар эҥин диэн. Туоһулар бары, Юрлагинтан ураты, бу киһини билбэппит диэбиттэрэ. Ол барыта мин туһабар буолуохтааҕын аахсыбатахтара. Сокуон быһыытынан буруйбут дакаастамматаҕа. Майортан ураты бары бу киһини билбэппит, эбэтэр тугу гыммытын билбэппит диэбиттэрэ. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Оччотооҕу буруйдааһыны кытта сөбүлэспэппин.

Петр Сивцев кэпсээнэ

Муус устар 2 күнүгэр полковник киэһэ 7 ч. катокка студеннары мустаарыҥ, онно барытын быһааран биэриэхпит диэн эрэннэрбитин эрдэ истибит буоламмын, катокка кэлбитим. Үлэм кэнниттэн. Аҕыйах оҕо мустан эрэр этэ. Милиция киһитэ суох этэ. Онтон киһи элбээбитин кэннэ, «муоста анараа өттүнээҕи катокка бара сылдьыаҕыҥ» дэспиттэрэ. Онно барбыппыт. Подростоктар бааллара, биһигини көрөөт, куоппуттара. Онтон «Саха театрын таһыгар барыаҕыҥ» дэһии буолла, онно тиийбиппит кэннэ, биир киһи: «Ленин болуоссатыгар барыаҕыҥ, тойоттору онно көрсүөхпүт», — диэтэ. Болуоссакка тиийиибитигэр киһи эбиллэн элбээбитэ. Массыына да ааһарыгар мэһэйдэтэр гына. Движение тохтоото, биһиги эмиэ тохтообуппут. Мин онно дьон быыһыгар сылдьыһабын. Онтон саха милициялара, тойоттор эҥин кэлэн: «Уоскуйуҥ, төннүҥ, ЯГУ-га тиийэн быһаарсыахпыт, КЦ-га киирэн кэпсэтиэҕиҥ!» — диэтилэр. Онно ыччаттартан аҕыйах киһи катокка кырбаныы, атаҕастаныы туһунан эттилэр. Онтон төннүү буолла.

Төннөн истэхпитинэ «Лена» кинотеатр таһыгар бөлөх ыччаттар туралларын: «Бэҕэһээҥҥи уолаттар тураллар», — диэтилэр быһыылаах. «Ол тураллар!» — диэн хаһыы иһиллээтин кытта уолаттар сүүрдүлэр, онтон бары сүүрүү буолла. Эккирэтэн ханнык эрэ кыра уулуссаҕа киирэн, хаҥкылаах биир уолу тутаннар, тохтооһун буолла. Сонно тута милициялар массыынанан тиийэн кэлэннэр: «Бу уол кыра, сыһыана суох…» — эҥин диэбиттэрин, студеннар: «Бу маннык уолаттар кэлэн кырбыыллар», — диэн тыл бырахсыы, мөккүһүү буолла… Онтон арай эмискэ туох эрэ айдаан, ыһыы-хаһыы буолбутугар эргиллэн көрбүтүм — уолаттар биир милиционеры охтордулар. Ону атын милициялар, сорох студеннар тиийэннэр массыынаҕа аҕалан уктулар. Аттыбынан ааһан истэхтэринэ көрбүтүм, ол милиционер сирэйэ дэлби кытаран хаалбыт. Ол быыһыгар ким эрэ алҕас мин муннубун тоҕо оҕуста… (Силиэстийэ матырыйаалларыгар биллибэт дьон студеннары охсуталаабыт түбэлтэлэрэ бэлиэтэммит. — Автор).

Массыына таһыгар мустубут уолаттар: «Формалаах сылдьан арыгы сыттаах, арыгы испит, итирик, бэрээдэги көрөөччү бэйэтэ кэлэн студены оҕуста!» — диэн хаһыытаһаллар. Кыһыйыы-абарыы бөҕөтө буолла. «Таһаарыҥ, итирик сылдьар, бэрэбиэркэлиэххэ!» — диэн айдаан буолла, массыынаны хачайдаатылар, В. Г. диэн уол массыына үрдүгэр тахсан: «Уоскуйуҥ, билигин университекка экспертизаҕа илдьиэхпит!» — диэн хаһыытаата.

Уоскуйуу буолан, милицияны кытары массыынаҕа киирэн иһэннэр, В. Г.: «Доо, биһигини кытары экспертизаҕа барсаҕын дуо?» — диэтэ. Мин ханна баралларын ыйытан баран, главнай корпуска сатыы барыахтааҕар массыынанан барсыахха диэммин, сөбүлэһэн кииристим. Атын өссө биир ачыкылаах студент уол уонна икки-үс милиция баар. Били милиционеры көрдөхпүнэ — дэлби кытаран хаалбыт уонна арыгы сыттаах курдук. Мин чахчы холуочук эбит дии санаабытым. Ол иһин: «Арыгы иһэн баран сылдьаҥҥын, формаҕынан туһанан, бэйэҥ урут охсоҥҥун кырбанныҥ!» — диэбитим. Анараа киһи, кырдьыгын этитэн буолуо, мөккүһэ барбатаҕа, «мин саҕалаабатаҕым» диэн мэлдьэһэр эрэ этэ.

Университекка тиийдибит. Телегиннээҕи иһирдьэ киллэрдилэр. Онно комсомол секретара, ачыкылаах уол баара. Мин университекка үлэлиир буоламмын көрөн билэр этим, Е. Федоров диэн быһыылааҕа. Мин тастыҥ убайбын Готовцев Анатолийы кытары сүтэрсэн кэбиһимээри, аллара кэтэһэ хаалбытым. Кини Залогтан сатыы кэлэн истэҕэ дии. Антах бииргэ сылдьыбыппыт. Кини эмиэ туох буолбутун барытын көрбүтэ. Милиционеры ханна эрэ актовай саалаҕа дьон иннигэр бэрэбиэркэлииллэрэ буолуо дии санаабытым. Залогка инньэ дэһии буолбута. Онтум атын сиргэ бара сылдьыбыттар эбит. Өр баҕайы буолбуттара (кэлин миигин онон баайсыбыттара: «экспертизаҕа барсан баран тоҕо сүтэн хааллыҥ» диэн…) Кэлэн бараннар испэтэх диэтилэр, трубочканы аҕалбыттар этэ. Ол милиционер, билигин да санаатахпына, чахчы холуочук этэ. Онтон КЦ-га тыл этиилэр буоллулар. Биир хантан эрэ атын сиртэн кэлбит нуучча киһитэ тахсан, «туораттан көрдөххө, манна сахалары баттыыр эбиттэр» эҥин диэн эппитэ. Мин дьиэбэр барбытым…

Онтон кэлин студеннары, саха уолаттарын туппуттар, милицияны оҕустулар диэн буруйдаабыттар диэн истибитим. Адамов Костя диэн бииргэ үлэлиир уолум, ол 2 чыыһылаҕа дружинниктаабыт быһыылааҕа, туоһунан ыҥырылла сылдьыбыта. Мин кинини кытары суукка барсыбытым, истиэххэ, көрүөххэ диэммин. Онно таһырдьа В. Г. көрсүбүтүм. Кини миигин көрөөт, сэргэхсийэ түстэ: «Хайа, ханна сылдьаҕын, эйиигин көрдүү сылдьыбыттара!» — диэтэ. Онтон: «Киирэн показаниета биэр, уолаттарга көмөлөһүөххэ наада!» — эҥин диэтэ. Мин иһирдьэ киирэн секретарга: «Туоһу буолаары гынабын, күөх «аляска» курткалаах уолу көрдөөбүттэр үһү, ол мин. Кими көрсөбүн», — диэн ыйыттым. Ону улаханнык кыһамматылар, онтон «следовательгэ бар» диэтилэр. Прокуратураҕа тиийэммин, биир 30–40 саастаах, кыра уҥуохтаах саха киһитигэр показание биэрдим. Ол киһи бэйэтэ дьыаланы ыыта сылдьар быһыылааҕа. Онтон наада буоллаҕына ыҥырыахпыт диэн ыыппыта. Мин эмиэ сууту тиийэн истэ сырыттым. Онтон суукка туоһу буолар буоллум. Ол быыһыгар мин дьэ хайдах эрэ сэрэхэдийдим, аны бэйэбин эрийиэхтэрэ диэн. «Күөх «аляскалаах» уол милицияны охсубут үһү», — эҥин диэбиттэрэ. Ол иһин А. Костялыын Телегиҥҥэ тиийэн кэпсэттим… «Мин эйигин охсубатаҕым буолбат дуо!» — диэбитим. Ону кини: «Ким охсубутун өйдөөбөппүн, кэннибиттэн охсубуттара…» — диэтэ. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Суукка көрдөрүү биэрэрбэр: «Барашковтааҕы билэҕин дуо?» — диэтилэр. «Суох», — диэтим. Кинилэртэн эмиэ ыйыттылар. Ону билсибэт буоллахпыт дии. Онтон В. Г. киллэрэн ыйыттылар: «Күөх «аляскалаах» киһи, Сивцев, бу баар, кини милиционеры охсубута дуо?» — «Не помню…» — диэтэ. Онуоха прокурор, саха киһитэ, остуолу эрэ охсубата, хаһыытыы түстэ: «Эн хайдах наар урут көрдөрбүккүн булкуйа сылдьаҕын. Д. Винокуровка көрдөрбүккүн эмиэ уларыттыҥ, өйдөөбөтөҕө буолаҕын, көмүскэһэ тураҕын, аны показаниеҕар күөх «аляскалаах» уол охсубута диэн бараҥҥын эмиэ өйдөөбөппүн диигин!» — эҥин диэтэ. Онуоха анараа киһи күһэллэн: «Охсубута…» — диэтэ. Онтон Телегини туруоран ыйыппыттарын эмиэ охсубута диэтэ. Мин соһуйан эрэ хааллым…

Ол суут бүтэһик күнэ быһыылааҕа, Барашковтаах бириигэбэрдэрин ааҕан бараннар, «Сивцева арестовать!» — диэтилэр, саалаттан тутан ыллылар. Туох эрэ кумааҕыга илии баттаттылар, мин өйдөөн да көрбөккө баттаатым. Түрмэҕэ илдьэн хас да хоннорон баран силиэстийэҕэ ыҥырбыттара. Мин оччолорго наар алҕас туттулар быһыылаах, ыыталлар ини дии саныырым. Бастаан саха киһитэ, 40-лаах бөдөҥ киһи (Сергучев дуу, Колмогоров дуу диэн быһыылааҕа), доппуруостаабыта. Хара маҥнайгыттан: «Чэ, эрэйэ суох билинэн кэбис, уолаттар эмиэ билиннилэр!» — диэбитэ. Мин: «Билинэрим туох да суох, буруйу оҥорботоҕум», — диэн аккаастанным. Онтон показание ылбыта, мин туох баарынан суруйбутум. «Билиммэккэ бэйэҕэр эрэ куһаҕаны оҥостоҕун!» — эҥин диир. Онтон иккис сырыыга нуучча силиэдэбэтэлэ этэ. Онно эмиэ били киһи киирэн, «Билиннэххинэ — подписканан тахсыаҥ. Хата условно эрэ ылыаҥ, хаайыыга барыаҥ суоҕа», — дэтэлээбитэ. Мин: «Оҥорботох дьыалабын тугу билиниэхпиний!» — дии олорбутум. Очнай ставкаҕа Тремба диэн милиционер кырдьыгынан көрдөрбүтэ: «Арыгы испэтэх этэ, милицияны охсубатаҕа», — диэбитэ. Миигин «массыына үрдүгэр туран дьону охсуһарга ыҥырбыккын, оннук көрдөрүү баар» диэн ыкпыттара. Трембаттан ыйыппыттарын, «сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө, оннук эппэтэҕэ» диэн көрдөрбүтэ. Онон сүрүн көрдөрөөччүлэр В. Г. уонна Телегин этилэр. Мин В. чуолкайдаан боппуруос биэрээри гыннахпына, следователь тохтотон кэбиһэрэ. Телегиҥҥэ: «Таһырдьа көрсөн кэпсэтэрбитигэр эн өйдөөбөппүн диэбитиҥ, тоҕо уонна манна миигин охсубута диэн сымыйанан көрдөрөҕүн!» — диэбитим. Ону кини «эйигин көрсүбэтэҕим, тугу да эппэтэҕим» диэн мэлдьэспитэ. Ол туһунан суукка эмиэ эппитим. Бастаан эппиттэрин онно туоһулар эмиэ бутуйа сылдьыбыттара. В. Г. маҥнай массыына таһыгар кини охсубутун көрбүтүм диэбитэ, онтон иккиһигэр массыына үрдүгэр туран көрбүт буолан хаалбыта. Аны иккиэн адвокат ыйытыытыгар биирдэрэ «хаҥаһынан», иккиһэ «уҥатынан охсубута» эҥин диэн түҥ-таҥ көрдөрбүттэрэ. Алексеев уонна биир атын милиционер мин туһабар көрдөрбүттэрэ, Телегини охсорун көрбөтөхпүт диэбиттэрэ. Алексеев миигин арыгы испэтэх этэ диэбитэ. Ол эрээри кинилэр көрбөтөх эрэ курдук буолан хаалбыттара, икки киһи охсубута дииллэр. Буруйум дакаастаммыт аатырдаҕым ол…

Николай Прокопьев кэпсээнэ

Оччотооҕуга СГУ ИФФ историческай отделениетын III курсугар үөрэнэрим. Муус устар маҥнайгы күнүгэр хаамсыыга баарым. Чепалов уулуссатыгар халыйыы кэнниттэн «Лена» кинотеатр таһынан актовай залга бараары төннөн истэхпитинэ, автобус кэлэн тохтообута. Автобус иһиттэн кыһыл повязкалаах эдэр дьон тахсаннар, илии-илиилэриттэн ылсан баран, уулуссаны туора сыаптаан суолу бүөлүү турбуттара. Студеннар, ол иһигэр мин: «Тоҕо тутаҕыт, биһиги студгородка төннөн иһэбит!» — диэн хаһыытаспыппыт. Актовай залга буолбут мунньахха мин тыл этиигэ кыттыбытым. Кэлин билбиппит, онно тыл эппиттэри барыларын магнитофоҥҥа устубуттар этэ. Уонна уулуссаҕа хаартыскаҕа түһэртээбиттэрин силиэстийэҕэ доказательство курдук көрдөрбүттэрэ. Мин 4 түһэриигэ хабыллыбыт этим. Тыл этиибиттэн сылтаан, хаста да прокуратураҕа ыҥыран доппуруостуу сылдьыбыттара.

Биһиги факультеппытыгар КГБ-тан сыһыарыылаах куратор эдэр киһи баара, аата Владимир диэн быһыылааҕын өйдүүбүн. Биһигини прокуратуранан эҥин бары ол киһи соһор этэ. Ол сылдьан оҕолору бэйэтигэр тарда, үлэлэтэ сатыыр эбит этэ. Миигин эмиэ «ону-маны истэ-көрө сылдьан иһитиннэрэр, биллэрэр буол» диэн эппитин мин сонно быһаччы аккаастанаммын дьиэк биэрбэтэҕим. Ол кэмҥэ быһыы-майгы бөрүкүтэ суоҕа, хобулаан биэрээччи курс аайы баар быһыылааҕа. Бары ВУЗ-га оннук эбит. 1984 с. биир МГУ-га үөрэнэр нуучча уола «хас группа аайы стукач баар. Анал оннук тэрийии, установка баар, үөһэттэн» диэн кэпсээн турардаах.

Маай ый ортотугар Обухова диэн силиэдэбэтэл дьахтар урут (Бурятияҕа үлэлээбит быһыылааҕа) доппуруостууругар ыгыы-түүрүү бөҕөтө этэ. «Вас, якутов, надо было разгонять дубинками, как мы разгоняли бурятов!» — эҥин диэн тыллаһара истэргэ олус толоос, ыарахан этэ. Москваттан кэлбит комиссияҕа ыҥыраннар, ректор хоһугар киллэрэннэр, эмиэ кэпсэппиттэрэ, бэрт ньуолбардык кэпсэтэн киһи ис санаатын истэн хаалаллар эбит.

1986 сыллаахха общество сэргэхсийэн эрэр, норуот бэйэни билиниитэ уһуктан эрэр кэмэ этэ. Оччолорго быһыы-майгы мөлтөх этэ. Саха өттө баттанара элбэхтик тахсара. Ыччаттарга буоллаҕына, оннук сыһыаны кытары сөбүлэспэт санаа ордук сытыытык таска тахсара. Онон дьоҥҥо-сэргэҕэ салгыы маннык буолуо суохтаах диэн өйдөөһүн, баар балаһыанньанан астыммат санаа үөскээбит бириэмэтэ. Оттон студенчество общество саамай тутулуга суох уонна активнай чааһа буоллаҕа дии. Үлэлиир, саастаах дьон, салалта бары систематтан тутулуктаахтар, консервативнайдар, ол да иһин тыҥаабыт быһыы-майгы студеннарынан тахсар. Итинник көстүү, арааһа, уончалыы сыл буола-буола, көлүөнэ солбуһуутугар баар буолар быһыылаах. Холобур, биһиэхэ 1967, 1979, 1986 сылларга. Онтон реакция кэлэр…

1986 с. туох да буруйа суох дьоннору буруйдаабыттара. Холобур, ректор А. И. Кузьмины, ИФФ деканын И. Г. Спиридоновы, о. д.а. үлэлэриттэн устуталаабыттара.

Күлүгээннээһин этэ дуу, политическай дьайыы дуу?!

(Руслан Баишев Дмитрий Винокуровы кытары кэпсэтиититтэн)

Сыл-хонук элэҥнээн олорор, кэлин өссө тэтимирбиккэ, түргэтээбиккэ дылы. Икки атах өйө-санаата, киһи аймах олоҕу көрүүтэ киһи сөҕүөх курдук уларыйан иһэр. Эһэлэрбит-эбэлэрбит «Сталин үрүҥ күн сырдыга» дэстэхтэрэ, аҕаларбыт, ийэлэрбит «коммунизм уйгутун уһаныстахтара». Оттон биһиги… биһиги — «Малая Земля», «БАМ-ы тут диэн партия ыҥырыыта»… Оҕолорбут даҕаны «эһээ Ленин» ийэлэринэн, аҕаларынан да аймах буолбатаҕын истэн эрдэхтэрэ. Алта сыллааҕыта буолбут муус устардааҕы долгуйууларга үс саха уола — Д. Винокуров, М. Барашков, П. Сивцев күлүгээн аатыран хаайыыга киирэн, олохторун саамай кэрэ, эдэр саастарыттан түөртүү сылы сарбыйан таҕыстылар. Бу аҕыйах дуу, элбэх дуу?! Кинилэр күлүгээттэр этилэр дуо?!

Соторутааҕыта суут бириигэбэрин кытта билсистим уонна Дмитрий Винокуровы кытта көрүстүм:

— Дмитрий, 1986 с. муус устардааҕы күннэр тустарынан элбэхтик суруллубута, онон сүнньүнэн син билэбин. Эн студеннар бырачыастарыгар сылдьыбыт киһи хараҕынан кэпсээ эрэ.

— Быстахтык кэпсээтэххэ маннык. Кулун тутар 31 күнүгэр киэһэ 11 саҕана уопсай дьиэҕэ Л. Яковлев кэлэн катокка охсуһуу буолбутун кэпсээбитэ уонна сарсын киэһэ 9 чааска эмиэ кырбыы, охсуһа кэлэллэр үһү диэбитэ. Муус устар 1 күнүгэр 18-с корпуска 8 чааска билэр кыргыттарбытыгар чэйдии олордохпутуна, катокка охсуһуу буолла диэн айдаарбыттара. Сүүрэн тиийбиппит, студент бөҕө мустубут, анарааҥҥылар куоппуттар. Милициялар икки студены туппуттарын иһин уолаттар милиция массыынатын хачайдыы тураллара. Ис дьыала министрин солбуйааччы полковник В. Дедиков кэлбитэ. Студеннар милициялар наар сахалары туппуттарын, анарааҥҥылар диэки буолбуттарын эппиттэрэ. Онуоха кини сарсын киэһэ 7 чааска катокка бүгүҥҥү милиция нэрээтин илдьэ кэлиэх буолбута, 2 буруйдаах куорат ыччатын туттубут диэбитэ.

Сарсыҥҥытыгар айдаан университекка биллибитэ. Преподавательбит Н. К. Шамаев: «Барымаҥ, лично тиийэн бэрэбиэркэлиэм, — диэн сэрэппитэ. Киэһэ болдьоммут кэмҥэ тиийбиппит, киһи бөҕө мустубут, преподавателлэр студеннары кылаабынай корпус саалатыгар киллэрэ сатыы тураллара. «Катокка кэлиэх буолбута», — диэн катокка киирбиппит.

— Актовай саалаҕа микрофон туруорбуттар үһү дии, онно тоҕо киирбэтэххитий?

— Болдьооһун быһыытынан катокка КГБ-та, преподавателлэрэ суох уонна суругунан диэн этэ. Оччолорго студеннар бары үөрэхпититтэн уһуллуохпут диэн куттанарбыт. Нөҥүө күн катокка тахсыбыппыт, тохтото сатааччылар элбэх этилэр. Аҥаарбыт «Лена» кинотеатр аттыгар хаалбыта. Олорбут холбоспуттарын кэннэ проспегынан МВД-га тиийэр санаанан хаампыппыт.

— Ол аата эрдэттэн пикеттииргэ сыаллаах буоллаххыт?

— Олох дьиҥинэн катокка мустан быһаарсыахтаах эрэ этибит, ол кыаллыбатаҕына хаамсарга кэпсэтии баара.

— Пикеттээн тугу ситиһэр сыаллаах этигит?

— Партияны, Москваны ынырыктык итэҕэйэрим. Санаабар Саха сиригэр салайааччыларбыт мөлтөхтөрүнэн биһиэхэ эрэ маннык буолуо диирим. Айдаан таҕыстаҕына, туруорсуу буоллаҕына киинтэн, Москваттан көрдөхтөрүнэ туох эмэ уларыйыы тахсыа дии саныырбыт. Милиция патрула үксэ нуучча буолара. Национальнай боппуруос билиҥҥи курдук буолбакка, сытыытык турара. Хас иирсээн, айдаан кэнниттэн наар сахалар буруйдаах буолаллара. Оһуохайдааһыны, бэл, сахалыы кэпсэтэри баайсар этилэр.

— Ханыаха диэри хаамсар былааннаах этигитий?

— Куорат киин уулуссатынан, болуоссатынан МВД-га тиийэ. Ленин болуоссатыгар тиийэн тохтообуппут. Оччолорго Ленин күҥҥэ тэҥнээх этэ. Ол иһин оҕолор Ленин пааматынньыгын таһынан ааһымыаҕыҥ диэбиттэрэ. Республика салалтата кэлбитэ. Микрофон эҥин суох буоллаҕа. Ол иһин «тойоттор» болуоссат өттүгэр турбуттара. Оҕолор: «Ленин за нами!», — диэн хаһыытаспыттарыгар эргиллэн көрбүтүм, билигин киһи күлүөх, Ленин: «Иннигит диэки, эһиги дьыалаҕыт кырдьыктаах», — диэбиттии илиитин уунан турара. Национализмҥа эрийэллэригэр Ленининэн хаххаламмытым.

Төннөн иһэн каток аттыгар били уолаттары көрөн эккирэппиппит. Мин эргийэ сүүрэммин хойутаан тиийбитим. Төннөн кэлиибэр биир милиционер М. Пермяков диэн уолу охсубут этэ, ону кырбана сыспытын студеннар тута тохтоппуттара. Үгүс киһи этэринэн, ол милиционер холуочук үһү.

— Суут боротокуолугар буруйун сорҕотун эрэ билинэр диэн суруллубут, ону эн хайдах быһаараҕын?

— Миигин милицияны кырбаабыт уонна массыынаны охтороору хачайдаабыт диэн буруйдаабыттара. Мин массыынаны хачайдаабатаҕым да, милицияны охсубатаҕым да. Кыайан дакаастаабатахтара, бэл, сүрүн туоһу милиционер О. Телегин миигин бу киһи кыттыбатаҕа диэбитэ.

— Оччоҕо хайдах түбэһиннэрдилэр?

— Тутуллааппын кытары следователь Ф. Скрябин, конвойдар эҥин бары: «Дьыалаҥ политическай буолар кутталлаах, хаахтыйа иликкинэ эрдэ-сылла охсубутум, хачайдаабытым диэн кыра күлүгээнистибэни оҥорбут курдук билинэн кэбис. Аҕыйах сылы ылан бэйэҥ абыраныаҥ», — диэн сүбэлээччи буолбуттара. Мин аҕыйах сылы таллаҕым дии. Икки милиционеры туоһунан киллэрэ сылдьыбыттара. Мин ол күн атын таҥастаах этим биһиги бары, учууталбытыттан Н. К. Шамаевтан куттанан билбэтин диэн, курткабытын, бэргэһэбитин атастаһа сылдьыбыппыт. Онон иккиэн хой баһын туойбуттара.

— Боротокуолга аахтахха, охсуһууну тэрийбит ыччаттар сүрдээҕин бэлэмнэммиттэрэ көстөр. 31-э катокка 50-ча буолан кэлэллэригэр сыаптаах, шлангалаах, киһини кырбыырга анаан оҥоһуллубут эрэһииҥкэ дьаакырдаах уһун быалаах эбиттэр. Бэл, төбөлөрүгэр хоккейнай шлемнары кэппиттэр, оннооҕор катоктан куоппатыннар диэн командирдара «П» буукубалыы стройдаппыт. Балартан хас киһи сууттаммытай?

— Биир уол — 5, икки — 4-түү, биир 3 сылга түбэспиттэрэ. Уопсайа 4 уол.

— Эһиги буруйгут дакаастамматах уонна түөртүү сыл бараҕыт. Оттон кинилэр ити үлүгэрдээх улахан айдааны таһаарбыттарын үрдүнэн 4 эрэ киһи сууттанар.

— Адвокаттара үчүгэй буоллаҕа. В. Н. Кистенева (билигин Оздоева) эппитэ: «Кинилэр өссө саастарын ситэ иликтэр, арааһы оҥоруохтарын сөп, оттон студеннар диэн улахан дьон, өйдүөх тустаах этилэр», — диэн.

— Оттон кини саха буолбатах дуо?

— Дьыала сахатыгар, нууччатыгар буолбатах. Ким харчы төлүүр да, онно үлэлээтэҕэ. Кини адвокат.

— П. Сивцев эһигини кытта бииргэ сууттамматах эбит дии?

— Кини сууппутугар тылланан биһиги диэки сибидиэтэллии кэлбитэ. Ону О. Телегин: «Бу уол охсубута», — диэн, туттаран ылбыта. Суута кэлин буолбута, үс сылга уурбуттара. Хайдах эрэ националистическай, политическай буолбатар ханнык диэн сыаллаах-соруктаах бары үлэлээбиттэрэ. Үгүс саха киһитэ түһэн биэрбитэ. Ол миигин укпуттара диэн, бэйэлэрин ыччаттарын күлүгээн оҥоро сатаан норуоттарын таҥнарбыттара. Кинилэри эмиэ өйдүөххэ сөп. Тыын харбас буоллаҕа, кириэһилэлэрэ «түөрэҥнээтэҕэ».

1990 сыллаахха обком VI пленумугар 1986 с. обком III пленума национализм диэн иҥэрбит дьаралыгын сөбө суоҕунан аахпыттара. Ол түмүгэр 1986 с. хамсааһын кыракый күлүгээнистибэ аатыран турар. Чэ, аатырдын. Уолаттар сытан таҕыстахтара… Ити буоллаҕа «сыыр намыһаҕынан, өтүү синньигэһинэн быстар» диэн.

Онтон бэттэх икки сыл ааста. Олох өссө 90 кыраадыс уларыйда. Муус устардааҕы хамсааһын күлүгээнистибэ этэ дуу, политическай дьайыы этэ дуу?!

22.04.1992 «Сахаада»

### «Социалистическай сокуоннас» сиэртибэлэрэ буолбуттара

1986 с. муус устар 17 күнүгэр обком бюротун мунньаҕа «Якутскай куорат ыччаттарын ортотугар антиобщественнай быһыыланыы чахчыларын уонна нравственнай, интернационалынай иитиини күүһүрдүүгэ партийнай, советскай, комсомольскай тэрилтэлэр соруктарын тустарынан» боппуруоһу көрбүтэ. Бюро уурааҕар «Якутскай куорат ыччаттарын ортотугар антиобщественнай быһыыланыы чахчыларын тустарынан ыспыраапка» диэн докумуон эбии сыһыарыллыбыта. Онно маннык этиллибитэ: «10 апреля проведено расширенное заседание парткома ЯГУ, где намечены мероприятия по усилению идейно-политического, нравственного и интернационального воспитания студентов. На заседании комитета ВЛКСМ, общих комсомольских собраний групп факультетов ЯГУ началось обсуждение задач по реализации постановления и мероприятий парткома университета, на которых дается соответствующая оценка, имевшим место хулиганским проявлениям и высказываниям националистического толка со стороны отдельных студентов…» Бу манна сүрүн буруйу оҥоруу студеннарга сүктэриллэр. Салгыы чопчу буруйдаахтары буларга үлэ ыытылла турарын туһунан этиллэр: «…Органами Внутренних дел ЯАССР принимаются меры по… обеспечению неотвратимости предусмотренной законом ответственности для виновных.

По факту хулиганских действий городской молодежи и студентов 28, 31 марта и 1, 2 апреля 1986 года органами прокуратуры возбуждено уголовное дело. В ходе расследования выявлены и арестованы зачинщики групповых драк Искаков М. М., Игошин Д. П., Тишкин В. Н., Просолов В. В., а также студенты II курса физкультурного отделения педфака ЯГУ Винокуров Д. И., Барашков М. М., виновные в учинении хулиганских событий и нанесении побоев работнику МВД при исполнении им служебных обязанностей».

Сокуону куруубайдык кэһии таһаарылыннаҕа ити! Киминэн? Муҥур былааһынан! Партия салалтата, «сүрүн буруйдаахтар бу бааллар, маннык ааттаах-суоллаах дьон бу буруйу оҥордулар» диэн, саҥа туоһу, эбэтэр уорбаланааччы быһыытынан силиэстийэлэнэн эрэр ыччаттары ыйан биэрбит. Ол кэмҥэ партия этиитэ — сокуон. Онон ити үөһэ ыспыраапкаҕа ааттара ыйыллыбыт ыччаттар, туох даҕаны эбиитэ-көҕүрэтиитэ суох, алтыан суут ыскамыайкатыгар олордуллубуттар. Үс ыйы быһа суут иннинэ хаайан сытыарбыт силиэдэбэтэллэр ити кэм устата буруйа да суоҕу буруйдаах оҥорон таһаарыынан дьарыктаммыттар. Партия эппитин кэннэ хайыахтарай? Силиэстийэни ыыппыт Ф. П. Скрябин М. Барашковка: «Миэхэ ким да түбэһэрэ разницата суох, кылаабынайа мин «бачча киһини хаайдым» диэн отчуоттуохпун наада!» — диэн дэлэҕэ, дьон истэн турдаҕына, балтаччы этиэ дуо! Ол да иһин республика Верховнай суутун архыыбыгар 1987 с. сэтинньи 20-гэр киирбит 4-2203 нүөмэринэн уонна Дьокуускай куорат народнай суутугар 1-297 нүөмэринэн архыыпка харалла сытар М. Барашков, Д. Винокуров 10191 нүөмэрдээх холуобунай дьыалаларын арыйан үөрэттэххэ, силиэстийэ уонна суут мунньаҕын кэмигэр олус үгүс сокуону, РСФСР холуобунай-процессуальнай кодексын, тутуспат буолуу таһаарыллыбыт эбит. Оттон прокурор А. М. Данилов суут прениятыгар түмүк этиитигэр: «…Политическая оценка этим событиям должна быть дана соответственно, должную оценку ей дали и пленум ОК КПСС, конференции и заседания ОК ВЛКСМ, ГК ВЛКСМ, РК ВЛКСМ, ГК КПСС…» — диэн суут мунньаҕын ыытар председатель О. Н. Степорукка, норуот сэтээтэллэригэр хайысха биэрэрдии этэн саҕалаабыта оччотооҕу сокуону көрөөччүлэр партия салалтатыттан төһөлөөх тутулуктаахтарын арылхайдык көрдөрөр.

10191 №-дээх холуобунай дьыала сорох матырыйаалларыгар комментарийдар

Уолаттары чопчу туохха буруйдаабыттара кинилэр кэпсээннэриттэн көстөр. Дьыала 5 томун 239 лииһигэр тигиллибит 1986 сыл маай ыйын 27 күнүгэр оҥоһуллубут «Обвинительнай заключениеҕа» быстахтык ыллахха, бу курдук суруллубут:

«…Барашков М., провоцируя избиение младшего лейтенанта милиции Телегина О. В., исполнявшего свои служебные обязательства по охране общественного порядка, ударил его кулаком в лицо, после чего Телегина стала избивать большая толпа студентов, в том числе гр. Барашков и гр. Винокуров, повалили Телегина на землю и прекратили свои действия только после того, когда дружинникам и другим сотрудникам милиции удалось вырвать Телегина из толпы избивающих и посадить в милицейскую машину. Тогда Винокуров и Барашков дальше настраивая студентов и находившихся рядом лиц к избиению Телегина стали выкрикивать требования о выходе Телегина из машины, затем добиваясь своего намерения, окружили вместе с другими лицами машину и стали ее раскачивать…»

Дьиҥинэн, муус устар 2 күнүгэр Чепалов уулуссатыгар баар дьиэ олбуоругар туох буолбутун, туохтан онно быһылаан тахсыбытын (Телегин финансовай техникум студенын охсубутун) силиэстийэ ыытааччылар бэйэлэрэ бэркэ билэллэрэ 10191 №-дээх дьыалаҕа тигиллэ сылдьар матырыйаалларыттан көстөр.

Дьыала 3 т. 104 л. Э. П. Тобуков муус устар 9 күнүгэр следователь Парфеновка көрдөрүүтүттэн:

«Сотрудник милиции ударил парня в лицо. Тут же сбили с ног. Не видел, не было возможности видеть кто ударил его. Мы помогли ему влезть в машину УАЗ‑ка».

Ити көрдөрүү Тобуков бэйэтин илиитинэн суруллубут. Онтон салгыы Аргунов доппуруостаабыт. Көрдөрүүнү следователь бэйэтэ суруйбут. Онно Тобуков көрдөрүүтэ уларытыллан тахсыбыт, «дополняю» дэнэн баран:

«Здесь я увидел, что милиционер сделал движение рукой левой в сторону стоящих впереди него людей и толпа сразу начала кричать, «что милиционер ударил!» — и опять толпа стала двигаться».

Муус устар 21 к. Пермяков М. Д Аргуновка 2 чыыһылаҕа туох буолтун көрдөрүүтүттэн (дь. 3 т., 198 л.):

«… группа парней в количестве около 30 человек и посередине увидел работника милиции, в звании лейтенанта и он был в середине круга и его хватали руками за одежду и работник милиции постоянно двигался и отмахивался от этих парней, ударов ему не наносили, только хватали руками и я здесь очутился в этой толпе и оказался перед этим работником милиции на расстоянии примерно 1 м. и в это время увидел, что шинель у работника милиции распахнута и пытались все хватать его за одежду и в это время он был без шапки, волосы светлые и здесь я получил удар в левую сторону щеки и нанес этот удар работник милиции кулаком, но я не утверждаю, что он умышленно причинил удар, так как он нанес удар когда сопротивлялся толпе парней и видимо нанес удар тогда, когда махал руками…

… увидел также одного парня, одетого в синюю куртку, который держался руками за лицо и когда проходил мимо, то он сказал, что его ударил работник милиции.

… при мне потирал снегом левую часть лица».

Дополняю: что я не могу объяснить причину нанесения удара мне в лицо работника милиции, хотя я ему ни ударов не наносил, не хватал его за одежду и когда мы стояли друг другу лицом… но ударов не наносили ему».

Муус устар 21 күнүгэр следователь Аргунов О. В. Телегини уонна М. Д. Пермякову иккиһин көрүһүннэрбит. Очнай ставка боротокуолуттан:

«О. Т.: Не знаком и не помню.

М. П.: Не знаком, видел 2 апреля 1986 г. во дворе дома по ул. Чепалова.

Вопрос: Что произошло 2 апреля на Чепалова.

О. Т.: 2 апреля 1986 г. в 20.25 по вызову я подъехал во дворе дома по ул. Чепалова, где собрались до 30 граждан в ходе которой, когда я упал с горки, расположенной слева, подскользнувшись толпа побежала в мою сторону с криком: «Пьяный?» и стали кругом и я стал успокаивать толпу, которая стала хватать меня за одежду и при этом сорвали шарф, шапку, хлястик. Потом меня оттолкнули сзади и я поскользнувшись упал лицом вверх, но успел перевернуться и в это время меня… поднялся, но меня ногами не пинали и когда я поднимался мне нанесли удар в глаз, а также: в лицо и потом хватали за одежду.

После этого посадили в автомашину. В это время я заметил парня в желтой куртке и парня в зеленой куртке, которые до этого пытались меня ударить кулаками.

М. П.: … и я увидел как около 30 парней окружили сотрудника милиции и стали хватать руками за одежду и он руками отмахивался от них и когда я в толпе этих парней… перед ним этот сотрудник милиции махнул руками и попал в меня в правую щеку и попал в меня случайно. Я выскочил из толпы и увидел еще одного парня, одетого в синей куртке, который пояснил, что его ударил работник милиции, но этого парня я в лицо не запомнил.

Вопрос Телегину: Подтверждаете ли показания Пермякова?

Ответ: Показания Пермякова не подтверждаю, так как я ему ударов кулаком не наносил».

Милиционер арыгы иһэн баран сылдьыбытын оччотооҕу быһылааны илэ харахтарынан көрбүт, кыттыбыт урукку студеннар С. Оготоев, М. Евсеев, Г. Попов, о. д.а. «Сахаадаҕа» ахтыыларыгар уонна П. Сивцев бигэргэтэллэр.

Дьыала 3 т. 244 л. айдаан эмиэ туохтан саҕаламмытын туоһулуур докумуон тигиллэ сылдьар:

«Постановление о прекращении уголовного дела в связи с направлением в комиссию по делам несовершеннолетних

14 мая 1986 г.

Старший следователь прокуратуры ЯАССР Скрябин Ф. П., рассмотрев материалы у/д 10191 установил:

2 апреля 1986 г. в Якутске группа студентов Якутского государственного университета предприняла неорганизованное, стихийно возникшее шествие с городского катка до проспекта Ленина. Возвращаясь в актовый зал ЯГУ часть студентов и примкнувшие к ним молодежи стала преследовать группу подростков, вышедших из к/т «Лена». Прибежав за подростками во № 11 по ул. Чепалова, где были остановлены подошедшими нарядами милиции, студенты начали выражать свое недовольство действиями работников милиции, а некоторые лица, из числа присуствующих начали призывать и избиению милиционеров, в этих событиях гражданин Пермяков Михаил сказал, находившимся около него гражданам, что младший лейтенант милиции Телегин нанес ему удар рукой, в связи с тем те, повалили Телегина и стали наносить удары.

Во время этих событий во дворе находился студент I курса ЯГУ Санников Любомир Петрович и поддавшись общему агрессивному настроению массы, также стал кричать об избиении работников милиции и находился в общей группе лиц, поваливших Телегина. Однако ударов не наносил.

В действиях несовершеннолетнего Санникова Л. П. предусматриваются признаки хулиганства по статье 206 ч. I УК РСФСР.

Однако Санников Л. П. признал свое неправильное поведение, раскаялся в содеянном и его действиями не причинено существенного вреда, хулиганство без признаков особой дерзости он совершил, находясь в общей группе студентов, не полностью осознал и создавшуюся ситуацию.

Принимая во внимание изложенное, учитывая, что исправление Санникова Л. П. возможно без применения мер общественного воздействия, руководствуясь ст. 206 УПК РСФСР, постановил:

Уголовное дело против несовершеннолетнего Санникова Л. П., … прекратить и направить его в комиссию по делам несовершеннолетнего при Ярославском райисполкоме народных депутатов для применения мер воспитательного характера.

О принятом решении сообщить пр. ЯАССР.

О поведении несовершеннолетнего Санникова довести до коллектива студентов ИФФ ЯГУ.

Ст. следователь Скрябин».

* * *

Айдааны соруйан таһаара, сытыырхата сатыыр ханнык эрэ биллибэт сыаллаах студеннартан атын саарбах дьон эбэтэр анал соруктаах провокатордар бааллара туоһу студеннар көрдөрүүлэриттэн көстөр.

15 маайга ОКОД чилиэнэ П. С. Акимов (БГФ, II к.) Скрябиҥҥа көрдөрүүтүттэн (дь. 174 л.):

«Я пошел по двору и увидел, что студенты ударили работника КГБ (так мне сказал след. Аргунов). Потом я встретил командира ОКОД Петрова Эдуарда, студента ГФ (он собирал членов ОКОД)…

…Возле нее (машины) стоял парень в крытой спортивной куртке, в шляпе, с усиками и на правой руке бинт, он толкнул меня и спросил: «Почему вы бьете милиционера?» (на як. языке). Я ответил, что милиционер пьян и ударил студента… Этот парень в крытой куртке сказал, что я сам пьян (я никогда не пил спиртного) и за это я хотел ударить его, но меня остановил капитан милиции (якут из Олекминского района)… Тот парень не имел повязки ДНД и поэтому я не считал его дружинником и милиционером… Уже выходя со двора… один мужчина без шапки, с шарфом и пальто стоял держась за глаз правой рукой».

Муус устар 17 күнүгэр П. С. Акимов Аргуновка көрдөрүүтүттэн (дь. 3 т. 169 п.):

«2 апреля в 7 ч. по поручению (секретаря комсомола БГФ) пошел в каток к толпе… Здесь толпа собралась большая и расположилась возле моста и здесь я заметил гражданина якутской национальности, примерно 30-ти лет, среднего роста, среднего телосложения, лицо смуглое и видимо постоянно был на воздухе, одет в черную кроличью шапку, куртку тканевую не длинную темно-коричневого цвета, одет хорошо и стал призывать, чтобы все пошли по пр. Ленина в центр города. Так как я член ОКОД и до этого постоянно нас предупреждали о том, что могут быть люди, которые могут подстрекать. Я стал упрашивать студентов, чтобы не идти в центр. Но меня никто не слушал. И при этом я говорил, что это не студент… почувствовал, что это не студент и он кричал демонстративно и как студент так бы не сделал и он стал наверху на перекрестке и махал и при этом руками. Увидев это толпа пошла по проспекту Ленина». (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

1990 с. ахсынньы 21 күнүгэр О. В. Телегини кытары кини үлэлиир сиригэр (Вневедомственнай охрана) кэпсэппиппит. Кини ыйытыыларга эппиэттээн, быстахтык ыллахха, бу курдук кэпсээбитэ:

«Чепалов уулуссатыгар куотан эрэр подростоктары самосуд буолуо диэн массыынаҕа олордуталаабыппыт. Сорохторо хаалбытын студеннары детсад дьиэ олбуорун иһигэр киллэримээри, (Бубякин баара) милиция массыынатын туора туруорбуппут. Онтон инцидент тахсыбыта. КГБ гражданскай таҥастаах үлэһиттэрэ бииргэ сылдьыбыттара уонна көмөлөспөтөхтөрө. Сорохторо эмиэ таарыллыбыттар этэ. Хаартыскаҕа олох чуолкайа суох түһэрбиттэр этэ, профессионаллар ааттаахтар! (Кыһыйан-абаран эппитэ, Телегин билэр дьоно эбиттэр. Түбэлтэтэ эбитэ дуу, кини бэйэтин убайа КГБ улахан дуоһунастаах үлэһитэ эбит. — Авт.).

Суукка судья, прокурор сулууспаҕа сылдьан пострадайдаабыт бырааппын көмүскээбэккэ, сүрүннээн, уолаттары хулиганствоҕа буруйдаабыттара. 191 ст. буолуохтаах этэ, ону 206 ст. хулиганствоҕа буруйдаабыттара, сууттанааччылары. Искаковтаах, Тишкиннээх төрүт даҕаны араас дьыалалаах, эрдэ учуокка сылдьар дьиҥнээх күлүгээттэр этилэр («поделом» диэбитэ. — Авт.).

Партия обкомун давлениета баара. Суукка прокурор да этиитин көрдөххүнэ көстүө. Биһиэхэ куратор (обкомтан) эбэтэр КГБ-тан Антонов саамай үрдүкү быһаарар бырааптаах киһи этэ».

* * *

М. Барашков кэпсээнин дьыалаҕа тиһиллэ сылдьар матырыйааллары кытары тэҥнээн көрүөҕүҥ. Дьыалаҕа муус устар 10 күнүгэр Барашков туоһу быһыытынан доппуруостаммыт боротокуола баар. Онно кини милиционеры кырбааһыҥҥа кыттыспатаҕым диэн көрдөрбүт. Уол бэйэтин кэпсээнинэн, бэбиэскэнэн ыҥырбаккалар, массыынанан тутан аҕалбыттар. Уонна следователь В. Л. Сергучев сонно буруйдаан, ыган барбыт, күһэйэн туран милицияны кырбааһыҥҥа, массыынаны көтөҕүүгэ буруйу ылыннара сатаабыт. Онтон туоһу эрэ быһыытынан сылдьар уолу туох да санкцията суох хаайтаран кэбиспит. Итинэн кини РСФСР УПК* 11 (Неприкосновенность личности. Никто не может быть подвергнут аресту, иначе как на основании судебного решения или с санкции прокурора…), 20 (Всестороннее, полное и объективное исследование обстоятельств дела… запрещается домогаться показаний обвиняемого и других участвующих в деле лиц, путем насилия, угроз и иных незаконных мер), 90 (Применение меры пресечения в отношении подозреваемого. В исключительных случаях мера пресечения может быть применена в отношении лица, подозреваемого в совершении преступления, и до предъявления ему обвинения), итиниэхэ сыһыаннаах 89, 91 ыстатыйалар эмиэ кэһиллибиттэр.

Докумуон көрдөрөрүнэн, М. Барашков следовательгэ туоһу эрэ быһыытынан көрдөрүү биэрбит. Оччотугар эмиэ УПК 155 (Порядок вызова свидетеля), 158 (Порядок допроса свидетеля … наводящие вопросы не допускаются) ыстатыйаларын куруубайдык кэһии тахсыбыт. Өскөтүн буруйданааччы быһыытынан хаайбыттара да эбитэ буоллар, 144, 145 (Порядок вызова обвиняемого), 147 (Привод обвиняемого) ыстатыйалар кэһиллибиттэр.

Муус устар 11 күнүгэр ЯРОВД следственнэй отделын начальнигын солбуйааччы капитан Аргунов Барашковтан туоһу быһыытынан көрдөрүү ылбыт. Онно эмиэ Б. милиционеры кырбааһыҥҥа, массыынаны хачайдааһыҥҥа кыттыбатаҕым диэн көрдөрбүт. Онтон 13 чыыһылаҕа В. Л. Сергучев Барашковы доппуруостаабыт боротокуолун бэйэтэ суруйбут. Онно Б. милиционеры дьон кырбаабыттарыгар мин эмиэ охсоору гыммытым да таппатаҕым, массыынаны хачайдаспытым диэн эппитин курдук суруйбут. Б. көннөттөрөөрү гыммытын: «Суох, суруллубут дьыала көннөрүллүбэт!» — диэн аккаастаабыт. Онон следователь УПК 160 ыст. кэспит (Свидетель имеет право требовать дополнения протокола и внесения в него поправок. Эти дополнения и поправки подлежат обязательному занесению в протокол). Следователь буруйдааһын оҥоһулла илигинэ (предъявление обвинения), Барашковы буруйданар киһи курдук сыһыаннаһан, үктэтэн, буруйу оҥорбутун билинэр курдук оҥорон таһаарбыт. Үс күнү быһа буруйа суох киһини сокуоннайа суохтук хаайан сытыаран баран, «Буруйу ылыннаххына таһааран кэбиһиэм» диэн үктэтэн, Б. илии баттаппыт. Онтон сарсыныгар Васильевынан куртка аҕалтаран баран, Барашков бэйэтэ аҕалан туттарбытын курдук оҥорбут. 14-кэ ОРОВД ОУР капитана Корнилов «Протокол добровольной выдачи» диэни толорбут. В. И. Федорова, Е. В. Пименова диэн понятойдар илии баттаабыттар. М. Барашков ол туһунан олох атыннык этэр. Ити күн Сергучев «Постановление о заключении под стражу» ХК 19 03 ыстатыйатынан диэн уурааҕы дьэ кэлэн таһаарбыт.

«Постановление о привлечении в качестве обвиняемого» муус устар 22 күнүгэр эрэ таһаарыллыбыт. Постановлениеҕа Б. буруйданар ыстатыйата уларытыллыбыт. Оттон эмиэ эрдэ хаайыллыбыт Д. Винокуровка обвинение 21 чыыһылаҕа эрэ оҥоһуллубут. Постановлениеҕа Барашков «С постановлением не согласен, все здесь написано неверно!» диэн утаран, илии баттыырыгар суруйбут. Боротокуолга «206 ч. 2 виновным себя не признаю» диэбитэ суруллубут. УПК 148 ыстатыйатыгар (»Предъявление обвинения») маннык этиллэр: «Предъявление обвинения должно последовать не позднее двух суток с момента вынесения постановления с привлечением в качестве обвиняемого, а в случае привода — в день привода». Онтон Барашковы, Винокуровы уонтан тахса хонук туохха олоҕуран хаайа сытыарбыттара өйдөммөт. Өссө дьыалаҕа Барашков 14 чыыһылаҕа эрэ тутуллубутунан көстөр. Ол да иһин, Ярославскай оройуон народнай суутун аатыгар МВД ЯД 40/1 учреждениетын начальнига Шевырев В. Я. эмиэ эрдэ тутуллубут Д. Винокуров, В. Просолов хаһааҥҥыттан сроктара ааҕылларын ыйытан сурук ыыппытыгар (12.11.86), председатель Степорук О. Н. анал мунньах оҥорон чуолкайдаан ыыппыта дьыалаҕа баар. Ити курдук силиэстийэ хайдах ыытыллыбытын сокуон хараҕынан, кырдьыгынан көрдөххө, сокуону куруубайдык кэһии, бэйэ боломуочуйатын үрдэтии — юрист тутуһара олус элбэх. Ол да иһин суут, бэл оччотооҕуга, адвокат В. Н. Кистенева туруорсуутунан след. Скрябин УПК 148, 49 ыстатыйаларын кэһии оҥорбутугар прокуратура аатыгар «частное определение» таһаарбыт.

Сүрүн буруйдааһын — Барашков милиционер Телегини кырбааһыҥҥа кыттыбыт диэн. Ол эрээри, саамай дьиктитэ — Телегиҥҥэ опознание да оҥорторботохтор, очнай ставкаҕа көрүһүннэрбэтэхтэр даҕаны. 21 чыыһылаҕа М. Д. Пермяков, Телегин иккини көрүһүннэрэн очнай ставка оҥорбуттар. Сарсыҥҥы күнүгэр следователь Скрябин милиционер Юрлагиҥҥа опознание оҥортороругар Барашковы кытары Пермяковы, Егоровы киллэрэн олордубут. Боротокуолга (дь. 174–175 лл.) Барашков бэлиэтээһинэ суруллубут: «Я могу пояснить, что я работника милиции не ударил. И был одет в тот день в болоньевой короткой куртке. Думаю, что свидетель ошибся. Я к месту события подошел позже». Опознаниеҕа Барашков хайдах таҥастааҕын туһунан дьыала 5 т. 173 лииһигэр «Барашков одет в крытую плащевую куртку» дэммит.

Следователь тоҕо эрэ Телегиҥҥэ бэйэтигэр опознание оҥорботох. Оттон Д. Винокуров «Ол миигин охсубута» диир киһигитин аҕалан, миигин кытта көрүһүннэриҥ» диэн хаста да модьуйбутун «улаханнык кырбанан сытар, көрсөр кыаҕа суох», эҥин диэн суукка диэри биирдэ да көрүһүннэрбэтэхтэр. Ол аата сүрүн буруйдааһыммыт табыллыа суоҕа диэн куттаммыттар быһыылаах. Скрябин ол иннинэ, кыайан сөптөөх уликаны булбакка буолуо, Санников уонна Николаев диэн студеннарга тэрийбит холуобунай дьыалаларын тохтоппута дьыала 3 т. 244–246 лл. тигиллэ сылдьар:

«Постановление о прекращении уголовного дела в связи с направлением на рассмотрение товарищеского суда

13 мая 1986 г.

ст. следователь Скрябин рассмотрев материалы уг. д. № 10191, установил:

2 апреля 1986 г. вечером в г. Якутске во время групповых хулиганских действий студентов ЯГУ и примкнувших к ним молодежи, во дворе № 11 по ул. Чепалова ими был избит сотрудник милиции Телегин, которого дружинники и другие сотрудники милиции высвободив от избивающих, посадили в а/м. Тогда присутствовавшие стали требовать его выхода из машины для дальнейшего избиения и добиваясь выполнения своего незаконного требования стали раскачивать машину, угрожая ее перевернуть, в случае невыхода Телегина из машины. В это время возле машины, которую раскачивали присутствующие, находился студент IV курса ИТФ Николаев М. М., который по просьбе неустановленного парня о помощи в раскачивании машины, также схватился за край машины и вместе с другими лицами начал помогать в приподнимании и раскачивании машины.

Николаев М. М. на следствии свои действия полностью признал и пояснил, что он их совершил не понимая сути происходящего и только случайно оказавшись возле машины.

Тем не менее, действия Николаева М. М. относятся к нарушающим общественный порядок и предусмотрены ст. 206 ч. I УК РСФСР.

Однако, действия Николаева М. М. им совершены под влиянием большой группы присутствующих лиц, преступление, совершенное им не представляет большой общественной опасности и не повлекло существенного вреда, исправление Николаева М. М. возможно без применения мер общественного воздействия.

Принимая во внимание изложенное, руководствуясь ст. 7 УПК РСФСР, постановил:

Уголовное дело в отношении гражданина Николаева М. М., студента ИТФ ЯГУ, группы ГИ‑82, производством прекратить и Николаева направить на рассмотрение товарищеского суда коллектива ИТФ ЯГУ.

О принятии решения сообщить пр. ЯАССР.

Ст. следователь Скрябин».


Дьыалаҕа тардылла сылдьыбыт уолаттарга следователлэр эмиэ буруйу ылыннара сатаабыттара, ыгааһын оҥорбуттара матырыйааллартан көстөр. 5 маайга уорбаланааччы Санников Л. П. след. Скрябиҥҥа көрдөрүүтүгэр эрдэ бэйэбэр сымыйанан буруйу ылыммытым — следователь ыгыытынан уонна бутуйуутунан диэн билиммит уонна 25 чыыһылаҕа көннөрүнээри гыммытым диэн эппит (3 т. 157 дь. л.):

«Раньше дал неправильное показание, когда сидел у следователя Аргунова, один, тоже работник прокуратуры наверно, вошел и сказал им, чтобы меня заключили. А Аргунов сказал, что один студент БГФ, когда его вызвали, пришел и сразу признался, что он ударил милиционера. И что за это его не будут судить, вот и я взял да сказал, что пнул милиционера в ногу…

…После этого я не стал даже оправдываться. Потом я решил все рассказать, решил дать правильное показание…

…В действительности я работника милиции не пинал, хотя я там находился в общей группе».

Силиэстийэ ыытааччылар чопчу ыйыы суоҕа буоллар, Барашковтааҕы даҕаны буруйдааһын дакаастамматаҕынан босхолуохтарын сөп этэ.

* * *

Дьыала 5 томун 244 лииһигэр 21 маайга оҥоһуллубут «Протокол об окончании следствия и предъявления следственного производства обвиняемому» диэн докумуон тигиллэ сылдьар. Онно суруллубут: «После этого обвиняемый Барашков М. М. заявил: «Я с обвинением не согласен, я не наносил удар, не бил милиционера, был в толпе студентов, с делом ознакомился с адвокатом». Ити күн, Барашков кэпсээнинэн адвокат В. П. Попов следователь Скрябинтан: «Суукка милицияны охсубатаҕын дакаастаатахпына босхолонор буоллаҕа дии?» — диэн ыйыппыт эбит. Ол гынан баран, суукка тоҕо эрэ атын адвокат кэлбит.

Сүрүн туоһулар диэн милиционердар Юрлагин, Привалов эрэ бааллар эбит. Кинилэр көрдөрүүлэрэ Телегин гиэнин кытары сөп түбэспэт. Телегин бэйэтэ көрдөрүүтүн хаста да араастаан уларыппыт. Буруйдааһыҥҥа ахтыллар туоһулар: Говоров Барашковы уонна Винокуровы утары тугу да көрдөрбөтөх. Туоһу В. Ф. Жирков (ПФ, II к.) муус устар 15 күнүгэр Сергучевка көрдөрүүтэ дьыала 3 т. 77–78 л. суруллубут: «Я в толпе увидел только из знакомых М. Барашкова и Васильева Костю, Винокурова Дмитрия. Но что они делали конкретно я не видел, видел, что они находились только в группе студентов, во дворе». Онтон В. Н. Охлопков (ГФ‑81), Тулагыга олохтоох студент, 11 маайга ким эрэ этэн биэриитинэн, сурах хоту көрдөрбүтэ 5 т. 115, 116 лииһигэр ала-чуо көстөр: «Студенты же, в основном, с педфака, физкультурники, из которых особенно выделялись своей активностью двое ребят, как впоследствии мне стало известно Винокуров Дмитрий, Барашков Михаил призывали к активным действиям….увидел что толпа окружила мл. лейтенанта милиции, его хватали за одежду, кричали, кто ударил милиционера я сказать не могу, так как в толпе невозможно было определить. Могу только сказать, что ребята-физкультурники были наиболее активными. Среди них, Винокуров Д. и Барашков М., но точно утверждать не берусь».

Бу туоһу дьон бөлөҕөр ким кимин арааран көрөрө кыаллыбат этэ диэн бэйэтэ этэр. Уонна баран бэйэтэ уопсайга да олорбот, пригородтан сылдьар эрээри, атын факультекка үөрэнэр, урут билбэт дьоннорун туһунан сэрэйэн көрөн, өссө кигиинэн эппитэ тута биллэр. Ол да иһин суут мунньаҕар туоһу быһыытынан ыҥырыллан баран кэлбэтэх. Ол үрдүнэн суут бириигэбэригэр Охлопков көрдөрүүтүнэн Барашков уонна Винокуров буруйдара бигэргэтиллэр диэн этиллибит.

Суут хайдах барбытын туһунан адвокаттаабыт дьоннору көрсөн кэпсэтэлээбитим. В. Н. Кистенева-Оздоева «обком давлениета баара, суут мунньаҕар МВД, КГБ үлэһиттэрэ наһаа элбэхтэрэ. Адвокаттары сүгүн саҥардыбакка, саба баттыыллар этэ» диэн кэпсээбитэ. Кини следователь Ф. П. Скрябин следствиены хайдах ыыппытын тутуһан бырачыастаан, суут мунньаҕар бэрэбиэркэлэтээри туруорсубут.

Дьыала 3 т. САССР прокурорыгар Н. Н. Каратаевка ыытыллыахтаах «частное определение» диэн докумуон тигиллэ сылдьар. «Не направлено, т. к. не хватило копии приговора; В СИ‑1, также, копии не направлены — по той же причине» диэн быһаарыылаах. сэкирэтээр Н. Капитонова суруйбут быһыылаах.

«Частное определение

7 июля 1986 г.

Ярославский райнарсуд в составе:… рассмотрев в открытом судебном заседании дело по обвинению…

установил:

Следователь прокуратуры ЯАССР Скрябин, в процессе предварительного следствия по уголовному делу по обвинению Искакова А. М., Игошина В. Г., Барашкова М. М., Винокурова Д. И. и несовершеннолетних Просолова В. В., Тишкина В. Н. допустил нарушение требований процессуального законодательства.

В т.5 на л. д.77, 78, 79 имеется постановление о привлечении в качестве обвиняемого несовершеннолетнего Просолова В. В. и протокол его допроса в качестве обвиняемого на данных документах имеется подпись адвоката Ефимовой Т. И., однако подсудимый Просолов в судебном заседании заявил, что при предъявлении обвинения и допросе его в качестве обвиняемого адвоката не было. В деле отсутствует ордер юридической консультации на вып. ст. 148 УПК РСФСР адвокатом.

Допрошенные на судебном заседании адвокат Ефимова и следователь Скрябин показали, что вып. ст. 148 УПК РСФСР происходило в следственном изоляторе. Однако в протоколе допроса несовершеннолетнего Просолова от 17 апреля 1986 г. указано, что допрос в присутствии адвоката происходил в прокуратуре, об этом же говорит копия ордера № 1304 от 17 апреля 1986 г. на вып. ст. 148 УПК РСФСР адвокату Ефимовой на 22 апреля 1986 г. в прокуратуру ЯАССР. Таким образом, как установлено в суде обвинение предъявлялось и несовершеннолетний допрашивался без адвоката, адвокат приезжала в следственный изолятор, беседовала с просоловым, уточнялись его показания, т. е. реально право на защиту интересов несовершеннолетнего Просолова допущено не было, а формальное нарушение следователем Скрябиным статьи 49 УПК РСФСР послужило поводом к дважды заявленному ходатайству, возвращении дела для производства дополнительного расследования.

Не в полной мере исследовались данные о личности, так суд установил и приобщил к делу приговор на Тишкина В. Н. от 12 мая 1986 г., по делу таких сведений нет.

Руководствуясь ч. 3 статьи 321 УПК РСФСР, суд определил:

обратить внимание прокурора ЯАССР на допущенные следователем Скрябиным нарушения уголовно-процессуальных норм при производстве предварительного следствия по данному делу.

Частное определение может быть опротестовано в судебную коллегию по уголовным делам Верховного суда ЯАССР в течение 7 дней со дня вынесения.

Председательствующий: народные заседатели:

Верно:

* * *

Адвокат Василий Пахомовия Пахомовы кытары 1991 сыл тохсунньутугар кэпсэтиигэ кини маннык эппитэ: «Дьыаланы үөрэппэтэҕим. Туох эрэ бутуурдаах дьыала быһыылааҕа. Мин оннубар суукка Захаров Александр Платонович барбыт этэ. Адвокатураттан».

М. Барашковка суукка адвокаттаабыт А. П. Захаровы кытары 1991 с. тохсунньу 23 күнүгэр көрсөн кэпсэппитим. Кини маннык кэпсээбитэ:

«Прокуратураҕа, судьуйалар, адвокаттар икки ардыларыгар бу дьыала обком хонтуруолугар сылдьар, үөһэттэн ыйыы баар, уолаттары хайаан да олордоллоро, түбэһиннэрэллэрэ буолуо диэн кэпсэтиһии баар этэ. Суукка милиция олус элбэх этэ, (юстицияттан, прокуратураттан) үөһэттэн ыйыылаахтар диэбиттэрэ. Суут тиэтэл соҕустук, объективнайа суохтук барбыта. Давление баара. Адвокаттары саба саҥараллара. Мин син биир түбэһиннэрииһилэр дии санаабытым. Атын адвокаттардыын, Буинцевалыын ол туһунан тыл бырахсыбыппыт. Суукка мин Барашков буруйа суоҕун билбитим, суут быһаарыытын кытта сөбүлэспэтэҕим.

Кассационнай жалобаны олус кылгастык көрөөт, совещаниеҕа баран баран, бириигэбэр уларыйбат диэбиттэрэ.

Националистическай хайысхалаах курдук ыытаары гыммыттарын Каратаев саба саҥарбыт, утарбыт диэн кэпсэтии баар этэ. Оҕордук оҥорбуттара буоллар, улахан срокка түбэһиннэриэх этилэр».

Онтон Д. Винокуровка адвокаттаабыт Иван Васильевич Попов 1990 с. бу курдук кэпсээбитэ:

«Син биир түбэһиннэрэр санаалаахтар, дьулуурдаахтар эбит диэн өйдөөбүтүм. Председателлээччи Степорук, атыттар саҥаларыттан, поведениеларыттан ол биллэр этэ. Степорук саҥа үлэлээн эрэр судьуйа этэ. Онон үөһэттэн туох диэтилэр да ону толорбут буолуохтаах диэн сэрэйэбин. Уурааҕы ылыныыга үс судьуйа тэҥ бырааптаахтар. Прокурор Данилов А. М. объективнайа суох этэ. Ол государственнай буруйдааччы бэрэстэбиитэлин түмүк пренияҕа этиититтэн да көстөр этэ. Обком уурааҕар сигэнэ-сигэнэ эппитэ.

Д. Винокуровы хаайарга основание төрүт суох этэ. Туоһулар бутуурдаахтык көрдөрөллөрө. Буруйдааччы инники көрдөрүүтүттэн суукка аккаастаныыта улахан оруоллаах. Ону аахсыбатахтара. Кэлин силиэстийэ ыытыспыт Ф. Скрябин, атын үлэҕэ көһөн баран, миэхэ бэйэ ыккардыгар: «Уолаттар буруйдара суох этэ», — диэн быктаран ааспыттаах…».

Д. Винокуров аймаҕа Людмила Михайловна Винокурова (Чурапчытааҕы интернат оскуола завуһа) журналист Б. Павловка кэпсээбититтэн:

«Суут бириигэбэрин сонно суукка аахпатахтара. Мин кэлин Чурапчыга истибитим. Адвокаттан ыйыппытым, Поповтан. «Боростуой дьыала буолбатах, арааһа, түбэһэллэрэ буолуо», — диэбитэ.

Телегин Диманы охсубатаҕа, туора турарын көрбүтүм диэбитэ. Көстөн турар этэ — буруйдара суоҕа. Суут кэмигэр судьуйа дьахтартан ыйыппытым. Ону: «Телегини охсубатаҕа дакаастанна, улахан обвинениета итиннэ эрэ», — диэбитэ. Телегин суукка кэлэн атын показаниены биэрэҕин диэбиттэригэр мух-мах барбыта.

Тулаайах, көмүскэһэр дьоно суох тыа оҕолорун соруйан түбэһиннэрбиттэрэ. Бэккэлээтэҕинэ условно биэриэхтэрэ дии санаабытым. Уопсайынан суут бириэмэтигэр уолаттары буруйдааһын туһунан оннук санааһын баара…»

Дьиҥнээх быһыы-майгы хайдаҕын, саба быраҕан буруйдаммыттар, суукка көмүскээбит адвокаттар кэпсээннэрин, туоһулар көрдөрүүлэрин кытары тэҥнээн көрөргө суут бириигэбэрин ис хоһоонун хайдах баарынан толору биэрэбит:

Дело № 01-297 ПРИГОВОР именем Российской Советской Федеративной Социалистической Республики

7 июля 1986 г.


Ярославский райнарсуд г. Якутска ЯАССР в составе: председательствующего нарсудьи Степарук О. Н., народных заседателей Яныгина Н. И. и Чаловой Л. Н. с участием прокурора Данилова А. М., адвокатов Топорина А. Н., Егоровой Р. С., Захарова, Буинцевой, Попова И. В., Кистеневой В. Н., при секретаре Капитоновой Н. Ф., рассмотрев в открытом судебном заседании дело по обвинению

ИСКАКОВА МИХАИЛА МИХАЙЛОВИЧА, 1960 г. рождения, уроженца г. Кемерово, гражд. СССР, по национальности татарина, б/п, с образованием 10 классов, холостого, работающего в ДКиТ ЯОСПС рабочим, ранее не судимого, проживающего г. Якутске, по ул. Дальняя, 1/2 в совершении преступления, предусмотренного ч.3 ст.206, ст 210 УК;

ИГОШИНА ВИКТОРА ГРИГОРЬЕВИЧА, родившегося 24 июля 1965 г. в г. Улан-Удэ, гр-на СССР, русского, б/п, холостого, с образованием 8 классов, в/о, работающего слесарем в ЦРММ УПТОК «Якутскгеологии», прож. г. Якутск, ул. Билибина, 24, кв.10, ранее не судимого, в совершении преступления, предусмотренного ч.2 ст.206, ст.210 УК РСФСР;

Несовершеннолетнего просоловА ВАСИЛИЯ ВЛАДИМИРОВИЧА, родившегося 20 августа 1968 г. в г. Якутске, гражд. СССР, ранее не судимого, учащегося учебного комбината «Главякутстроя», прож. г. Якутске, ул. Кирова, 34, комн.39 в совершении преступления, предусмотренного ч.2 от 206 УК РСФСР;

Несовершеннолетнего ТИШКИНА ВЛАДИМИРА НИКОЛАЕВИЧА, родившегося 17 января 1970 г. в г. Якутске, гражд. СССР, русского, образование 8 кл., не в/о, ранее не судимого, учащегося ПТУ Минторга, прож. г. Якутске, ул. Чернышевского, 74/3, кв.3 в совершении преступления, предусмотренного ч. 3 ст.206, ч.2 ст. 144 УК РСФСР;

ВИНОКУРОВА ДМИТРИЯ ИВАНОВИЧА, родившегося 10 января 1961 г. с. Килянки, Чурапчинского района, ЯАССР, гр. СССР, якута, холостого, образование 10 кл., в/о, исключенного из числа ВЛКСМ 27.06.86 г., студента II курса педфакультета ЯГУ, прож. г. Якутск, ул. Кирова, 21/II‑501 «б», ранее не судимого в совершении преступления, предусмотренного ч. 2 ст.206 УК РСФСР.

БАРАШКОВА МИХАИЛА МИХАЙЛОВИЧА, родившегося 19 января 1963 г. в Кытанахском наслеге, Чурапчинского р-на, ЯАССР, гр. СССР, по нац. якута, образование 10 кл., холостого, исключенного из ВЛКСМ 27.06.86 г., ранее не судимого, в/о, студента II курса педагогического факультета ЯГУ, прож. в г. Якутске, Кирова, 21/1, к. 501-а в совершении преступления, предусмотренного ч. 2 ст. 206 УК РСФСР,

установил:

29 марта 1986 г. Игошин В. Г., находясь на городском катке Заложного озера с группой несовершеннолетних подростков, среди которых находились Просолов, Тишкин, Семочкин и др., вовлекая их в совершении преступления, на ул. Крупской беспричинно, из хулиганских побуждений остановил группу ранее незнакомых ему подростков в количестве 8-10 человек и затеял с ними драку, в ходе которой он и несовершеннолетний Просолов наносили им удары кулаками, а Игошин еще и солдатским ремнем. Из числа подростков удары были нанесены Татаринову, Мегежекскому, Слепцову, однако последним удалось убежать от них в разные стороны. Мегежекский и Онопров, убегая от избиения встретили учащихся физматшколы ЯГУ Макарова, Прокопьева и сообщили им о совершенном на них нападении. Затем Макаров и Прокопьев побежали в студгородок ЯГУ, где из общежития вызвали на каток большую группу студентов ЯГУ и учащихся физматшколы ЯГУ. Данная группа в поисках виновных вышла на каток, но городские подростки, увидев превосходящую их по численности группу, разбежались по дворам, а не успевший скрыться Тишкин был пойман и избит.

В этот же день Игошин, Просолов и др. увидели идущих со стороны кинотеатра «Лена» двух мужчин в нетрезвом состоянии и вновь с целью избиения подбежали к ним. Игошин стал наносить удары кулаками одному из мужчин, и повалив на землю ударил солдатским ремнем и пинал ногами. В тот же вечер, все указанные подростки пошли в сторону Зеленого луга и возле общежития ЯФАН Просолов беспричинно ударил в лицо кулаком мужчину, шедшего им на встречу. Женщина которая была с потерпевшим, стала кричать, в связи с чем мужчину больше избивать не стали.

31 марта 1986 года на катке возле кинотеатра «Лена» вновь собрались городские подростки с целью продолжения избиения граждан на катке, а гр. Искаков для вовлечения в драку большого количества подростков, поехал к кинотеатру «Центральный», где обычно собирались городские подростки. Встретив возле кинотеатра подростков, Искаков сообщил им о происшедшем и стал предлагать всем поехать на каток, побить студентов. Подростки стали отказываться, тогда Искаков с целью воздействия на их самолюбия сказал, что на катке студенты бьют всех подряд, а «центровские» ребята друг друга не поддерживают. После этого собравшись в количестве около 15 человек, подростки приехали на каток и примкнулись к находившейся там группе подростков. Студентов, разогнавших перед этим подростков, на катке не было, в связи с чем городские подростки вышли на каток, напротив ЯГУ и стали наносить побои катающимся гражданам. Удары наносили Искаков, Игошин, Просолов. Через некоторое время вновь на каток вышли студенты и побили Бучельникова. Возникшая драка была пресечена прибывшей милицией и вышедшей на лед большой группой студентов.

В тот же вечер, уезжая с катка, Искаков настаивал, чтобы подростки вновь собрались 1 апреля с палками, клюшками, цепями и что необходимо наконец «проучить обнаглевших студентов». При этом говорил, что сам он принесет «нунчаки», т. е. приспособление для рукопашной схватки.

Приехав на площадь Орджоникидзе, Просолов на остановке автобуса, увидев двух незнакомых парней, одному из них, Петрову А., нанес беспричинно удары кулаком.

1 апреля около 19 часов по состоявшейся договоренности на катке возле кинотеатра «Лена» собрались городские подростки среди которых были Искаков, просолов, Тишкин, Жарников, Кузьминых, Бучельников, Мелкозерова, Шульгина, Игнатюк и другие. Многие подростки принесли с собой как им указывал накануне Искаков, цепи, палки, клюшки. Тишкин принес с собой специально приспособленную для драки веревку длиной около 2 метров, к концу которой он привязал резиновый диск, диаметром около 20 см. Искаков для защиты надел на голову хоккейный шлем. Собравшись на краю катка Искаков расставил всех в шеренгу, а также для охвата всей территории катка некоторые подростки заняли ул.50 лет ВЛКСМ и ул. Крупской. После этого вышли на лед и направились в сторону здания ЯГУ, где на коньках катались студенты ЯГУ. Подойдя к студентам Атласову, Громову, Ушницкому, подростки беспричинно стали наносить удары кулаками, при этом удары кулаками наносили Просолов, Искаков, Тишкин, повалив потерпевших на лед, Тишкин размахивал принесенной им веревкой с диском.

В это время несовершеннолетний Тишкин В. Н., увидев на краю катка, напротив пункта проката коньков, оставленных гр. Ушницким синтетические сапоги «дутыши», подобрал их и переобул на свои ноги.

Узнав о происходящем на катке, на место драки выбежали студенты ЯГУ, в том числе Винокуров Дмитрий, Черкашин Гаврил, Васильев Константин и другие.

Прибывшая на каток милиция задержала студентов Говорова и Ефимова. Студенты, увидев задержанных Говорова, Ефимова стали возмущаться, требуя освобождения Говорова, Ефимова, затем на ул.50 лет ВЛКСМ возле остановки автобуса, напротив медицинского факультета, окружили автомашину, в которой находился Говоров, и не смотря на требования прибывшего участкового инспектора милиции Потапова о прекращении своих неправильных действий, стали приподнимать и раскачивать машину, угрожая ее перевернуть в случае неосвобождения Говорова. И работники милиции были вынуждены отпустить Говорова и Ефимова. В этих событиях активное участие принимал Винокуров Дмитрий, который настраивал студентов против работников милиции, необоснованно возмущаясь, способствовал обострению создавшегося положения.

В связи с тем, что на катке собралась большая группа студентов и успокоить которых представляло большую сложность, прибывшие на каток зам. министра МВД ЯАССР Дедиков В. Е., Базанов Е. В. сообщили, что по претензии студентов будут приняты меры к виновным и о них будет сообщено на завтра, 2 апреля в 19 часов.

2 апреля, несмотря на то, что руководством ЯГУ, активом студпрофкома, комитетом ВЛКСМ ЯГУ до сведения студентов было доведено о назначении встречи с руководством МВД ЯАССР в актовом зале ЯГУ, студенты собрались в 19 часов на катке, требуя прибытия зам. министра Дедикова именно на каток. Затем неорганизованной группой направились к центру города, где после обсуждения на площади Ленина, вернулись в актовый зал ЯГУ. Возвращаясь в студгородок часть студентов и примкнувших к ним лиц, побежали к кинотеатру «Лена» за подростками. Во дворе дома № 11, по ул. Чепалова эта группа была остановлена.

Находясь в данном дворе в числе других лиц гр. Винокуров Д. И. и Барашков М. М. стали активно призывать студентов избить работников милиции, в течении продолжительного времени не подчинялись обоснованным требованиям работников милиции о прекращении их действий.

Гр. Барашков М. М. провоцируя избиение младшего лейтенанта милиции Телегина О. В., исполнявшего свои служебные обязанности по охране общественного порядка, сказал, что он, Телегин, пьян и оттолкнул последнего, когда Телегин упал, его стала избивать группа студентов, Винокуров пытался нанести удар, но Телегин отстранился, Барашков также несколько раз наносил удары, но не попал, так как Телегин уворачивался от его ударов. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Когда работниками милиции удалось вырвать Телегина из толпы Винокуров и Барашков, настраивая студентов и находившихся рядом лиц к избиению Телегина, стали выкрикивать требования о выходе Телегина из машины, затем добиваясь своего намерения, окружили вместе с другими лицами машину и стали ее раскачивать.

Направляясь после в актовый зал ЯГУ, Барашков с Винокуровым поменялись своими куртками, тем самым желая спутать запомнивших их работников милиции и дружинников ЯГУ. Винокуров отдал свою темно-зеленую куртку, взял и одел желтую куртку Барашкова.

В судебном заседании подсудимый Искаков М. М. виновным себя признал частично и пояснил, что 31.03.86 г. он со своими знакомыми подростками Кузьминых, Жарниковым, Бучельниковым и Мелкозеровой приехал на каток и со слов находившихся там ребят узнал происшедшей там драке между студентами, городскими подростками, также узнал, что был избит Тишкин. Кто-то сказал, что нужно найти и отомстить. Около 21 часа они увидели идущую со стороны ЯГУ на каток большую группу парней и, опасаясь избиения разбежались в разные стороны, был избит Бучельников. Затем после совместного обсуждения решил вернуться на каток. Выйдя на лед студенческого городка они стали преследовать и избивать катающихся, кто по внешнему виду похож на студентов ЯГУ, он ударил несколько человек кулаками.

Когда ехали домой, то в автобусе кто-то предложил собраться 1 апреля 1986 г. у кинотеатра «Центральный» и идти всем на каток, избивать студентов, но он не предлагал. 1 апреля у кинотеатра «Центральный» собралось около 30 городских подростков, среди которых был Жарников, Бучельников, Емельянов, Бикбаев, Мелкозерова и другие. Они все направились к катку, по дороге к ним примыкали другие. Когда началась драка он шел сзади, на голове был шлем, в руках ничего не было, одет был в черной болоневой куртке, джинсовые брюки, кроссовки.

Подсудимый Игошин виновным себя признает частично и показал, что 29 марта ранее незнакомые подростки попросили его помочь в драке со студентами ЯГУ. Находясь на катке, они увидели проходящих по ул. Крупской группу парней якутской национальности в количестве 8-10 человек и с целью их избиения он крикнул подросткам «Бей их!», после чего побежали по ул. Крупской окружили тех парней и стали наносить удары. Он ударил одного парня в кожаной куртке, спортивной шапке, кулаками в лицо, другого ремнем с бляхой — в ногу. Эти парни разбежались, затем на этой же улице, около здания почты увидели двух мужчин в нетрезвом состоянии, он подошел к одному и спросил, почему они в таком виде, затем налетел на мужчину в зеленой куртке, нанес удары ремнем по ноге, мужчина упал, второго кто бил не видел. Мужчине нанес два удара кулаком в лицо. В тот же вечер когда они группой стали проходить мимо общежития ЯФАН, Просолов беспричинно ударил кулаком в лицо проходящего мимо мужчину, вместе с которым была женщина. 31 марта вечером, вновь по договоренности о встрече он приехал в кинотеатр «Лена» и встретил тех же подростков. Для избиения студентов, они все вышли на каток, выстроились на краю катка в форме буквы «П», чтобы никто с катка не смог убежать и пошли по катку в сторону здания ЯГУ. Он ударил одного парня. Их было примерно 50 человек, в руках были жгуты, резина, цепь, у него был солдатский ремень.

Несовершеннолетний подсудимый Просолов в судебном заседании виновным себя признал частично и пояснил, что 29 марта он спустился на каток, где встретил Игошина, с ним было еще ребят 10. Через некоторое время подошел Тишкин. В это время шли ребята, он у них попросил покурить, они ответили в грубой форме, он слегка ударил одного. Когда мимо проходил мужчина с женщиной, то мужчина его слегка толкнул, он тогда ударил этого мужчину. 31 марта встретил Игошина и Тишкина. На катке он нанес два удара одному студенту. 1 апреля ему предложили подойти Игошину в автобусе. Собираясь идти на каток избивать студентов Искаков расставил всех в форме буквы «П». Он сам нанес удары кулаками 4 парням. Искаков был в шлеме и в руках у него было типа резинового шланга.

31 марта на площади Орджоникидзе вместе с другими он принял участие в избиении двух парней, находившихся на остановке автобуса напротив ЛОРПа, одному из которых нанес удары кулаком.

Несовершеннолетний Тишкин в суде виновным себя признал частично и пояснил, что 29 марта вечером он пришел на каток после посещения кино, встретился с группой подростков среди которых были, Просолов, Игошин, другие. В это время на ул. Крупской появились около 10–12 парней якутской национальности. Эти подростки, которые вместе с ним стали избивать, сам он никого не избивал и не запомнил, кто наносил удары парням.

31 марта вечером он вновь пришел на каток и встретил ту же группу подростков. Через некоторое время на каток со стороны ЯГУ пришла большая группа студентов, увидев их подростки разбежались. Он также пытался убежать, но его настигли, повалили и нанесли удары. После этого он подошел к общежитию ЯФАН и увидел собравшихся подростков, которые дрались со студентами, вооружались штакетником. Он и все вышли на каток, где стали драться с находившимися там студентами, но подъехавшая милиция пресекла дальнейшее действие.

После этого они пошли в сторону Зеленого луга и, проходя общежитие ЯФАН, Просолов беспричинно ударил кулаком в лицо мужчину, шедшего им на встречу с женщиной. Искаков предложил всем собраться на завтра на катке с палками, шлангами и побить студентов.

1 апреля 1986 г. он пришел и принес с собой веревку, длиной около 2 метров, к концу которой привязал резиновый диск, диаметром около 20 см.

Искаков расставил всех буквой «П». Он сам лично первым ударил кулаком в лицо парня на коньках, затем побежал ко второму и также ударил кулаком в лицо, третьего парня пнул по ноге, повалив на лед и ударил ногой в живот.

В это время он увидел напротив пункта проката сапоги «дутыши», подошел к ним подобрал и зашел за здание пункта проката переобул их на свои ноги.

Во время избиения студентов он видел, что Искаков ходил в хоккейном шлеме.

Подсудимый Винокуров в судебном заседании виновным себя признал частично и пояснил, что 1 апреля они сидели в комнате, когда незнакомая ранее девушка сказала, что на катке бьют студентов. Он, Яковлев, Черкашин, Васильев пошли посмотреть. Он ходил из любопытства, милицейскую автомашину не поднимали и не раскачивали.

Утром 2 апреля преподаватель Шамаев Н. К. предупредил, чтобы студенты на каток не ходили, но он опять пошел из любопытства. Он вместе со всеми бежал на Чепалова, но милиционера не ударил, автомашину милицейскую не раскачивал, Винокурова Гаврила пытался стащить с милицейской автомашины, чтобы его не заметили преподаватели и потом не исключали с университета.

На предварительном следствии он говорил на себя неправильно, т. к. говорил ему следователь, который сказал, что не посадит.

Подсудимый Барашков М. М. в судебном заседании виновным себя признал частично, и пояснил, что 2 апреля 1986 г. он со студентами спустился на каток, на встречу с полковником, ходил из любопытства. Когда перелезли через забор в одном дворе увидели милицейскую автомашину, милиционера уже били. Он никого не бил, не говорил, что милиционер пьян, не требовал его выдать студентам.

Кроме собственного частичного признания вины подсудимыми Искаковым, Игошиным, Просоловым, Тишкиным, несмотря на непризание вины в своих добровольных пояснениях подсудимыми Винокуровым и Барашковым их вина подтверждаются показаниями потерпевших Атласова В. П., Ушницкого Д. А., Громова В. В., Кириллиной С. Н., Телегина О. В., свидетелей Меккюсяровой К. П., Ильиной К. Н., Петровой Д. А., Мандаровой А. И., Евсеевой М. Н., Яковлева Л. Н., Васильева К. А., Мордовской А. В., Скворцова И. В., Чеборанко В. Ф., Хаютанова М. М., Винокурова Г. Н., Жиркова В., Темирбаева Ю. С, Тимофеева В. Н., Федорова Е. Н., Адамова К. К., Петрова Э. В., Упхолова Т. Г., Привалова А. Д., Сивцева П. И., Винокуровой А. Г., Сысревой Г. Г., Суханова В. Н., несовершеннолетнего Бикозева, Федорова Е. В., данными ими в суде показаниями потерпевшего Петрова А. В., свидетелей Мелкозеровой С. Б., Банковской Н. Н., Кондакова В. А., Мегежекского, Бучельникова Г. А., Охлопкова Н. А., а также протоколами очных ставок между Искаковым и Мелкозеровой, Юрлагиным и Барашковым, данными ими на предварительном следствии и оглашенными в судебном заседании, а также протоколом изъятия у Просолова, протоколами опознания, заключениями судебно-медицинских экспертиз, актами судебно-медицинского освидетельствования и другими материалами дела в их совокупности,

Так потерпевший Атласов Вас. Л. показал, что 1 апреля вечером около 19 часов 30 мин, он катался на коньках и увидел, что со стороны кинотеатра «Лена» на каток спустилась группа подростков в количестве 40–50 человек, которые имели в руках шланги, палки, железные прутья, обрывки цепей и клюшки. Подойдя к нему, 7–8 парней отделились от группы и окружив его стали беспричинно наносить удары кулаками. Один из парней ударил по конькам веревкой с привязанной к ней круглым диском, повалил его на лед, после чего его стали пинать ногами, среди избивавших его парней он только рассмотрел одного белобрысого парня, небольшого роста в джинсовых брюках, второго парня высокого роста в черной шубе и коричневых брюках типа «бананы».

По дороге в общежитии он встретил Громова, который сказал, что его тоже побили на катке.

Потерпевший Ушницкий Д. В. в судебном заседании показал, что 1 апреля около 18 часов 30 мин., катаясь на коньках, присел отдохнуть на край катка и увидел группу подростков, идущих по льду, у них были палки, цепи. 3–4 парня отделились от основной группы, подбежали к нему и один ударил его кулаком в лицо, после чего он стал убегать в сторону общежития и увидел сильно побитого Атласова Василия. На катке он оставил свои сапоги-дутыши, возвратившись назад их не обнаружил.

Потерпевший Громов В. В. показал, что 1 апреля около 19 часов 30 минут, катаясь на коньках, увидел, как по льду катка к ним подошла группа подростков, часть которых имела в руках палки, цепи и стала избивать Атласова. Затем 5 подростков стали преследовать его, желая избить, а один парень ударил его металлическим предметом по переносице, после чего его повалили на лед и стали пинать ногами по различным частям тела. После этого подойдя к Атласову увидел, что он сильно избит, весь в крови.

Потерпевшая Кириллина С. Н. показала, что она, увидев беспричинное избиение Атласова, сделала хулиганам замечание о прекращении своих действий.

Свидетель Кондаков В. А. показал, что в конце марта в составе районной команды находился в г. Якутске на республиканских соревнованиях и 31 марта вечером около 20 часов вместе с Мегежекским, Слепцовым, Татариновым возвращались из магазина «Туймаада» в школу № 3. Когда они подошли к мосту, с левой стороны места моста поднялся русский парень в полушубке и повелел остановиться. В это время со стороны кинотеатра «Лена» подошла большая группа подростков, и начали избивать кулаками Татаринова, повалили на землю и вновь стали бить. Один из подростков попытался ударить и его, но он увернулся и стал убегать. За ним также убежали Гоголев, Слепцов, Татаринов, а Мегежекский и Онопров, как впоследствии он узнал, оказывается, убежали в сторону магазина «Туймаада» обратно.

Аналогичные показания дали Мегежекский, Сивцев.

Потерпевший Петров А. Е. показал, что 31 марта вечером около 22 часов 30 минут на площади Орджоникидзе перед зданием ЛОРПа на него беспричинно напала группа подростков, приехавшая на площадь на автобусе № 5, и нанесли ему побои кулаками.

Свидетель Винокурова А. И. показала, что видела как группа подростков беспричинно стали наносить удары кулаками и ногами Атласову, били многие, различить она не смогла. После избиения у Атласова все лицо было в крови, под глазом был большой синяк.

Аналогичные показания дали в суде Меккюсярова К. П. и Ильина К. Н.

Свидетель Мелкозерова С. Б. показала, что 31 марта вечером она с группой знакомых ребят находились возле кинотеатра «Центральный», когда к ним приехал на автобусе Искаков Михаил и сообщил, что на катке произошла драка между городскими подростками и студентами ЯГУ, в связи с чем необходимо собраться «центровским» ребятам, поехать на каток, отомстить студентам за их действия. Некоторые из подростков стали отказываться, но Искаков продолжал настаивать и упрекнул, что ребята из центра города недостаточно поддерживают друг друга. Тогда находившиеся возле «Центрального» подростки решили поехать с Искаковым на каток, где она во время нападения на студентов вместе и Банковской Наташей и Шульгиной Таней избили четырех девчонок, катающихся на коньках, её в тот вечер задержали работники милиции и передали отцу.

1 апреля Искаков призывал подростков собраться и поехать на каток, отомстить студентам за вчерашнее, а во время событий на катке она видела Искакова в хоккейном шлеме, в черной короткой куртке и с палкой в руке.

На очной ставке с Искаковым Мелкозерова подтвердила, что последний 31 марта и 1 апреля призывал подростков и настраивал их на драку со студентами. Без активного действия со стороны Искакова подростки, по ее мнению, не поехали бы на каток и не устроили бы там драку.

Несовершеннолетний свидетель Бикбаев в судебном заседании показал, что 31 марта также находился в группе подростков, и он во время избиения студентов на катке также ударил одного парня кулаком два раза по лицу. Кроме него, тому парню удары наносили и другие подростки, которые были в группе. 1 апреля у подростков были палки, цепь у кого-то. У Искакова не видел ничего в руках. У Тишкина в руках был диск на веревке. Искаков звал их бить студентов, говорил, что его добили.

Несовершеннолетний свидетель Упхолов Т. Г., показал, что 31 марта Искаков сказал, что у них произошла стычка со студентами и попросил подойти на каток. 1 апреля он тоже был на катке, но никого не бил. Со слов Искакова знает, что избили Бучельникова.

1 апреля запомнил Искакова, так как он был в шлеме.

Свидетель Бучельников Г. А. показал, что 31 марта вечером приехал в кинотеатр «Центральный» и встретил Емельянова Кешу, Жарникова Мишу и несколько ребят, которых знает только в лицо. Около 20 часов Искаков позвал поехать на каток. В тот вечер, на катке напротив ЯГУ его побили незнакомые парни.

1 апреля, встретившись вновь в «Центральном», они стали обсуждать произошедшее 31 марта и Искаков стал призывать поехать на каток. Для того, чтобы отомстить студентам за вчерашнее. Собравшись поехали на каток, начали группой ходить по катку и избивать катающихся, похожих на студентов ЯГУ, сам он не бил никого.

Потерпевший Телегин О. В. в судебном заседании показал, что 2 апреля 1986 г., когда во дворе по ул. Чепалова он успокаивал толпу, студенты кричали, что милиционеры прячут зачинщиков драки. Молодой человек оттолкнул его, он поскользнулся, пробежал вперед и упал, тогда он сказал, что милиционер пьян. Перед ним сразу образовалась куча и кричала: что милиционер пьян.

Барашков был в желтой куртке и пытался нанести удары, раз 5, но он уклонялся. Стали держать за руки, сорвали форменный шарф. Когда подошли сотрудники милиции и пытались вести в автомашину, сбоку ударил молодой человек в зеленой куртке, правая рука у него была перебинтована, как узнал в суде — Сивцев. Винокуров находился тоже в автомашине, когда студенты требовали выйти ему из автомашины, потом автомашину начали качать. (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

Свидетель Жирков В. С. показал, что он видел, как группа студентов, окружив милицейскую машину, раскачивала ее 2 апреля 1986 г. Среди этих ребят находились Винокуров Д., Барашков М. и Васильев К.

Свидетель Охлопков Н. Д. показал, что студенты со всех сторон зажали, хватали руками и старались ударить милиционера и среди них наиболее агрессивно и активно вели себя Винокуров Дмитрий и Барашков Михаил.

Свидетель Винокуров Г. Н. в судебном заседании частично изменил свои показания, данные им на предварительном следствии, пояснив, что он один показывает об избиении милиционера Винокуровым Дмитрием и Барашковым Михаилом, поэтому сейчас не уверен: не наносили ли они удара, в остальной части показания, данные на предварительном следствии признает. Оценив показания Винокурова Г. И. на следствии и в судебном заседании, суд считает, что во время предварительного следствия данный свидетель давал правдивые показания, которые полностью совпадают с показаниями, данными на предварительном следствии подсудимыми Винокуровым Д. И. собственноручно и Барашковым М. М. Винокуров Г. И. показал, что он увидел лежащего милиционера, чтобы высвободить его от толпы, среди собравшихся были люди в нетрезвом состоянии, многие по его мнению — не студенты. Из знакомых ребят он заметил только Винокурова Дмитрия, который на его глазах принимал активное участие в избиении младшего лейтенанта милиции и возбужденно требовал выдать им сотрудника милиции для избиения, а увидев его стал возмущаться тем, что он, Винокуров Гаврил, защищает милиционеров. Затем Винокуров Д. вместе с другими, агрессивно настроенными парнями, стали качать милицейскую машину, требуя выхода младшего лейтенанта с целью продолжить избиения.

Свои показания Винокуров Г. И. полностью подтвердил на очной ставке с обвиняемым Винокуровым Дмитрием.

Свидетель Юрлагин В. Н. показал, что он видел, как из группы студентов молодой человек в желтой куртке кулаком ударил в лицо Телегина, при этом Телегин ни словом, ни своими действиями не давал основания для применения к нему насилия.

Среди предъявленных ему на опознания Юрлагин В. Н. опознал Барашкова М. М., как парня находившегося 2 апреля в желтой куртке и ударившего работника милиции Телегина. Свои показания Юрлагин полностью подтвердил на очной ставке с Барашковым.

Согласно заключении судебно-медицинских экспертиз № 445 от 4 апреля 1986 г., № 445 от 4/IV‑86 г., № 442 от 4/IV‑86 г. потерпевшим Атласову, Ушницкому, Громову, Кириллиной причинены легкие телесные повреждения без кратковременного расстройства здоровья 1/IV‑86 г.

В судебном заседании подсудимые Винокуров Д. И. и Барашков М. М. не признали действия, которые вменяются им в вину, Барашков М. М. причину изменения показания объяснил, что так писал, следователь Скрябин, а Винокуров Д. И. также пояснил, что следователь обещал его освободить.

В судебном заседании в качестве дополнительного свидетеля допрашивался следователь Скрябин, который пояснил, что Винокуров Д. И. и Барашков М. М. на следствии после предъявления им обвинения, в протоколах допросов их писали показания собственноручно, нормы УПК РСФСР при производстве предварительного расследования нарушены им не были.

Таким образом, суд дал оценку показания подсудимых Винокурова и Барашкова на предварительном следствии и в суду, считает, что на предварительном следствии подсудимые Винокуров и Барашков давали правдивые показания, которые полностью совпадают с показаниями потерпевшего Телегина, свидетелей Винокурова Г. И., Охлопкова В. Н., Юрлагина В. Н. и другими материалами дела.

Так, Винокуров Д. И., допрошенный в качестве обвиняемого показал, что 1 апреля 1986 г. увидев группу студентов, окруживших милицейскую машину, он также включился в общее требования, выкрикивая об освобождении студентов, затем вместе с группой студентов, окружив машину со всех сторон, схватившись за ее буфер стали раскачивать машину и приподнимать ее, угрожая опрокинуть.

2 апреля он тоже пытался нанести удар милиционеру кулаками, но его удары не дошли, т. е. вокруг милиционера было большое скопление людей. Затем он в числе других, окружив автомашину стали ее приподнимать и раскачивать.

Барашков М. М. допрошенный в качестве обвиняемого пояснил, что 2 апреля, студенты пытались избить милиционера, тогда он протиснулся к милиционеру и нанес удар кулаком, но не попал, т. к. его кто-то схватил за лицо и оттащил.

Он также схватил за заднее крыло машины и вместе с другими стал приподнимать машину и раскачивать ее. Он тоже гнался за дружинником и подставил ему подножку. Винокуров также качал машину.

Исследовав доказательства по данному делу суд считает доказанной вину подсудимого Искакова в совершении злостных хулиганских действий, отличающихся по своему содержанию особой дерзостью, выразившейся в нанесении потерпевшим ударов.

Вместе с тем суд считает не нашедшим подтверждения использования Искаковым в процессе хулиганских действий предмета, специально приспособленного для нанесения телесных повреждений — сломанной клюшки. Его действия суд считает необходимым переквалифицировать с ч.3 ст.206 на ч.2 ст.206 УК РСФСР.

Суд также считает доказанным вовлечение Искаковым несовершеннолетних в преступную деятельность и его действия правильно квалифицированы по ст.210 УК РСФСР.

Суд считает доказанным совершение подсудимым Игошиным злостных хулиганских действий, отличающихся по своему содержанию особой дерзостью, выразившейся в нанесении потерпевшим ударов и его действия правильно квалифицированными по ч.2 ст.206 УК РСФСР.

Суд также считает доказанной совершение им действий, связанных с вовлечением несовершеннолетних в преступную деятельность, т. е. действий предусмотренных ст.210 УК РСФСР.

Суд также считает доказанным совершение подсудимыми Тишкиным злостного хулиганства, совершенного с применением предмета специально приспособленного для нанесения телесных повреждений и его действия правильно квалифицированным по ч.3 ст.206 УК РСФСР по квалифицирующему признаку — применение предмета, специально приспособленного для нанесения телесных повреждений.

Суд также считает доказанным совершение им тайного похищения личного имущества граждан и его действия правильно квалифицированными по ч.2 ст.144 УК РСФСР по признаку повторности.

Суд также считает доказанным совершение подсудимыми Просоловым, Винокуровым и Барашковым злостных хулиганских действий, отличающихся по своему содержанию особой дерзостью, выразившейся у Просолова в нанесении ударов потерпевшим, у Винокурова и Барашкова, связанным с сопротивлением представителям власти и попыткой применения насилия в отношении работника милиции и их действия правильно квалифицированными по ч.2 ст.206 УК РСФСР по квалифицирующим признакам у Просолова — насилия над личностью, у Винокурова и Барашкова — сопротивление представителям власти, выполняющим обязанности по охране общественного порядка, связанными с попыткой применения насилия в отношении работника милиции.

При назначении вида и размера наказания суд учитывает, что все подсудимые ранее не судимы, несовершеннолетний возраст подсудимых Просолова и Тишкина, чистосердечное признания подсудимого Игошина и несовершеннолетнего Просолова, положительные характеристики подсудимых Винокурова и Барашкова.

Вместе с тем суд учитывает, что подсудимыми совершены преступления, относящиеся к тяжким, представляющим повышенную опасность для общества.

Учитывая изложенное, суд считает необходимым назначить всем подсудимым меру наказания, связанную с лишением свободы, так как их действиями был нарушен покой большого количества людей, явились поводом для неорганизованного движения несознательной части студентов и граждан в площади Ленина, что нарушало движения общественного транспорта и покой жителей.

Учитывая, что несовершеннолетние Тишкин и Просолов характеризуются отрицательно, состояли на учете в ИДН, просолов состоял на учете у нарколога, Тишкин осужден 12 мая 1986 г. к лишению свободы нецелесообразно применять к ним требования ст.46-1 УК РСФСР.

Руководствуясь ст. ст. 300, 301, 303, 309, 312, 315, 317 УПК РСФСР, народный суд приговорил:

ИСКАКОВА МИХАИЛА МИХАЙЛОВИЧА признать виновным в совершении преступления, предусмотренного ч.2 ст.206 УК РСФСР и назначить ему по данной статье меру наказания в виде четырех лет лишения свободы.

Его же признать виновным в совершении преступления, предусмотренного ст.210 УК РСФСР и назначить ему наказание в виде трех лет лишения свободы.

В соответствии со ст.40 УК РСФСР окончательную меру наказания путем частичного сложения назначить пять лет лишения свободы с отбыванием наказания в исправительно-трудовой колонии усиленного режима.

ИГОШИНА ВИКТОРА ГРИГОРЬЕВИЧА признать виновным по ст. 206 ч.2 УК РСФСР и назначить ему меру наказания в виде трех лет лишения свободы.

Его же признать виновным по ст.210 УК РСФСР и назначить меру наказания в виде двух лет лишения свободы.

В соответствии со ст. 40 УК РСФСР путем частичного сложения окончательную меру наказания назначить в виде лишения свободы сроком на четыре года с отбыванием наказания в исправительно-трудовой колонии усиленного режима.

ТИШКИНА ВЛАДИМИРА НИКОЛАЕВИЧА признать виновным по ч.3 ст.206 УК РСФСР и назначить в меру наказания в виде трех лет лишения свободы.

Его же признать виновным по ст. 144 ч.23 УК РСФСР и назначить ему меру наказания в виде двух лет лишения свободы.

В соответствии со ст. 40 УК РСФСР путем соглашения менее строгого наказания более строгим окончательную меру наказания назначить три года лишения свободы. В соответствии ст. 41 УК РСФСР путем частичного присоединения наказания по предыдущему приговору окончательную меру наказания назначить четыре года лишения свободы с отбыванием наказания в воспитательно-трудовой колонии общего режима.

ПРОСОЛОВА ВАСИЛИЯ ВЛАДИМИРОВИЧА признать виновным по ч.2 ст.206 УК РСФСР и назначить ему меру наказания — три года лишения свободы с отбыванием наказания в воспитательно-трудовой колонии общего режима.

ВИНОКУРОВА ДМИТРИЯ ИВАНОВИЧА и БАРАШКОВА МИХАИЛА МИХАЙЛОВИЧА признать виновным по ч.2 ст.206 УК РСФСР и назначить им меру наказания в виде лишения свободы сроком на четыре года лишения свободы каждого в ИТК усиленного режима.

Срок наказания исчислять Искакову с 7 апреля 1986 г.

Игошину с 8 апреля 1986 г.

просолову с 17 апреля 1986 г.

Тишкину с 11 апреля 1986 г.

Винокурову с 10 апреля 1986 г.

Барашкову с 14 апреля 1986 г.

Меру пересечения в отношении подсудимых Искакова, Игошина, просолова, Тишкина, Винокурова и Барашкова до вступления приговора в законную силу оставить прежним — заключение под стражей. Вещественное доказательство — цепь от мотошины — уничтожить.

Приговор может быть обжалован и опротестован в судебную коллегию по уголовным делам Верховного Суда ЯАССР в течении семи суток с момента провозглашения приговора, а осужденным в тот же срок со вручения им копии приговора.

Председательствующий: п/п

Народные заседатели: п/п/

Верно:»

* * *

Сууттаммыт М. Барашков уонна Д. Винокуров бэйэлэрэ буруйдааһыны кытары сөбүлэспэтэхтэрэ кинилэр кассационнай үҥсүү суруктарыттан көстөр:


«В Судебную Коллегию по уголовным делам

Верховного суда Якутской АССР

по уголовному делу Винокурова Дмитрия Ивановича,

осужденного по ст. 206 ч. II УК РСФСР

к 4 годам лишения свободы в ИТК усиленного режима

Кассационная жалоба

Приговор народного суда считаю подлежащим к отмене по основаниям…

Однако, обвинения Винокурова в совершении злостного хулиганства ничем не подтвердился. Так, в судебном заседании свидетель Васильев, который находился в толпе конкретно подтвердил, что Винокуров Дмитрий подошел ко мне и сказал: «милиционеров трогать нельзя, за это можно залететь»…

Свидетели Яковлев, Евсеев, которые непосредственно встречали Винокурова в толпе показали: «Винокуров ничего не делал, стоял у кучки досок»; свидетель Винокуров Гавриил, который при предварительном расследовании показавший, что Дмитрий Винокуров был активным организатором беспорядка, в суде подтвердил, что он давал в отношении его неправильные показания из-за того, что его самого хотели признать организатором драки…

У суда не было оснований признавать в действиях Винокурова наличия признаков злостного хулиганства, так как со стороны его не было насилия над личностью и нельзя считать его выход на улицу беспричинным, лишь бы нарушить общественный порядок, наоборот, подтвердилось, что он принимал все меры, чтобы не было бесчинства.

Потерпевший Телегин подтвердил, что Винокуров после того, как стало достоверно известно, что Телегин был трезв, то Винокуров официально извинился перед ним. Это еще раз подтверждает, что Винокуров критически оценил его действия в отношении Телегина, то есть по ошибке требовали освидетельствования его на степень опьянения.

На основании изложенного прошу отменить приговор в отношении Винокурова Д. И. из-за отсутствия состава преступления в его действиях.

адв. Попов

11.07.86 г.

Ознакомился потерпевший Телегин 21.08.86.»

* * *

«В Президиум Верховного суда ЯАССР

от осужденного по ст. 206 ч. II к 4 годам лишения свободы

в ИТК усиленного режима Винокурова Дмитрия Ивановича

Кассационная жалоба

С данным приговором я не согласен по следующим основаниям:

…Ребята, студенты, качали и поднимали машину и требовали, чтобы освободили тех двух студентов. В это время я спокойно стоял около инспектора милиции Потапова с левой стороны машины, подальше от него…

Я пошел вместе со всеми, но никого не агитировал и не настраивал на драку. Это подтверждается моими показаниями на суде, показаниями свидетеля Федорова Е. Н. — секретаря комсомольской организации ЯГУ. Он показал что я…

В избиении милиционера я, Винокуров Д. И., участия не принимал. Это подтверждается моими показаниями на суде, а также показаниями самого потерпевшего милиционера Телегина и водителя машины. А также во время судебного следствия свидетель Винокуров Г. И. показал, что видел меня спокойно стоявшего и не принимавшего участия в избиении сотрудника милиции.

В предварительном следствии все показания я давал под давлением следователей. Следователь Скрябин обещал меня освободить, если я дам такие показания, какие он требует. Следователь Василий Васильевич или Семен Семенович, точно не помню, постоянно ругал и читал показания каких-то незнакомых мне лиц о том, что я ударил сотрудника милиции Телегина. Требовал, пугал, чтобы я признал себя виновным в том, что если я признаю себя виновным в том, что я ударил милиционера Телегина, то обещал, что не будет требовать и пришивать мне другие действия. И поэтому, я поверил и давал такие показания, какие они хотели получить, а на суде опроверг все.

На суде не доказали мою виновность, а наоборот доказали мою невиновность. Приговор вынесли только руководствуясь с ошибочными показаниями, которые были в предварительном следствии. Показаниями свидетеля Охлопкова, который давал показания со слов других лиц так, как его там не было и он не был очевидцем.

Я, Винокуров Д. И., признаю вину только в том, что вышел со всеми на улицу и вместе с ними.

Винокуров Д. И.

20.08.86.»

(Хол. дьыала 5 т., 458–459 лл.)

* * *

«В Коллегию Верховного суда ЯАССР г. Якутска

Кассационная жалоба

на приговор Народного суда Ярославского района г. Якутска

от 7 июля 1986 г.

Я считаю, что приговор необоснован и подлежит отмене по следующим основаниям:

Во-первых, в приговоре написано, что я стал активно призывать студентов избивать работников милиции. Я не слышал и не читал такие показания на следствии и на суде, не было даже слова об этом. Где это было сказано и кем? Ни один свидетель такие показания не давал.

Во-вторых, меня обвиняют, что я, провоцируя избиение младшего лейтенанту Телегина оттолкнул его. Я еще раз утверждаю, что я его не оттолкнул. И приведу доказательства по этому поводу. В предварительном следствии у меня была очная ставка с Юрлагиным В. И. Юрлагин тогда показал, что я подошел к младшему лейтенанту Телегину и без никаких разговоров ударил прямо в лицо, (л. д.175–178 стр.т. 5) отчего он повалился к машине, его схватили другие, повалили на землю и избили. А потерпевший Телегин на предварительном следствии дал показание, когда он остановил толпу его ударили сзади или сбоку, поэтому он разглядеть никого не смог и стали его бить. Прошу, чтобы Верховный суд обратил на это особое внимание. А потом на суде Телегин показал, что я его оттолкнул, после чего он поскользнулся и упал. Этим он полностью опровергает показания лейтенанта Юрлагина. А суд считает, что моя вина подтверждается показаниями Юрлагина, это явно противоречит ст. 334 УПК РСФСР, где ясно сказано, что приговор считается не соответствующим обстоятельствам дела; если выводы суда не подтверждаются доказательствами в судебном расследовании и еще младший лейтенант Телегин на суде сказал, что я пытался его ударить раз 5. Как я мог пытаться ударить 5 раз, а потом оттолкнуть? Или я его оттолкнул, он упал и его стали бить, тогда я могу попытаться ударить? Это просто не логично!

В-третьих, в приговоре написано когда Телегин поскользнулся упал, будто я сказал, что милиционер пьян. Но сам Телегин на суде сказал: (стр. 57–58, протокол судебного разбирательства) …поскользнувшись я упал. Тут сразу же послышалось, что я якобы пьян. Я находился в горизонтальном положении, поэтому разглядеть никого не смог…», и дальше дает показания, «очень молодой человек якутской национальности постоянно повторял, что я пьян, что я его ударил. Ударил меня человек с перевязанной рукой, в зеленой куртке». А в странице 409 в определении суда есть такая фраза. Когда поехали на освидетельствование…

…свидетель Суханов на суде дал такое интересное показание (стр. 67 протокола судебного разбирательства). Отвечая на вопрос суда сказал:

«Да этих двоих я запомнил хорошо, который в рубашке в клетку (показывает на меня) был в куртке «Аляска» зеленого цвета, у него была перевязана рука…» Здесь же сразу можно понять, что он, увидев совсем другого человека, показывает на меня. А суд, зная это, почему-то молчал и не давал мне слова говорить! Суд, не читая показания Охлопкова В. Н…. А Охлопков дает показание с чьих-то слов (л. д. стр.115–116 том 3). Он показал, что «…в группе людей были двое парней, которые вели себя активно, как потом мне сказали, это были Винокуров и Барашков»… Он, Охлопков же, меня в жизни не видел и откуда такие показания дает. Это не подсказка ли следователя?! Самого Охлопкова на суде не было по неизвестной причине.

Где же гуманность, почему никто не верит моим словам и показаниям, где же справедливость? В показаниях свидетелей Привалова (стр. 51 прот. суд. разб.), Юрлагина (л. д.175–178, т.5), Суханова (стр. 67 протокола суд. разб.), Охлопкова (л. д.115–116, т. 3) нет прямых доказательств. А это по ст. 69 УПК РСФСР истолковывается в пользу подсудимого. Здесь же сказано, доказательства должны отражать в себе полное выяснение всех обстоятельств.

Как я понял, на суде исход дела было заранее предрешено и в этом массовом беспорядке «главную роль» присваивали нам, им как-будто все равно кого посадить. Даже не обратили внимания на хорошую характеристику, на ходатайство коллектива взять на поруку, ходатайство отца, слово защиты адвоката Захарова А. П., где сказано… (Мин бэлиэтээһиним. — Автор).

24.08.86

Барашков».

10191 №-дээх холуобунай дьыала матырыйаалларыттан быһа тардыылар

Муус устар 22 күнүгэр БГФ декана В. Н. Винокуров следователь Аргуновка биэрбит көрдөрүүтүттэн: (3 т. 8–9 сс.):

«Являюсь свидетелем назначения встречи со студентами Дедикова на 2 апреля в 7 ч…

В 7 ч. в актовом зале были около 30 студенток БГФ, я спросил у них зачем они здесь. Их вызвали из общежития. По распоряжению комсомольского комитета ЯГУ вызов сделала секр. ком. БГФ Чиряева Е. (Г-83).

…Ждали около 30 м., студенты требовали, чтобы Дедиков спустился к ним. Когда мы вышли никого не было… потом толпа собралась на другом катке…. Что интересно, я лично тогда не заметил ни одного своего студента, а как мне показалось, по поведению и облику, это были совершенно другие люди. Мне показалось, что, видимо, это в большинстве городская молодежь.

В актовом зале меня удивило следующее:

1. Плохая организация встречи: президиума не было, трибуны не было, царила полная анархия, каждый говорил то, что ему вздумается. Отдельным подстрекателям давалась возможность высказаться несколько раз — это раскаляло аудиторию.

2. Руководство ЯГУ, горкома КПСС, МВД было занято одной целью — успокоить студентов, но при этом никаких попыток руководства ведением собрания не предпринимало.

Это меня настолько возмутило, что я ушел домой в крайне плохом настроении и разочаровании в бесполезности наших действий.

Конкретно кроме 19 студентов БГФ никого не знаю».

23 чыыһылаҕа ИТФ декана Н. И. Тарасов Аргуновка көрдөрүүтүттэн:

«Студенты пытались поймать тех подростков. 1 апреля отмечалось бездействие милиции, не принявших должных мер по пресечению беспорядков.

Дедиков назначил встречу на 2 апреля в 7 ч… 2 апреля в 6 ч. 50 м. подошел к главному корпусу. Федоров Е. Н. (секр. ком. комс.) уговаривал студентов пройти в гл. корпус на встречу с Дедиковым, куда была перенесена встреча. Толпа была настроена пойти на каток и выловить подростков, принимавших участие в избиении студентов 1 апреля».


Ити күн педфактан кафедра сэбиэдиссэйэ Н. К. Шамаев биэрбит көрдөрүүтүттэн (дьыала 12 стр.):


«1 апреля … я лично стал искать своих студентов из физк. отделения и никого не нашел.

… я подошел к преподавателям, милиционерам. Дедиков в это время объяснял, что надо завтра в 7 ч. встретиться со студентами и обо всем обговорить.

2 апреля встретился с Егоровым, который сказал мне, что есть ребята из ФО. Тогда я решил догнать толпу и найти своих студентов. Я вновь стал искать своих студентов и не смог никого заметить, видимо, при виде меня они скрывались. Потом все-таки решил пойти в актовый зал, чтобы найти своих студентов…

В актовый зал нас, преподавателей, не пускали сперва. Потом когда зашел — тут и заметил несколько студентов ФО, в том числе Уварова Г., Винокурова Д., Феофанова А., Федотова Д… Подросток выступил о национальном вопросе».


Маай 8 күнүгэр ИФФ доцена Е. Е. Алексеев Л. М. Обуховаҕа көрдөрүүтэ:


«2 апреля в дневное время у ректора ЯГУ было совещание… Сосин, Дедиков и др….Дедиков выступал, что подростки установлены, что об этом он будет сообщать студентам… Однако, когда я подошел к 19.00 ч. к ЯГУ, то от Егорова И. И. (я узнал позже), что он звонил Базанову об изменении места встречи с катка на актовый зал… Одного парня — высокого, худощавого, якута по национальности, по-моему одет в синюю куртку, на его передних зубах я заметил дефект, вроде сломан зуб, он мне незнаком. Он, как и все стал говорить, что зачем они пойдут в актовый зал, если Дедиков назначил встречу на катке. Этот парень… говорил о том, что по событиям 1979 г. осудили одних студентов, в числе которых был его брат — Эверстов, студент ЯГУ, которого за это исключили и, что если они сейчас пойдут в актовый зал, то их всех перепишут и исключат. Я сам присутствовал на судебном процессе. В 1979 г., что этот парень говорит неправду, что было не так, а все было объективно. Здесь я заметил студента — Винокурова Гаврила и попросил его бежать туда и призвать студентов к порядку и всех звать в актовый зал и он убежал…

…Когда один парень, сказавший, что он из Покровска начал рассказывать про историю… сами студенты прервали.

…Я выделил бы три момента…

слабая воспитательная работа как с приезжими лицами в Якутске, так и среди школьников, их родителей и попустительства со стороны работников милиции».


Муус устар 16 к. ИТФ ст. преподавателэ Т. Н. Шамаева Аргуновка көрдөрүүтүттэн (дь. 17 л.):


«…Работники милиции обещали за сутки провести хотя бы предварительное расследование причин столкновения на катке и дать объяснение студентам… Студентов в зале не более 50….В этот момент, вероятно, было упущено время, в течение которого можно было бы что-то предпринимать. Полковник и другие сотрудники были в зале… мне сказали, что преподавателей в актовый зал не пустили (Салгыы, бэйэтэ, нуучча киһитэ 30 сыл тухары оройуоҥҥа, куоракка үлэлиирбэр сөбүлээбэт сыһыаны көрсүбэтэҕим, студеннар өртүлэриттэн эмиэ диэбит. — Автор) …Воспитательную работу в рабочих коллективах, особенно вновь прибывшими в нашу республику».

Муус устар 16 к. Э. В. Петров (ГФ, 4 к.), ОКОД командира Обуховаҕа көрдөрүүтүттэн (дь. 28–29 лл.)


«1 апреля около 20 ч. остановил милицейскую автомашину, представился, указал на подростков. Сержант сказал: «Им не до меня» и уехали. Полковник назначил встречу со студентами 2 апреля в 19 ч. на катке, где он построит наряд милиции и хулиганов.

2 апреля в 10.00 вызвали в партком. Полковник вновь сказал, что у него будет встреча. Также сказал, чтобы 2 апреля ни ОКОД-цев ЯГУ, ни ДНД ЯГУ не должно быть вечером на катке, что там другие силы будут осуществлять охрану общественного порядка на катке, а должны осуществить охрану порядка в студгородке… 1 апреля мы получили указание не выходить на каток 2 апреля. 1 апреля не выходили на каток. 31 марта также не выходили дежурить на катке…»

Суруналыыс Елена Иванова кэпсэтиититтэн*

Соторутааҕыта «Балыырдаах 1986 сыл» диэн тыһыынча тиражтаах саҥа кинигэ ааҕааччы дьүүлүгэр таҕыста. Киһи бу кинигэни аахтаҕына ол кэмнээҕи былааһы тутан олорбут Коммунистическай партия саха үөрэнэр ыччатын, ону ааһан бүтүн саха норуотун хайдах курдук сиргэ-буорга умса тэпсэн туран омугумсуйууга буруйдаан, балыйа сатаабытыттан букатын кэлэйэр уонна үс саха уолун — Миша Барашковы, Дима Винокуровы, Петр Сивцеви ол дьыала содулугар уган биэрэн, хаайыыга бырахтаран, кэскиллэрин сарбыйбытыттан олус хараастар. Манан сибээстээн, кинигэни бэчээккэ бэлэмнээн хомуйан таһаарбыт Валерий Луковцевы («Эдэр интеллигенция түмсүүтүн» лидердэриттэн биирдэстэрэ, «Бичик» кинигэ издательствотын уус-уран литератураҕа отделын сэбиэдиссэйэ), Михаил Барашковы («Сахаарктикаснаб» тэрилтэ үлэһитэ, 1986 сыллаахха балыырга түбэһэн хаайыыга олорон тахсыбыт), Г. Е. Апросимовы (сэрии инбэлиитэ, педагогическай үлэ ветерана, университет педагогикаҕа кафедратын оччолорго старшай преподавателэ), Прокопий Николаевич Тарасовы (эргиэн-кулинарнай училище 1986 сыллаахха директора) кытта көрсөн кэпсэттибит.

— Валерий, кинигэҥ ыччат сылыгар ананан табыллан түргэнник таҕыста. Арай тахсыбыт ахсаана аҕыйах дуу? Кинигэни билиһиннэриигэ кэлбит куорат интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрэ үлэҕин үрдүктүк сыаналаатылар.

— Ахсаана, кырдьык, аҕыйах. «Сахаада» общественнай политическай хаһыат уонна Ыччат министерствота үбүлээн итиччэ таҕыста. Түгэнинэн туһанан мин кинилэргэ уонна көмөлөспүт дьоҥҥо улаханнык махтанабын.

Бу кинигэҕэ киириэхтээх матырыйааллар 1989 сылтан ыла мунньуллан барбыттара. Ол саҕана кинигэ буолуо диэн чопчу санаа суох этэ. Онтон ити дьыала содулугар үс сыл хаайыыга олорон тахсыбыт бу Мишаны көрсүбүтүм. Кэпсэппиппит. Ол киһи өйүгэр-сүрэҕэр иҥэр курус кэпсэтии этэ. Онно өссө төгүл уонна бүтэһиктээхтик өйдөөбүтүм — хайдах курдук саха студеннарын, ол аата бу биһигини эмиэ, саха норуотун бүтүннүүтүн хараҥа дьыалаҕа, омугумсуйууга ньүдьү-балайдык балыйан туран буруйдаабыттарын уонна ол содулугар Дима Винокуров, Миша Барашков, Петр Сивцев курдук уолаттары эдэркээн саастарыгар хаайыыга хатаабыттарын. Итинтэн ыла суут архыыбыгар сылдьан силиэстийэ докумуоннарын көрөн, ол саҕанааҕы суукка кыттыбыт адвокаттары, суут судьуйатын, следователи уонна дьыалаҕа сыһыаннаах атын элбэх дьону кытта көрсүтэлээн кэпсэппитим. Судьуйа О. Н. Степорук, следователь Ф. П. Скрябин, бүтэһиктээх уураах тахсарыгар быһаччы сыһыаннаах буоланнар, сүгүн кэпсэппэтэхтэрэ. Кырбаммыт аатырбыт милиционер, дьиҥинэн, бэйэтэ үлэтин кэмигэр холуочук кэлэн, мөккүөр айдааныгар хайа эрэ студент уолу охсон кэбиспититтэн айдаан тахсар. Дьыала тэриллэр. Кэлин туоһу уонна уорбаланааччы быһыытынан Барашковы, Винокуровы, Сивцеви булаттыыллар.

1986 сыл муус устар 17 күнүгэр обком бюротун мунньаҕар «Дьокуускай куорат ыччатын ортотугар антиобщественнай быһыыланыы чахчыларын уонна сиэр-майгы, интернациональнай иитиини күүһүрдүүгэ партийнай, советскай, комсомольскай тэрилтэлэр соруктарын тустарынан» боппуруос көрүллүбүтэ. Уураахха «Дьокуускай куорат ыччатын ортотугар антиобщественнай быһыыланыы чахчыларын тустарынан ыспыраапка» диэн докумуон эбии сыһыарыллыбыт. Онно партия салалтата «Буруйдаахтар бу бааллар» диэн саҥа туоһу эбэтэр, уорбаланааччы быһыытынан саҥардыы силиэстийэлэнэн эрэр ыччаттары ыйан биэрэр. Партия ыйда да, ол булгу туолуохтаах. Онон ааттаммыт алта дьон суут ыскамыайкатыгар олордуллубуттар. Үс ыйы быһа следователлэр буруйа да суоҕу буруйдаах оҥорон таһаарыынан дьарыктаммыттар.

Матырыйааллартан аахтахха, охсуһууну тэрийбит куорат ыччаттара кулун тутар 31 күнүгэр 50-ча буолан кэлэллэригэр сыаптаах, шлангалаах, киһини кырбыырга анаан оҥоһуллубут эрэһииҥкэ шлангалаах, сыаптаах, баалкы мастаах, дьаакырдаах уһун быалаах эбиттэр. Бэл, төбөлөрүгэр хоккей шлемун кэппиттэр, катоктан ким да куоппатын диэн баһылыктара «П» буукубалыы стройдатан мууска киирбиттэр.

— Михаил, кинилэртэн ким эмэ буруйдаммыта дуо?

— Уопсайа түөрт уол үс-биэс сылга түбэспиттэрэ. Ити үлүгэрдээх айдааны таһаарбыттарын үрдүнэн, адвокаттара В. Н. Кистенева (Оздоева) үчүгэй буолан уонна саастарын ситэ илик оҕолор диэн, түөрт эрэ киһи сууттаммыта. Суукка, тылланан, биһиги диэки сибидиэтэллии кэлбит П. Сивцеви Телегин: «Бу уол охсубута», — диэн туттаран ылбыта. Оттон Д. Винокуровы следователь Ф. Скрябин: «Дьыалаҥ политическай буолар кутталлаах: хаахтыйа иликкинэ эрдэ-сылла охсубутум диэн кыра күлүгээнистибэни оҥорбут курдук билинэн кэбис. Аҕыйах сыл ылан бэйэҥ абыраныаҥ», — диэбит этэ (начальниктара В. В. Колмогоров бэйэтинэн киирэн, следовательгэ көмөлөһөн Диманы ыкпыт-түүрбүт этэ). Оттон миэхэ эмиэ кини, бэл, дьон истэн турдаҕына: «Миэхэ ким да түбэһэрэ разницата суох, кылаабынайа, мин «бачча киһини хаайдым» диэн отчуоттуохпун наада», — диэн балтаччы эппитэ. Суут кэнниттэн күүһүрдүллүбүт режимнээх хаайыыга укпуттара. Онтон учууталым туруорсуутунан Октябрьскай революция 70 сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн, 1987 сыллаахха, бэрээдэктээхтик сылдьар хаайыылаах диэн амнистиялаан, Покровскайга кирпииччэ заводугар көһөрөн үлэлэппиттэрэ. Онтон 1989-ка босхолообуттара. Кэргэним ол кэмҥэ оҕотун кытта дьонугар Ньурбаҕа олорбута.

Үөрэхпин салгыырбар бииргэ үөрэммит оҕолорум уонна учууталларым Г. Е. Апросимов, Н. К. Шамаев элбэхтик сүүрбүттэрэ-көппүттэрэ. Онно саҥа декан Г. А. Савенкова, хаайыыга олоро сылдьыбыккын диэн, ылымаары утарылаһан бөҕө. Билигин үлэлиибин, кэргэним учууталлыыр. Буруйа суохпар балыйан туран хаайыыга хатаабыттарын санаатахпына хараастабын.

Маннааҕы бэйэбит дьоммут аһара сүрдэммиттэрэ. Биһиги дьылҕабытын кум-хам тутан, хаайыыга быраҕан, буруйа суоҕу буруйдаан, үөһээҥҥи тойотторго арааппардыы охсорго тиэтэйэллэрэ. Хаайыыттан босхоломмуппут эрээри, республика үгүс дьонун санаатыгар университет уонна төрөөбүт Сахабыт сирин үтүө ааттарын киртиппит туох эрэ куһаҕан дьон курдук өйдөбүлгэ сылдьабыт уонна оннук мэҥ бэлиэлээх олоробут. Ол эрээри дьон сиэринэн үлэлээн-хамсаан, салгыы дьоһуннаах олоҕу олордорбун диэн баҕа баар. Олоҕум аргыһа Наташам сырдык санаатын батыһаммын, олоххо дьулуурум күүһүрэр. Уолаттар да киһиэхэ сирдэрбэттик сылдьаллар. Дима Винокуров Чурапчыга ДЮСШ-ҕа тренердиир, оҕолору спорт дьикти уонна умсулҕаннаах көрүҥнэригэр дьарыктыыр, йоганан эрчийэр. Айымньылаахтык үлэлиир диэн истэбин.

— Оннук эрэ буоллун. Прокопий Николаевич, эн ол саҕанааҕыны эмиэ бэркэ билэр киһи олордоҕуҥ. Национализмҥа буруйдуурга саха студеннарын өттүттэн туох оннук айылаах омсолоох баарай?

— Мин уон сыллааҕыта училище директорынан үлэлии олорбутум. Муус устардааҕы айдаанынан сибээстээн биһиги училищеттан икки оҕо силиэстийэҕэ сылдьыбыттара. В. Тишкин куорат Аппа уҥуордааҕы кварталын уола этэ. Иитиитэ мөлтөх, үксүн уулуссаҕа улааппыт уол. Уопсайынан, училищеҕа ханна да миэстэтин булбатах, хадьар соҕус ыччат кэлэн үөрэнэрэ. Ол уолу охсуһууну тэрийсибиккин диэн дьыала буолбутугар, завучтуун ыҥыран ылан кэпсэттэхпит дии. Ону туран уолбут аһаҕас баҕайытык кэпсээтэ: «Катокка мастаах, тимирдээх эҥин сылдьан куорат киинин уолаттарын кытта Аппа уҥуордааҕы буолан куруук охсуһааччыбыт. Армияттан саҥа кэлэн милицияҕа үлэлиир эдэр уолаттар биһиэхэ бас-көс буолааччылар. Киэһэ өттүгэр формата суох сылдьааччылар», — диэн. Ол, дьиҥинэн, ханнык да национализм буолбатах ээ. Ханнык баҕарар сиргэ, бэл, дэриэбинэҕэ да, туран эрэр обургу уолаттар бөлөхтөргө хайдыһан охсуһаллара урут да, билигин да баар суол. Уонна милицияҕа армияттан кэлэн баран атын үлэни булбатах, ускул-тэскил сылдьар ыччат киирэрэ. Оннук охсуһууну ити үлүгэр күүркэппиттэрэ дии саныыбын. Онно сирэй буруйдаахтарынан Аппа уҥуорун оҕолоро этилэр.

Миэхэ үөрэнэр В. Тишкин дьыалатынан сибээстээн миигин куорат Ярославскайдааҕы оройуонун партбюротугар ыҥыран ылаллар. Бастаан көннөрү охсуһуу курдук сыаналаан холку соҕустук олорон, арай иһиттэхпинэ, райком секретара Т. И. Гавриленко туох да улахан долгутуулаах дьыала диэн тыл эттэ. Миигин ойутан туруоран доппуруос аҥаардаах ыйыттылар. Мин туран, «итиннэ биир толкуобай, үчүгэй милиционер баара буоллар, айдаан суох буолуо этэ, миэхэ үөрэнэр студеннар үгүстэрэ ыарахан иитиилээх, олохтоох оҕолор» диэтим. Ону истэ да барбатылар. Бүтэһигэр, ити дьыалаттан сылтаан дуоһунаспыттан устан кэбиспиттэрэ. Ол саҕана элбэх киһини үлэлэриттэн устубуттара. Онтон ыла туох эрэ куһаҕан дьыалаҕа биһиллибит дуу, оҥорбут курдук дуу туора көрүллэр аакка барбытым. Онон партийнай үлэһиттэр боростуой да соҕус дьыаланы националистическай дьаралыктааннар айдаан үөскээбитэ.

Ити саҕана айдаан кэнниттэн СГУ Культурнай киинигэр ыы-быччары киһилээх мунньах буолбут. Обкомтан, профкомтан дьоннор кэлбиттэр уонна бэйэлэрэ саҥарбакка эрэ ньуолбардаан, оҕолорго тугу саныыргытын этиҥ, туруорсуҥ диэбиттэр. Тыл этиитэ буолбутугар, оҕолор уһуну-киэҥи толкуйдуу барбаккалар эрэ этэн куугунатан испиттэр. Биһиги училищеҕа үөрэнэр М. Дьячковская диэн кыыс маҕаһыыҥҥа, остолобуойдарга барытыгар нууччалар үлэлииллэр уонна сахаларга сүгүн эппиэттээбэттэр, олус куруубайдар диэбит. Биһиги үөрэтэрбитигэр продавец дьону кытта эйэҕэстик кэпсэтиэхтээх, культуралаах буолуохтааххыт диэн этэр буоллахпыт дии. Оттон олоххо онтон атын буоллаҕа дии. Тыаттан сылдьар оҕо куорат усулуобуйатыгар биир-икки сылынан сыыйа үөрэнэр. Онтон төрүттээх тыл этиини өйдүү барбаккалар, бу кыыс этиитэ националистическай ис хоһоонноох диэн тутуһа сыһан тураллар. Онон маннааҕы бэйэбит дьоммут олус сүрдэммиттэрин түмүгэр, 1986 сыллаахха буолбут охсуһуу националистическай диэн буолбута уонна үгүс дьон өйүгэр оннук хаалбыт. «Балыырдаах 1986 сыл» диэн кинигэҕэ Валерий хомуйбут матырыйааллара эрэ дьыала ис дьиҥин арыйаллар. Балыырга түбэһэн хаайыыга сыппыт уолаттар үтүө ааттарын эргитиэх тустаахпыт.

— Аны билигин Георгий Ефимовичтан ыйытыым. Университет аатын уонна хаайыыга быраҕыллыбыт студент уолаттары реабилитациялыырга көмө көрдөөн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутатыгар, армия генералыгар Ю. П. Максимовка тиийэ туруорсубут киһигин уонна кинигэ тахсыытыгар эмиэ кыттыгастааххын. Ити туһунан 10 сыл кэнниттэн бэйэҥ санааҥ хайдаҕый?

— Үрдүкү Сэбиэт депутатыгар көмөлөһөргө туруорса сылдьыбытым. Ону син биир маннааҕы суукка төттөрү аадырыстаабыт этэ. Онон туһа суох. «Эдэр интеллигенция түмсүүтүн» ыччаттарыгар көмөлөһө таарыйа биэрбит матырыйаалларбыттан, үп-харчы кыаллыбат буолан, кинигэҕэ аҕыйах киирбит уонна кинигэ тахсыбыт ахсаана олох кыра. Онон саха норуотун туһугар ыалдьар, университет уонна саха студеннарын үтүө ааттарын эргитэргэ көмөлөһүөн баҕалаах үчүгэй спонсордар бааллара буоллар, кинигэ элбэх тираһынан иккистээн тахсара буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Ити тыһыынча тираһы аҥаардас Дьокуускай олохтоохторо эрэ ыллылар, оттон улуустарга олорор дьон тиксибэтилэр. Баҕар, хаһыаттан ааҕан биллэхтэринэ улууска да спонсор көстөн, бэйэлэригэр бэчээттэнэн таһаарыныа этилэр. «Эдэр интеллигенция түмсүүтүн» ыччаттара аҕа көлүөнэ интеллигенция кырдьыгы кыайарга дьулуурдарын иилэ хабан ылбыттара хайҕаллаах. Саха интеллигенциятын элбэхтэ балыырдаах дьыаланан эрийэн, умсарарын умсарбыттара, сорохторун хаайыыга быраҕан сытыппыттара. Ити — чиэһинэй, дьон, норуот туһун саныыр киһи кыһыйар-абарар суола. Университет үтүө аата уонна хаайыыга сыппыт уолаттар Михаил Барашков, Дима Винокуров, Петр Сивцев реабилитацияланыах тустаахтар.

Саха интеллигенциятын хас да түһүмэх репрессиялаан, киэҥ билиилээх, чаҕылхай, чулуу дьоннорбутун дьаныһан туран дьакыйбыттарын биһиги, эдэр көлүөнэ дьон, историяттан ааҕан билэбит (20-с сыллартан саҕалаан, 1937–1938, 1940–1954 сыллар, 1979 сыл, 1986 сыл), оттон билигин биһиги кэммитигэр ооҕуй ситимин курдук сабардаабыт тоталитарнай система үрэлиннэ. Балыыртан кырдьыгы хостоон таһаарарга ким барыта, урукку курдук куттаммакка, кыах тиийэринэн көмөлөһүөн сөп. Онуоха биир чопчу көмөнөн «Балыырдаах 1986 сыл» кинигэ элбэх тираһынан тахсарыгар үп-харчы булуута буолуох этэ эбэтэр улуустар интеллигенциялара хайдах эмэ дьону түмэн улууска бэйэтигэр бэчээттэтэн дьон-сэргэ билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарыныахтарын сөп курдук. Оттон 1986 с. айдаан содулуттан олохторугар охсууну ылбыт дьон билигин реабилитацияламмакка сылдьаллар. Ол курдук обком сыыһа буруйдааһыны баайан элбэх киһини дуоһунастарыттан, үлэлэриттэн устуталаабытыгар туох да моральнай компенсация ылбатылар. Балыллан хаайыыга сыппыт Д. И. Винокуров, М. М. Барашков уонна П. И. Сивцев дьыалалара хаттаан көрүллэ илик. Буруйданыылара дьиҥнээх дакаастабыла суох. Валерий Луковцев архыып докумуоннарыгар олоҕуран этэринэн, муус устар 2 күнүгэр Чепалов уулуссатыгар вневедомственнай охрана үлэһитэ урутаан студены сирэйгэ охсубутун, онтон сылтаан бэйэтэ кырбана сыспытын следователь Ф. П. Скрябин арыйбыт эбит. Ону сабан кэбиспиттэр. Буруйдааһыны кубулдьутуу туһунан суукка адвокаттаабыт Оздоева (Кистенева) В. Н.: «Бастаан утаа бэрээдэги маассабай кэһии диэн ааттаан баран, кэлин күлүгээнистибэнэн ааттаабыттара. Ол кэмҥэ бу биһиги олохпут маннык тосту уларыйыа диэн кимиэхэ да санаа суоҕа чуолкай», — диэн этэн турар. Билигин сыыһа буруйдаммыттар дьыалаларын хат көрөн реабилитациялатар туһунан боппуруос турар.

Быйыл Ыччат сыла биллэриллибитинэн ыччаттарбытыттан хара балыыр мэҥэ сотуллара, үтүө ааттара эргийэрэ буоллар ханнык, XXI үйэ бу кэллэ буолбаат?! Хас үйэҕэ хара балыырга умсаахтыы сылдьыахпытый?

### Олоҕо суох буруйдаммыттары реабилитациялатарга туруорсуулар

Үөһэ аҕалыллыбыт докумуоннартан, уолаттар бэйэлэрин кэпсээннэриттэн, М. М. Барашков, Д. И. Винокуров уонна П. И. Сивцев буруйдара чахчы дакаастамматаҕын үрдүнэн сууттанан хаайыллыбыттара өтө көстөр. Миэстэ тиийбэтинэн, Д. И. Винокуровка сыһыаннаах матырыйааллары ситэ киллэрбэтим. П. И. Сивцев икки эрэ саарбах туоһу көрдөрүүтүнэн, атын туоһулар ону бигэргэппэттэрин үрдүнэн, баҕа өттүнэн туоһу буолан кэлэн баран, суут саалатыттан өмүрэх курдук соһуччу тутуллан, нууччалыы эттэххэ «козел отпущения» буолан хаалбыта — советскай кэмҥэ коммунистическай партия салалтата хайа диэки салайарынан мэкчиргэ баһын курдук эргичиҥниир «социалистическай сокуоннас» үлэһиттэрин буруйдара. Үс киһи үһүөн биир схеманан түбэһиннэриллибиттэр, чахчы буруйдаах ыччаттары кытары биир угунньаҕа угуллан, үрдүнэн бииргэ суулуу тутуллан (скопом) сууттаммыттар. Атыннык эттэххэ, үөһэттэн ыйыы туолбут.

Балыырдаах уураахтары уһултарарга туруммут общественность хара маҥнайгыттан 1986 с. айдаан кэнниттэн үөскээбит быһыыга-майгыга сөп түбэһиннэриллэн була сатаан буруйга-сэмэҕэ тардыллыбыттары реабилитациялыыр туһунан боппуруоһу көтөхпүтэ. Ол курдук 1989 с. СГУ комсомолун ХХIХ-с отчуоттуур-быыбардыыр конференциятын уурааҕынан тэриллибит студеннар комиссиялара муус устардааҕы событиелар сүрүн буруйдаахтарынан ааҕыллан олоҕо суох сууттаммыт студеннар Дмитрий Винокуров, Михаил Барашков уонна СГУ ТСО лаборанын Петр Сивцев дьыалаларын хаттаан көрөрү булгуччулаахтык модьуйбута. Эмиэ ол туһунан народнай суруйааччы С. П. Данилов ССКП обкомун VI пленумугар (1990 с.) чопчу этии киллэрбитэ. Түөрт сылга ууруллубут болдьоҕун толору олорон тахсыбыт Д. Винокуров оччотооҕу РСФСР Верховнай Сэбиэтин председателэ Б. Н. Ельцин 1991 с. Саха сиригэр кэлэ сырыттаҕына көрдөһүү сурук биэрэригэр издательствоҕа, хаһыакка үлэлиир үс эдэр киһи, биһиги, көмөлөспүппүт. Ол суругу Ельцин пресс-секретарыгар «Молодежь Якутии» хаһыакка үлэлиир журналист О. Сидоров тиксэрбитэ. Сотору кэминэн Д. Винокуровка маннык ис хоһоонноох эппиэт кэлбитэ:


«Прокуратура СССР

Прокуратура Якутской АССР

гр-ну Винокурову Дмитрию Ивановичу

г. Якутск, ул. Кирова 21/1, комн. 710 а.

05.06.91 № 12-53-91 г. Якутск

Сообщаю, что Ваша жалоба, направленная в Верховный Совет РСФСР, рассмотрена в прокуратуре Якутской-Саха ССР с проверкой уголовного дела.

Как установлено, по приговору Ярославского райнарсуда от 07.07.86 г. Вы были обоснованно осуждены по ст. 206 ч. 2 УК РСФСР.

Совершенные Вами злостные хулиганские действия подтверждены на предварительном следствии и в судебном заседании показаниями потерпевшего Телегина, свидетелей Бубякина, Охлопкова, Винокурова, Говорова, Жиркова и других.

Какие-либо националистические действия (о чем Вы указываете в жалобе) Вам в вину не вменялись.

Существенных нарушений уголовно-процессуального закона по делу допущено не было.

Исходя из изложенного, оснований для принесения протеста на приговор суда не усматривается.

И. о. прокурора Якутской-Саха ССР

государственный советник юстиции 3 класса

В. В. Колмогоров

исп. Решетняк 20403

РА 205.06.91»

Ол эрээри ким да иннинэ политическай оонньуу, соруйан бассыыбайдааһын тэбиитигэр сиэртибэ буолбут студеннар дьылҕаларын ордук чугастык ылынан, анаан-минээн кинилэри реабилитациялатарга дьүккүөрдээхтик үлэлээбит киһинэн учууталлара, айдаан саҕана педагогическай факультет деканын эбээһинэһин толорбут Г. Е. Апросимов буолар. Үлэ, сэрии ветерана, кырдьаҕас коммунист үгүс кэпсэтиинэн, сыралаах туруорсуунан Миша Барашков болдьоҕун иннинэ босхолонорун уонна үөрэҕэр салгыы үөрэнэрин (утарсыы баарын үрдүнэн) ситиспитэ. Онтон уоскуйан, тохтоон хаалбакка, уолаттар сууттана сылдьыбыттарын (судимостарын) уһултарарга, толору реабилитациялатарга салгыы үлэлэспитэ. Мантан аллара Георгий Ефимович кырдьыктаах быһыы өрөгөйдүүрүгэр туруорсубут үгүс матырыйаалларыттан, о. д.а. докумуоннартан сороҕун биэрэбит:

«Ходатайство

Кылааннаах нэһилиэгин исполкомун аатыттан биһиги нэһилиэкпит олохтооҕун, сэрии, үлэ ветерана Барашков Михаил Дмитриевич (1924 с. т.) уонна үлэ ветерана Барашкова Екатерина Ивановна (1928 с. т.) кинилэр оҕолоро, биһиги нэһилиэк биир бастыҥ ыччата Барашков Михаил Михайлович (1963 с. т.) СГУ студена 1986 с. сууттаммытын, нэһилиэк бары олохтоохторо интернациональнай иирсээн курдук көрүллэн сууттаммытын сыыһанан-алҕаһынан ааҕабыт уонна бу дьыаланы хаттаан көрөллөрүгэр көрдөһөбүт.

Сэрии, үлэ ветерана Барашков М. Д. биһиги нэһилиэк ытыктабыллаах кырдьаҕаһа, ыччат үлэҕэ, олоххо наставнига, эдэр эрчимин сүтэрэ илик, күүстээх эрэллээх санаалаах киһи, билигиҥҥэ диэри үлэлиир. Отделениеҕа общественнай сүөһү кыстыгар пенсионердар Советтарын солбуйар председателэ буолан туран кырдьаҕастары үлэҕэ көҕүлүүр, ыччаты олох, үлэ суолугар эрэллээхтик киллэрэр.

Үлэ ветерана Барашкова Ек. Ив., төһө да 61 саастаах буоллар, оскуолаҕа үлэлиир (гардеробщик), 35 сыл устатыгар наар Арыылаах оскуолатыгар уборщицанан үлэлээн пенсияҕа таҕыста. Билигин даҕаны Екатерина Ивановна художественнай самодеятельность бастыҥ көҕүлээччитэ, ырыаһыт, тойуксут. Эдэр ыччат наставнига.

Биһиги кырдьаҕастарбыт оҕолоро:

1. Екатерина Мих. — идэтинэн иистэнньэҥ, Якутскайга олорор, кэргэннээх, 2 оҕолоох.

2. Людмила Михайловна — идэтинэн связист, АТС, Амма орой. үлэлиир.

3. Зинаида Михайловна — идэтинэн киномеханик, кэргэннээх, 3 оҕолоох, Чурапчы орой. Чыаппара бөһ. олорор.

4. Дария Михайловна — үрдүк үөрэхтээх нуучча тылын уо. лит. учуутала, Арыылаах оск. завуһа, 2 оҕолоох, кэргэннээх.

5. Ирина Михайловна — үрдүк үөр. нач. кылаас учуутала, Маҕан оскуолатын учуутала, 1 оҕолоох, кэргэнэ өлбүтэ.

6. Михаил Михайлович — сууттанан сытар.

7. Василий Михайлович — кэргэннээх, Чурапчыга олорор, үлэлиир. Биһиги кырдьаҕастарбыт 7 оҕолорун олох суолугар иитэн-үөрэтэн үктэннэрбит биир нэһилиэк убаастабыллаах кырдьаҕастара.

Маны суруйан туран биһиги ыччаппыт Михаил Михайлович Барашков дьыалатын туруорсаргытыгар, хаттаан көрөргүтүгэр көрдөһөбүт, туруорсабыт.

Кылааннаах нэһилиэгин исполкомун председателэ: А. Кардашевская.

Арыылаахтааҕы цеховой партийнай тэрилтэ секретара: А. Данилова

Отделение управляющайа: Н. Чичигинаров

Отделение комсомольскай тэрилтэтин секретара: Г. Егоров

Арыылаах аҕыс кылаастаах оскуолатын директора: А. Кожуров

19.03.89».

* * *

«26 марта 1990 г.

Товарищу Апросимову Г. Е.

Уважаемый Георгий Ефимович!

Ваше обращение внимательно рассмотрено. Досрочное снятие судимости в соответствии с действующим законодательством по ходатайству общественных организаций относится исключительно в компетенции судебных органов.

В связи с этим мое ходатайство об удовлетворении Вашей просьбы направлено в Верховный Суд ЯАССР.

С уважением

генерал армии Ю. Максимов»

* * *

«Депутату Верховного Совета СССР

генералу армии

тов. Максимову Ю. П.

г. Москва, 4-160, 103160

24.04.90 войсковая часть 77200


Представление Ваше по жалобе старшего преподавателя кафедры педагогики Якутского госуниверситета тов. Апросимова Г. Е. о досрочном снятии судимости и полной реабилитации осужденных Винокурова Д. И., Барашкова М. М. Верховным судом Якутской АССР рассмотрено.

Считаем, что тов. Апросимовым Г. Е. необоснованно смешиваются политико-нравственные и правовые аспекты данного уголовного дела. VI Пленум (1990) Якутского обкома КПСС признал ошибочными политические выводы, содержащиеся в материалах III Пленума (1986) обкома КПСС и в постановлении ЦК КПСС от 5 мая 1986 года «О некоторых негативных проявлениях среди молодежи города Якутска», как антиобщественные действия националистического характера.

Приговор Ярославского районного народного суда г. Якутска от 7 июля 1986 года, признавший Винокурова Д. И. и Барашкова М. М. виновными в совершении злостного хулиганства, оставлен без изменения при рассмотрении дела в кассационном и надзорном порядке. В настоящее время осужденные Винокуров и Барашков меру наказания отбыли полностью. Юридическая квалификация деяний, совершенных Винокуровым и Барашковым, сомнений не вызывает, потому о правовой их реабилитации речи не может идти.

Что касается вопроса о досрочном снятии судимости, то этот вопрос согласно ч. 2 ст. 57 УК РСФСР может быть рассмотрен по ходатайству общественных организаций народным судом.

Приложение: материалы на 72 листах.

Председатель

Верховного суда ЯАССР Н. Каратаев»


Үөһэ аҕалыллыбыт докумуоннарга (Н. Н. Каратаев, В. В. Колмогоров эппиэттэригэр) 1986 с. сууттаммыт уолаттар күлүгээннээһиҥҥэ түбэспит буруйдара дакаастаммыта, онон билигин даҕаны ырааһырдыллар кыахтара суох диэн этиллэр. Ол эрээри компартия баһылаан олорор кэмигэр суут-сокуон үөһэттэн ыйыынан-ыгыынан төһө баҕарар кэһиллэрин ааспыт история чахчыларыттан ким барыта билэр. Бу да сырыыга партийнай салалта олус улахан оруолу оонньообута көстөр. Билигин демократическай уларыйыы тахсыбыт, правовой государствоны сайыннарар кэмҥэ олоҕо суох буруйдаммыттар дьыалалара хайаан да кырдьыгынан көрүллэрэ, ааттара-суоллара киртитииттэн ыраастанара — бириэмэ ирдэбилэ. Оччоҕо эрэ суут, сокуон кырдьыгы көрөрүгэр итэҕэл бөҕөргүө.

* * *

«Президенту Республики Саха (Якутия)

Николаеву Михаилу Ефимовичу

От студенческих и молодежных общественных организаций:

«Союза молодой интеллигенции»,

Ассоциации «Эдэр саас», «Нордлайт»,

студенческого интеллектуального клуба «Тобул»,

Союза молодежи, «Альма-матер» и др.

Ходатайство

Наряду с Годом молодежи общественность республики отмечает печально известную дату — десятилетие так называемых «апрельских событий» 1986 года.

В то время, когда коммунистическая идеология являлась довлеющей силой нашего общества, руководством партии была дана несправедливая оценка студенческим волнениям, возникшим на почве возмущения против хулиганских действий со стороны городской молодежи и подростков, также преступным бездействием правоохранительных органов, как антиобщественные действия националистического характера.

В результате, возникло неправильное представление о молодежи республики, сложилась неблагополучная обстановка в области межнациональных отношений. К сожалению несправедливая оценка прозвучала и в докладе члена Политбюро, секретаря ЦК КПСС Е. К. Лигачева на февральском (1988 г.) Пленуме ЦК КПСС, в докладе первого секретаря ЦК ВЛКСМ В. И. Мироненко на ХХ съезде комсомола, где происшедшее подавалось как проникновение в молодежную среду националистических заблуждений не только в г. Якутске, но и в целом по всей Якутии.

Были приняты специальные постановления Секретариата ЦК КПСС от 5 мая 1986 г. («О некоторых негативных проявлениях среди молодежи г. Якутска») и III Пленумом ОК КПСС (1986 г.). Но спустя некоторое время по настоянию общественности были отменены и признаны ошибочными.

Но осужденные студенты педфака ЯГУ Винокуров Д. И., Барашков М. М. и лаборант ТСО ЯГУ Сивцев П. И. не были реабилитированы, хотя следствием и судом их вина не была доказана. Все было предопределено заранее. Об этом свидетельствует содержание «Справки» приложенной к постановлении Бюро обкома КПСС от 17 апреля 1986 г.

Общественные организации ходатайствуют о полной реабилитации выше названных лиц.

31 мая 1996 г.»

* * *

«Председателю Верховного Суда Республики

Саха (Якутия) Каратаеву Н. Н.,

Прокурору Республики Саха (Якутия)

Полятинскому Н. Е.

Ходатайство

Наряду с Годом молодежи общественность республики также отмечает и печально известную дату — десятилетие так называемых «апрельских событий 1986 года».

В то время, когда коммунистическая идеология являлась довлеющей силой общества и государственной власти, руководством партии была дана несправедливая оценка студенческим волнениям, возникшим на почве возмущения хулиганскими действиями со стороны городской молодежи и подростков, преступным бездействием и агрессивностью по отношению к студентам ЯГУ правоохранительных органов.

Были приняты специальные постановления секретариата ЦК КПСС от 5 мая 1986 г. «О некоторых негативных проявлениях среди молодежи г. Якутска» и III Пленума ОК КПСС (1986 г.), обвиняющие молодежь и студенчество г. Якутска в «антиобщественных действиях националистического характера», которые были отменены самим руководством компартии и признаны ошибочными. Эти постановления дали повод к поднятию нездоровой, непомерно раздутой шумихи и ажиотажа. I секретарь обкома Ю. Н. Прокопьев несколько раз выступил по центральному телевидению; на февральском пленуме (1988 г.) ЦК КПСС член Политбюро, секретарь ЦК Е. К. Лигачев и на XX съезде комсомола I секретарь ЦК ВЛКСМ В. И. Мироненко огульно обвинили всю Якутию.

Соответственно, начались поиски виновных, были приняты репрессивные меры. Многие ответственные работники руководства республики и университета были необоснованно сняты с должностей и наказаны. Были осуждены студенты педагогического факультета Винокуров Д. И., Барашков М. М. и лаборант ТСО ЯГУ Сивцев П. И., хотя их вина не была доказана следствием и судом. Все было предопределено заранее. Об этом красноречиво свидетельствует содержание «Справки о фактах общественного поведения среди молодежи г. Якутска» (этот документ был приложен к постановлению бюро обкома КПСС от 17 апреля 1986 года), где уже указываются, как «…виновные в учинении хулиганских событий и нанесении побоев работнику МВД при исполнении им служебных обязанностей» Винокуров Д. И., Барашков М. М., хотя они только что были привлечены к следствию (10 и 14 апреля). А через три месяца шестеро перечисленных в этом партийном документе были осуждены по такой же формулировке. Налицо факт нарушения презумпции невиновности и прав человека.

О заданности и тенденциозности хода следствия свидетельствуют слова следователя Скрябина, который прямо заявил при людях Барашкову, что ему неважно кого именно посадить, главное, он должен найти виновного, чтобы отчитаться. И даже суд вынужден был вынести специальное «Частное определение», указывающее на нарушения УПК РСФСР след. Скрябиным, адресованное прокурору республики от 7 июля 1986 года. О роли давления со стороны обкома партии свидетельствует также речь прокурора во время судебного заседания. Вот фрагмент его речи: «Данное дело заинтересовало всех, поскольку был нарушен общественный порядок. Это событие является из ряда вон выходящим. Политическая оценка этим событиям должна быть дана соответственно, должную оценку ей дали и пленум и ОК КПСС, конференции и заседания ОК ВЛКСМ, ГК ВЛКСМ, РК ВЛКСМ, ГК КПСС». (5 т. 398 л. уг. дела № 10191). И это слова должностного лица, обязанного следить за соблюдением закона! О многих фактах нарушения и несоблюдения УПК РСФСР аргументированно указывается в рукописи книги «Балыырдаах 1986 сыл. Апрельские события», подготовленной Союзом молодой интеллигенции (Книга уже подписана в печать).

Исходя из этих аргументов и фактов делегаты II Конгресса молодежи Республики Саха ходатайствуют о полной реабилитации Винокурова Д. И., Барашкова М. М. и Сивцева П. И., как жертв политической акции, хотя они для отвода глаз были осуждены по статье 206, ч. II УК РСФСР. Акт реабилитации означал бы торжество справедливости правосудия и, наконец, снял бы клеймо позора и несправедливости с молодежи народа саха, доброго имени Якутского государственного университета.

К ходатайству прилагаются:

1. Копия ходатайства общественных молодежных и студенческих организаций, адресованного президенту Республики Саха М. Е. Николаеву.

2. Текст «Справки о фактах антиобщественного поведения среди молодежи г. Якутска».

19.01.06.96 г.»

* * *

«Комитет по взаимодействию

с Государственным Собранием (Ил Тумэн) и общественными объединениями при Президенте и Правительстве Республики Саха (Якутия)

5 августа 1996 г. № 07–46

Президенту

Республики Саха (Якутия)

Николаеву М. Е.

Уважаемый Михаил Ефимович!

2 августа 1996 года при личной беседе с бывшими студентами ЯГУ Барашковым М. М. и Винокуровым Д. И. установлены следующие обстоятельства.

1. Барашков Михаил Михайлович, 19 сентября 1963 г. р., уроженец Чурапчинского улуса, освобожден из мест лишения свободы в апреле 1989 года, был восстановлен и в 1991 окончил педагогический факультет ЯГУ по специальности «учитель физкультуры». С мая 1996 года работает грузчиком в «Сахаарктикаснаб», жена — Наталья Николаевна Барашкова работает в школе № 31 г. Якутска, учительница младших классов. Семья имеет двоих детей: дочь Надю — 10 лет и сына Кирилла — 7 лет.

Семья Барашкова М. М. в г. Якутске не имеет жилья и поэтому вынуждена жить в арендуемой ими квартире.

Отец Барашкова М. М., Барашков Михаил Дмитриевич, 1924 г. р., ветеран Великой Отечественной войны и труда, работал рабочим, трактористом, в данное время на пенсии. Мать — Барашкова Екатерина Ивановна, 1928 г. р., работала уборщицей в школе, пенсионерка. В семье выросло восемь детей, Барашков М. М. седьмой в семье.

2. Винокуров Дмитрий Иванович, 10 января 1961 г. р., уроженец Чурапчинского улуса, освобожден из мест лишения свободы в апреле 1990 года. Был восстановлен и окончил в 1992 году педагогический факультет ЯГУ по специальности «учитель физкультуры». Работает тренером в филиале школы-интерната Чурапчинской средней школы, жена Сардана Ивановна Винокурова, 1972 г. р., в отпуске по уходу за ребенком, сыном 1995 г. р. По месту жительства семья своего жилья не имеет. С ними проживает мать Винокурова Д. И. Собакина Пелагея Тихоновна, 1924 г. р., ветеран труда, пенсионерка, инвалид II группы.

При беседе Барашков М. М., Винокуров Д. И., высказали пожелание иметь жилую площадь в г. Якутске, своего и членов семьи трудоустройства.

3. Сивцев Петр Иванович, 10 ноября 1966 г. р., уроженец Усть-Алданского улуса, образование среднее, срок наказания три года полностью отбывал в исправительно-трудовом учреждении г. Кургана, освобожден 7 июля 1989 г. Окончил после освобождения из мест лишения свободы курсы шоферов, но из-за отсутствия стажа не был принят на работу, в настоящее время без определенного места жительства и работы.

Отец умер, мать — Румянцева Вера Петровна, 1928 г. р., работала фельдшером, в настоящее время на пенсии.

В личной беседе высказал пожелание в оказании помощи в трудоустройстве и обеспечения жильем.

Председатель Комитета В. О. Иванов»

* * *

«Комитет по взаимодействию

с Государственным Собранием (Ил Тумэн) и общественными объединениями при Президенте и Правительстве Республики Саха (Якутия)

22 июля 1996 г. № 07–44


Президенту

Республики Саха (Якутия)

Николаеву М. Е.

Заключение по ходатайству молодежных общественных объединений

«Тобул», «Союз молодой интеллигенции», «Эдэр саас», «Альма-матер», «Союз молодежи РС(Я)» от 31.05.96

Вышеназванные молодежные объединения Республики Саха (Якутия) обратились 31 мая 1996 года с письменным ходатайством к Президенту Республики Саха (Якутия) М. Е. Николаеву о реабилитации бывших студентов ЯГУ Барашкова М. М., Винокурова Д. И. и лаборанта ЯГУ Сивцева П. И., осужденных в 1986 году по статье 206-2 УК РФ (злостное хулиганство) к различным срокам лишения свободы.

6 июня 1996 года в газете «Сахаада» опубликовано ходатайство делегатов II Конгресса молодежи РС(Я) от 1 июня 1996 года в адрес Председателя Верховного Суда РС(Я) Н. Н. Каратаева, Прокурора РС(Я) Полятинского Н. Е. о реабилитации Барашкова М. М., Винокурова Д. И. и Сивцева П. И.

Данные ходатайства обоснованны, так как согласно требования ст. 6 Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий» — заявления о реабилитации могут быть поданы общественными организациями.

Ходатайство, адресованное на имя Президента РС(Я) М. Е. Николаева, должно быть на основании ст. 6 Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий» направлено на рассмотрение в Прокуратуру РС(Я).

По материалам проверки органы Прокуратуры обязаны составить заключения и выдать справку о реабилитации.

Последствия реабилитации регламентированы в статьях 12–18 Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий».

На основании ч. 3 ст. 8 этого Закона РФ, при отсутствии оснований для реабилитации, органы прокуратуры в случае поступления заявлений общественных организаций направляют эти дела (Барашкова М. М., Винокурова Д. И., Сивцева П. И.) с заключением в суд.

По требованию ст. 10 Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий» дела, поступившие в суд с отрицательным заключением прокурора, рассматриваются в судебных заседаниях по правилам пересмотра судебных решений в порядке надзора.

В результате рассмотрения дела суд признает лицо не подлежащим реабилитации, либо признает, что лицо репрессировано необоснованно, отменяет состоявшиеся решения и дело прекращает.

Заключение:

1. Ходатайство молодежных общественных объединений от 31 мая 1996 г. «О реабилитации Барашкова М. М., Винокурова Д. И., Сивцева П. И.» поступившее на имя Президента РС(Я) М. Е. Николаева на основании Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий», уголовно-процессуального кодекса РФ для рассмотрения должно быть направлено в Прокуратуру РС(Я).

2. Ходатайство молодежных общественных объединений от 31 мая 1996 г. и ходатайство II Конгресса молодежи РС(Я) от 1 июня 1996 г. подлежит обязательному рассмотрению Прокуратурой РС(Я) в срок не более трех месяцев на основании требований Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий».

3. При отрицательном решении вопроса о реабилитации в отношении Барашкова М. М., Винокурова Д. И., Сивцева П. И. на основании требований вышеуказанного Закона РФ (ст. 10) их дела подлежат рассмотрению в Верховном Суде РС(Я) в срок не позднее 15 суток (ст. 377 УПК РФ).

Таким образом, поднятый общественностью вопрос о реабилитации Барашкова М. М., Винокурова Д. И., Сивцева П. И. входит в компетенцию органов Прокуратуры и Верховного Суда РС(Я) и должен быть ими рассмотрен в установленные законами сроки.

Председатель Комитета В. О. Иванов»


* Виза Президента Республики Саха (Якутия) М. Е. Николаева «т. Иванову В. О. Напишите письмо т. Борисову С. С. о выделении квартир и помощи в трудоустройстве». 05.08.96 г.

* * *

«Республика Саха (Якутия)

Президент

05.08.96. № 01–99


Прокурору

Республики Саха (Якутия)

Полятинскому Н. Е.


На основании ст. 6 Закона РФ «О реабилитации жертв политических репрессий» для разрешения по существу направляется ходатайство молодежных объединений «Тобул», «Эдэр саас», «Альма-матер», Союза молодой интеллигенции, Союза молодежи Республики Саха (Якутия) о реабилитации бывших студентов ЯГУ Барашкова М. М., Винокурова Л. И. и бывшего лаборанта ЯГУ Сивцева П. И.

О результатах рассмотрения прошу сообщить в установленные Законом сроки.

Президент

Республики Саха (Якутия) М. Николаев»

* * *

«Прокуратура Российской Федерации

Прокуратура

Республики Саха (Якутия)

20.08.96. № 12-161-96


Студенческий клуб «Тобул»

Титову Ф. С.

Союз молодежи РС(Я)

Иванову Н.


Ваше ходатайство о реабилитации осужденных Барашкова М. М., Винокурова Д. И. и Сивцева П. И. по ст.206 ч.2 УК РСФСР нами рассмотрено и оставлено без удовлетворения.

Как видно из материалов дела в конце марта 1986 г. на льду Заложного озера г. Якутска на катке со стороны городских подростков были совершены хулиганские действия, что вызвало ответные групповые хулиганские действия студентов ЯГУ.

Прибывший наряд милиции пытался остановить групповую драку между подростками и студентами, однако, студенты не подчинились законным требованиям работников милиции. Осужденный Винокуров Д. И. настраивал студентов против работников милиции. 2 апреля 1986 г. студенты во дворе дома № 11 по ул. Чепалова гнались за подростками, они были остановлены нарядом милиции. Находясь в данном дворе Барашков ударил кулаком Телегина О. В. после чего его стали избивать другие студенты, в том числе Барашков и Винокуров. Когда Телегина сотрудники милиции пытались посадить в автомашину, Сивцев сбоку его ударил кулаком в лицо, кричал, что милиционер пьяный, хотя сам находился в нетрезвом состоянии.

Вина осужденных Барашкова, Винокурова и Сивцева полностью доказана показаниями потерпевшего Телегина О. В., свидетелей Винокурова Д. И., Говорова А. В., Алексеева Е. А. и других. Телегину причинены легкие телесные повреждения с кратковременным расстройством здоровья, что установлено заключением судебно-медицинской экспертизы.

Вывод суда о том, что Барашковым, Винокуровым и Сивцевым совершены злостные хулиганские действия, связанные с сопротивлением представителям власти и применением насилия, полностью соответствует материалам дела. Их действия по ст.206 ч.2 УК РСФСР квалифицированы правильно, судом мера наказания назначена обоснованно.

Ваше ходатайство о реабилитации осужденных Барашкова, Винокурова и Сивцева не может быть удовлетворено, поскольку Закон РФ «О реабилитации жертв политических репрессий» на что ссылаетесь Вы, к действиям указанных лиц не распространяется. Указанный Закон распространяется к лицам, осужденным по политическим мотивам за государственные преступления. А в данном случае совершения группой подростков и студентов ЯГУ обоюдных драк и при этом сопротивление работникам милиции с применением насилия, следственными и судебными органами обоснованно расценены как простые хулиганские действия. В действиях, подростков и студентов ЯГУ какого-либо политического мотива, на почве национальной принадлежности их, не имелось, такое обвинение им не вменялось.

Постановление Секретариата ЦК КПСС от 5 мая 1986 г. «О некоторых негативных проявлениях среди молодежи г. Якутска» и решение Якутского обкома КПСС от 17.04.86 нами юридической оценке не подлежат, поскольку это не входит в компетенции органов прокуратуры и как указано в Вашем ходатайстве, они были после отменены.

С учетом изложенного, Ваше ходатайство о реабилитации осужденных Барашкова М. М., Винокурова Д. И. и Сивцева П. И. по ст.206 ч.2 УК РСФСР нами оставлено без удовлетворения.

Прокурор Республики Саха (Якутия)

государственный советник юстиции 3 класса Н. Е. Полятинский»

* * *

«Республика Саха (Якутия)

Министерство Юстиции

Верховный Суд РС(Я)

29.07.96 г. № 1-10-489

Министру по делам молодежи, туризма,

физической культуры и спорта

тов. Ноговицыну В. П.


На Ваш № 1118 от 05 июля 1996 года направляю копию приговора Якутского городского суда от 07 июля 1986 года по делу обвинения Искакова Михаила Михайловича по ст. ст. 202 ч.2, 210 УК РСФСР, Игошина Виктора Григорьевича по ст. ст. 206 ч.2, 210 УК РСФСР, Тишкина Владимира Николаевича по ст. ст. 206 ч.3, 144 ч.2 УК РСФСР, Просолова Василия Владимировича по ст. 206 ч.2 УК РСФСР, а также Винокурова Дмитрия Ивановича, Барашкова Михаила Михайловича по ст.206 ч.2 УК РСФСР для сведения.

В истории правосудия СССР и РФ еще не было случая реабилитации лиц, совершивших злостное хулиганство, как жертв политических репрессий.

В связи с этим Винокуров Д. И., Барашков М. М. не подлежат реабилитации. В соответствии Закона РФ от 18.10.1991 года «О реабилитации жертв политических репрессий» подлежат реабилитации лица которые по политическим мотивам были:

а) осуждены за государственные и иные преступления;

б) подвергнуты уголовным репрессиям по решению органов ВЧК, ГПУ-ОГПУ, НКВД, МГБ, МВД, прокуратуры и их коллегий, комиссий, «особых совещаний», «двоек», «троек», и иных органов, осуществлявших судебные функции;

в) подвергнуты в административном порядке ссылке, высылке, направлению на спецпоселение, привлечению к принудительному труду в условиях ограничения свободы, в т. ч. в рабочих колониях НКВД, а также иным ограничениям прав и свобод;

г) необоснованно помещены по решению судов и несудебных органов в психиатрические учреждения на принудительное лечение.

В соответствии указанного Закона работа по реабилитации жертв политических репрессий возложена на органы Прокуратуры, которые по материалам проверки составляют заключения и выдают справки о реабилитации заявителям.

Приложение: приговор суда на 11 листах.

Председатель Верховного суда

Республики Саха (Якутия) Н. Н. Каратаев»

* * *

«Республика Саха (Якутия)

Президент

06.08.96 № 01-102


Мэру г. Якутска

Борисову С. С.

Уважаемый Спартак Степанович!

В марте-апреле 1986 года, в г. Якутске произошли групповые нарушения общественного порядка некоторой частью молодежи города. Партийными органами города и республики этим событиям была дана негативная оценка как «националистическим выступлениям студентов ЯГУ». Третьим пленумом Якутского ОК КПСС было принято постановление «О некоторых негативных проявлениях среди молодежи г. Якутска». В итоге Якутским городским судом были привлечены к уголовной ответственности и осуждены к различным срокам заключения студенты ЯГУ Барашков М. М., Винокуров Д. И., и лаборант ЯГУ Сивцев П. И.

В следствие произошедших в стране общественно-политических перемен, в 1990 году IV пленум Якутского ОК КПСС признал ошибочным и утратившим силу положения постановления III пленума (1986 г.) ОК КПСС.

В данное время молодежная общественность республики поднимает вопрос о реабилитации указанных лиц. Обращение молодежных объединений «Эдэр саас», «Альма-матер», Союз молодежи РС(Я), «Тобул», Союз молодой интеллигенции поручено рассмотреть прокуратуре республики.

Все вышеуказанные лица имеют семьи, содержат своих престарелых родителей. Барашков М. М. и Винокуров Д. И. после освобождения восстановились и закончили педагогический факультет ЯГУ. В силу сложившихся обстоятельств все трое не имеют жилья в г. Якутске, и из-за этого испытывают определенные трудности.

В связи, с этим прошу решить положительно вопрос о предоставлении Барашкову Михаилу Михайловичу, Винокурову Дмитрию Ивановичу и Сивцеву Петру Ивановичу благоустроенные квартиры в г. Якутске и оказать содействие в трудоустройстве данных лиц и членов их семей.

С уважением М. Николаев»

* * *

1986 уонна онтон кэнники уларыта тутуу сылларынааҕы быһыы-майгы, ыччат хамсааһынын туһунан санааларын үллэстэн 1989 сыллаахха ССРС норуотун депутатыгар кандидатынан турбут Андрей Саввич Борисов «Якутский университет» (24.03.1989) хаһыакка суруйбутун манна сыһыарар тоҕоостоох. Оччотооҕу историческай кэрчик кэм, политическай быһыы-майгы туһунан балачча толору өйдөбүлү ыларга көмөлөөх буолуоҕа:

«Три волнения

Поэтому мы будем говорить… о том, что волнует нас всех. Все мы, сознаем это или нет, живем надеждой или тревогой — что нас ждет? Захлебнется ли перестройка в бездне проблем? Будут ли политические и национальные катаклизмы?

Я верю, что вы не будете наблюдать со стороны за развитием событий. Студенчество всегда было политически очень активной силой, интуитивно чувствующей свою ответственность за судьбу страны, хотя бюрократия всячески старалась увести молодежь от настоящей политики.

История якутского студенчества очень ярко и убедительно доказывает это.

Даже в годы сталинского террора живая мысль студентов в поисках истины прорывалась к правде. Административная система отреагировала быстро и беспощадно — в 1952 году были арестованы студенты Якутского пединститута. Хрущевская оттепель не только освободила их из тюрем и лагерей, но и дала толчок к пробуждению политического сознания молодежи.

Весна в Якутии всегда приходит позже, чем в Москве. Когда оттепель, наконец, дошла до Якутского университета, студенты и преподаватели были уже подготовлены к переменам центральной прессой, веяниями из столицы. Поэтому у них не было периода долгих колебаний — они активно включились в процесс духовного обновления общества.

Но власть уже захватил Брежнев. Постепенно началось тотальное отступление к сталинщине. Осень у нас приходит раньше. Страна еще не сознавала, в какую трясину погружается под парадную шумиху. А у нас резко похолодало.

Первым это интуитивно почувствовало студенчество. У него копились недоуменные вопросы, остававшиеся без правдивого ответа. Предчувствие, что его обволакивают паутиной, все усиливалось. Честное, бескомпромиссное молодое поколение видело, что слова руководства оторвались от дел и реальности, как шасси лайнера от взлетной полосы. Бюрократия в своих самоупоительных отчетах и речах возносилась все выше и выше.

Куда покатилась страна? Что с нами происходит? Что нас ждет? Эти вопросы должны были рано или поздно взорваться, ибо молодежь жаждала получить ответы на них.

Весной 1968 года заполыхала Сорбонна, всколыхнулся Гарвард, по миру прокатился мощный вал студенческих волнений. Никакой железный занавес не мог изолировать любознательную и активную молодежь от мировых событий. И прогремело!

Волнение якутских студентов в 1968 году было вызвано предчувствием, что вся страна исподволь сползает в трагическую эпоху застоя и коррупции. Это было именно подсознательным предчувствием, неосознанной тревогой. Многие не понимали эту глубинную причину, толкнувшую их на крайний шаг.

Неумелая попытка студентов приостановить отступление государства к сталинщине, конечно, не могла иметь успеха.

Сейчас говорят — та оттепель быстро кончилась из-за того, что в сознании народа все еще крепко сидел страх перед НКВД — МГБ, перед ГУЛАГом. Если сталинщина держала народ в повиновении страхом, то брежневское окружение пошло по иному пути. Сейчас мы пытаемся освободиться уже не от страха, а от равнодушия. Неужели не освободимся! Тогда что же будет? Опять отступление? Куда?

…Страна спивалась, «пьяными» деньгами государство латало свои прорехи, содержало гигантский аппарат управления, эти деньги шли и на бессмысленную гонку с Америкой не по компьютеризации, не по социальному и культурному развитию страны, а по числу ядерных боеголовок, танков, ракет средней дальности.

Народом овладела апатия, всем до всего стало «до лампочки».

Впечатление моей юности — подплывали «пьяные баржи» и всю ночь под моим домом на берегу реки пьяные грузчики разгружали ящики с водкой, и звон бутылок до сих пор стоит в моих ушах как символ того времени…

Студенчество все равно не утрачивало свою чистоту веры, свою активность. У него копились свои вопросы, но отвечать на них было некому. Все смотрели только вверх.

Уже был выточен чорон с алмазами для маршала Брежнева, его зять генерал Чурбанов напористо шел ввысь, Адылов истязал своих рабов. Студенты Якутского университета, разумеется, не знали всего этого. Но они были молоды и честны. А честность всегда чувствует кривду.

Как и в 1968 году, вопросы копились, сжимались, превращались в порох.

Волнения студентов во время апогея застоя тоже можно назвать не до конца осознанным политическим протестом против мертвой атмосферы показухи и гула продолжительных аплодисментов. Если в 1968 году студенчество показало свое мужество при, повсеместном страхе перед людьми в погонах, то в 1979 году оно подтвердило свое неравнодушие при всеобщем безразличии.

Бюрократия, как и в 1968 году, быстро приклеила участникам событий 1979 года ярлык «националистов». Действительно, и в 1968, и в 1979 годах движущей силой волнений были студенты-якуты, но лишь только потому, что они составляли основной контингент учебного состава университета. На мой взгляд, эти движения не имели четко выраженной националистической окраски, кроме выкриков отдельных студентов.

Объявляя эти волнения «националистическими», административная система тем самым затушевывала истинную — политическую — подоплеку всплесков, обретала свободу рук для подавления молодежных бунтов, сталкивала студентов с русским населением города Якутска по принципу «разделяй и властвуй». И беспокоила чиновников только одна мысль — «кабы чего не вышло», поэтому долой инициативу, долой самостоятельность, лишь бы все было «тишь, да гладь».

Университет… Волею судьбы я не стал студентом ЯГУ, а в 1969 году для меня это было пределом мечтаний. Университет… Это ромбик моего отца, дяди. Это мой первый спектакль со студентами о строительных отрядах, с этого спектакля я и уезжал учиться в Москву, в ГИТИС на режиссера.

Главным режиссером Якутского драмтеатра я стал в 1983 году. Страной тогда руководил Андропов. Вскоре он умер и пришел Черненко.

Мы не знали, что грянет через два года! У нас не было надежды дождаться революции. Если честно, мы и не думали, что она так необходима. Нам было очень душно, но мы полагали, что сможем в своем театре открыть настежь экспериментам окна и выдуть затхлость.

И начались у нас перемены. Избавившись от оков — духовной несвободы, театр вырвался на простор творчества. Вы сами видели все наши спектакли, знаете, как мы поднимались.

Театр — это политика. Ибо, он живет жизнью народа, его мыслями. Театр фокусирует на сцену проблемы общества, придает им резонанс. Я в театре занимался именно политикой — ставил спектакли политической направленности.

Одним из них был «Свободы жаркий день». Этот дискоспектакль мы готовили весной 1986 года в быстром темпе, чувствовали, что он очень необходим молодежи.

В пьесе говорится об апартеиде. А мы в спектакле сконцентрировали копившийся у нас годами протест против тоталитарного государства, под которым мы жили и творили.

«Свободы жаркий день» мы посвятили XXVII съезду ибо верили, что именно он положит начало подлинному и бесповоротному освобождению от всевластия аппарата, даст народу свободу от страха, от насилия.

Молодежь поняла наше иносказание, наш подтекст. Это совпало с умонастроениями студенчества.

Так получилось, что через неделю после первой премьеры дискоспектакля грохнуло. Студенты вышли на проспект Ленина, дошли до памятника Ильичу.

Это волнение бюрократия моментально окрестила «хулиганскими действиями некоторой националистически настроенной части молодежи». Да, опять были отдельные выкрики. Но что же толкнуло молодежь к выступлению? Об этом чиновники умолчали.

Движение 1986 года было вызвано недовольством студенчества, тем, что перестройка еще не началась у нас в республике. Именно торможение перестройки рождало чувство протеста у студентов. Было достаточно лишь искры, чтобы накопленные новые вопросы — почему мы топчемся на месте, почему не движемся — полыхнули.

Наше студенчество так трижды выступало. И трижды тревога за судьбу университета коснулась всех нас, трижды всколыхнулись от волнения наши сердца. Трижды университет доказывал свое мужество, неравнодушие, стремление к перестройке. И не вина студентов, что их чистые движения объявлялись бюрократией «крамолой», «проявлениями национализма» и, тем самым, в глазах общественности придавался им совершенно другой, перевернутый с ног на голову, смысл. А ведь это были пусть и неумелые, пусть и чрезмерно эмоциональные, но именно политические акции, направленные против сползания страны в трясину, загнивания общества и торможения перестройки.

Разворачивание обновления, наступление гласности, углубление демократии будут еще больше стимулировать политическую активность студенчества. Поскольку теперь учебный состав ЯГУ более пестрый, чем раньше, новые выступления студентов бюрократия, видимо, уже не сможет объявить «националистическими». Но она, будьте уверены, приклеит другие ярлыки. Их у нее целый музей — от «троцкизма» до «антикоммунизма».

Сейчас некоторые студенты, как и всегда, в поиске. Максимализм и радикализм молодежи известны. Разочарованные тем, что перестройка у нас не ощущается, они готовы пересмотреть даже ленинизм.

Я приглашаю тех, кто засомневался в ленинизме, в наш театр. Мы готовим спектакль о Ленине и Максиме Аммосове, имя которого должен носить наш университет. Это будет спектакль-трагедия, спектакль-реквием, спектакль-просветление. Это будет политический спектакль-просветление. Это будет политический спектакль об истории партии и страны, об уроках прошлого и контурах грядущего. В этом спектакле мы будем искать ответы на все вопросы нашего дня — нужна ли оппозиционная партия, социализм ли мы построили, вина ли Ленина, что у нас были репрессии, волюнтаризм и застой? Приходите к нам, мы будем спорить. В споре и родится истина, которую мы сфокусируем на сцену…

…До сих пор где-то в глубине души таится та юношеская моя мечта стать студентом ЯГУ. Среди моих друзей много студентов и выпускников ЯГУ. Меня восхищает их, целеустремленность, их живая боль за судьбу народа, страны.

Студенты ЯГУ — огромный потенциал, активный, жаждущий реального участия в сражении с бюрократией за власть народных Советов, за нашу свободу. Я уверен, что вы направите свою энергию и фантазию на разгром бастионов административной системы. Мы, даже 40-летние, насквозь пронизаны эпохой застоя, а вы, ребята, слава богу, нет. Вы — наша надежда, слово и дело за вами!

Но не забудьте, что теперь нужна именно выдержанная борьба, умная, спокойная. Демократическая. Чиновники ведь именно того и ждут, чтобы направить против нас наши же эксцессы. Мы эмоциями только погубим дело, ибо у бюрократии все еще реальная власть — правоохранительные органы, пресса, у нее колоссальный опыт направления общественного умонастроения по нужному руслу.

Волнения 1968, 1979, 1986 годов были стихийными, эмоциональными всплесками. А теперь ваша деятельность должна быть целенаправленной, организованной, интернациональной.

Прошло время, когда чиновники за нас планировали наше будущее. Пришло время нам самим творить свою судьбу.

Тот, кто стремится взвалить вину и ответственность на кого угодно, кроме себя, своих близких, своего народа, своего государства — враг перестройке.

Ложь и лицемерие — враг перестройки.

Низкая культура, слабая осведомленность, нежелание слушать и понимать других — враг перестройке.

Озлобление, высокомерие, отсутствие самообладания — враг перестройке.

Непримиримость, воинственность, стремление к верховодству любой ценой — вот главные враги свободы. А несвободный человек, подневольный народ — не может быть счастлив.

Насилующий чужую волю, затыкающий ближнему рот — не может быть ни свободен, ни счастлив.

Призываю тебя, Университет, к свободомыслию, к духовному раскрепощению, к самоотверженности, к служению правде, справедливости, человечности.

Перестройка нуждается в твоей поддержке, Университет!»

### Түмүк

80-нус сылларга экономическай, финансовай балаһыанньата быста мөлтөөбүт дойду, Афганистаҥҥа көҥүлгэ дьулуһар норуоту саба баттыыр кыаҕа суох буолан, сааттаахтык дьүгэлийэргэ күһэллибит коммунист партия салалтатын демократия өттүн тутуһааччылара «уларыта тутуу» диэн ааттаммыт хамсааһыны саҕалаабыттара, оттон идэлэринэн реакционнай, репрессивнэй ньымалары куруук ордорор Суслов эҥин курдук чой оройдоох, ньүдьү-балай хам баттыыр айдааннаах өттүлэрэ «күүс уорганнарын» көмөтүнэн уочараттаах «гаайканы эрийиини» киллэрбиттэрэ. Кыралартан саҕалаан, куруутун буоларыныы, Саха сиригэр «экспериментэн» саҕалаан, казахтарга, азербайджаннарга, грузиннарга, Прибалтика республикаларыгар буруйдааҕы, «омугумсуйааччылары» була сатаан хаан тохтуулаах, улахан сиэртибэлээх айдааны таһаарбыттара, киһи аймаҕы утары буруйу оҥорууну таһаарбыттара (преступление против человечества). Бэйэтэ айгыраан нэһиилэ тутуллан турар Советскай Союз бырааттыы славян республикалар — Россия, Украина уонна Белоруссия — көҕүлээһиннэринэн үрэллибитэ.

1986 сыллаахха Дьокуускайга улахан алдьархай тахсыбытыныы түөн курдугу тэбиэн саҕа гына үлүннэрэн-балыннаран омугумсуйуу таҕыста диэн республика иһинэн муҥурдаммакка, бүтүн Союз үрдүнэн дарбыйыллыбыт, бэрт элбэх студены, үлэһити, профессордарга, ректорга тиийэ устуулаах, буруйдааһыннаах айдаан ааспыта аҕыйах сыл буолаатын кытары олох атын кэмнэр кэлбиттэрэ. Оннооҕор буолуох саанан ытыһыылаах, дьон эчэйиилээх, дьэ, чахчы араас омук дьоно кыттыылаах быһылааннарга салалта, уорган дьоно бөрүкү миннэрин да тартарбат буолбуттарын «Социалистическая Якутия» хаһыакка (07.09.1989) «По слухам и на самом деле» диэн анал төбөлөнөн тахсыбыт бу матырыйаал туоһулуур:

«Много кривотолков вызвала драка, которая произошла на прошлой неделе на территории крытого рынка в Якутске. Усиленно муссируются слухи, что она чуть ли не была заранее запланирована, была массовой и принесла немалый материальный ущерб. Редакция попросила прояснить обстановку заместителя начальника следственного отдела Якутского горотдела внутренних дел А. В. Шатилова. Вот что он рассказал:

— Драка началась из-за пустяка. Кампания парней стояла, облокотившись на стойку со цветами, спиной к продавцам. Те попросили их отодвинуться, чтобы не мешали торговле. Ответ был, видимо, не очень вежливым, на что последовала ответная реплика, а за ней и рукоприкладство.

Так возникла потасовка, в которой в общей сложности участвовало около 15 человек. Впечатление массовости создали посетители рынка, хлынувшие «на зрелище».

Конфликт мог разрастись, но его пресекли работники милиции. На помощь постовым, участвовавшим в охране правопорядка на рынке, через 5-10 минут подоспели машины с сотрудниками ГАИ и членами передвижных милицейских групп.

Материального ущерба практически нет, разбито лишь несколько банок для цветов. Серьезных травм никто не получил. Доставлен в больницу один больной эпилепсией, у которого в момент потасовки случился приступ.

Участники драки задержаны. Ведется расследование».

* * *

«Драка произошла 3 сентября около 24 часов в районе пристани села Жиганск. Возникла она после дискотеки между молодежью микрорайона аэропорта и Жиганска на хулиганской почве. В ней участвовало около 30 человек. Восемь участников драки получили легкие телесные повреждения.

Но драка получила продолжение. Убежавший с места потасовки шофер аэропорта С. Н. Садыганов, 1967 года рождения, взял в балке охотничью двустволку и, вернувшись, открыл стрельбу. Ранено 12 человек, из них пятеро госпитализированы.

Выяснением конкретных обстоятельств драки, установлением виновных лиц занимается оперативно-следственная группа прокуратуры и МВД ЯАССР, о результатах работы которой будет сообщено дополнительно.

Ю. Карпов»


Билигин эмиэ Союз ыһыллыбыт төрүөттэрин, хомолтолоох история уруогун өйдөөбөтөх Россия салалтата, политическай элитата, национальнай республикалар 1994 сыллаахха Федеративнай дуогабары түһэрсэн аны Россия Федерациятын үрэллииттэн быыһаабытын умна быһыытыйбыт курдуктар. «Былаас вертикала» диэн урукку тоталитарнай диктатура ньыматын атыннык ааттаан уҕалдьытар, регионнартан үбү-аһы, сир баайын, олохтоох боломуочуйалары барытын кэриэтин былдьаабыт, национальнай уратыны билиммэт федеральнай киин силиһэ суох мас, үүнээйи кэхтэрин кэриэтэ эмиэ мөлтүүр-ахсыыр кутталлаах. Сатаатар, «бил баһыттан сытыйар» дииллэринии, хорон сиэһин, коррупция, суут-сокуон былаастан, олигархтартан тутулуктаах буолуута, Чечняҕа сэрии, баһылыыр политическай элита, жириновскайдар, анпиловтар, лимоновтар, улуу омугумсуйууну былаах оҥостон нуучча нэһилиэнньэтин үөрэҕэ суох, хараҥа араҥатыгар, өйүн тута илик ыччатыгар фашизм, расизм дьааттаах араскылара торолуйан тахсалларыгар табыгастаах балаһыанньаны үөскэттилэр. Ол тугунан туолуйан тахсарын, хайдах ыар содуллаах буоларын улахан омуктан уратылар — кавказтыы, азиаттыы сирэйдээхтэр, атын итэҕэллээхтэр эттэринэн-хааннарынан билэн эрэллэр. Ксенофобия, расовай дискриминация улахан куораттартан кутургуйалыы кууллайан, бүтүн дойду үрдүнэн тарҕанан эрэрэ дьиксиннэрэр. 1945 сыллаахха аан дойдуну фашизм, нацизм, расизм араҕас чумаатыттан быыһаабыт Улуу Россия ама аныгы неофашизм уйатынан буолуо дуо диэн бүтүн цивилизованнай киһи аймах, аан дойду атын дойдулара, дойду прогрессивнай өйдөөх-санаалаах элитата сээбэҥниир-сэрэнэр, дьулахачыйар буолбута оруннаах. Ол да иһин, ааспыт история үөрэтиллэрэ, сөптөөх түмүктэр оҥоһуллаллара наадалаах. «Тыалынан киирбит холоругунан тахсар» диэн өбүгэ муудараһа этэрэ кырдьыктаах. Бэйэтин кэмигэр, күннээҕитэ төһө да кырдьык-хордьук курдук оҥоһуллубут бассыыбайдааһын (фальсификация), политикаҕа үспүкүлээннээһин син биир сымыйата биллэн, арыллан тахсарын 1986 сыллааҕы политическай афера историята көрдөрөр. Ол онтон сөптөөх түмүк оҥоһуллара инникитин тахсыан сөп сыыһалартан, алҕастан араҥаччылыа.

Оччотооҕу муҥур былаас, коммунистическай партия Саха сиринээҕи обкомун ыйыытынан, аһаҕас ыгыытынан буруйа суох ыччаттары холуобунай дьыалаҕа буруйдаан түбэһиннэрэргэ күһэллибит суут-сокуон үлэһиттэрэ, биллэн турар, кэлин бэйэлэрин сыыһаларын билиниэхтэрин баҕарбатахтара. Билиннэхтэринэ сокуону кэспиттэрэ көстөн тахсарыгар тиийэр буоллахтара. Дьиҥинэн, 1986 сыллааҕыга дьыала оҥорорго төрүөт буолбут обком III пленумун уурааҕын ССКП обкома бэйэтэ 1989 сыллаахха көтүрбүтэ, алҕаһын билиммитэ. Онон дьыала хос көрүллүөн даҕаны сөп этэ, ол эрээри политическай дьыала уоппуттаах суут-сокуон оччотооҕу үлэһиттэринэн холуобунайга уларытыллыбыта, буруйа суохтарыгар хаайыыга олорон тахсыбыт, лиичинэй дьыалаларыгар сууттаммыт мэҥэ иҥэ сылдьар саха дьонугар Д. И. Винокуровка-Чаҕааҥҥа, М. М. Барашковка, П. И. Сивцевкэ төттөрү оруолу оонньообута Каратаевтаах, Полятинскайдаах эппиэттэриттэн көстө сылдьар. Ол эрээри, кырдьык хаһан даҕаны көмүллүө суохтаах. Сибилигин даҕаны дьыала саҥаттан көрүлүннэҕинэ кинилэр үтүө ааттара чөлүгэр түһэриллэр кыахтаах.

С. П. Данилов, Г. Е. Апросимов, Е. Е. Алексеев, М. С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ, о. д.а. курдук дьон, ыччаттар, «Эдэр интеллигенция» түмсүүтэ, сиэрдээх туруорсууларынан, бэчээккэ үгүс суруйууларынан уопсастыба, дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар уолаттар кырдьыктара тахсан, омук үтүө аата ырааһырбыта диэн этиэх кэриҥнээхпит. Ол да иһин, төһө даҕаны суут-сокуон уорганнара официальнайдык алҕаһы көннөрбөтөхтөрүн үрдүнэн, Саха Республикатын бастакы Президенэ М. Е. Николаев, 1996 сыллаахха уолаттар дьылҕаларыгар киһилии үтүө суобастаахтык сыһыаннаспыт эппиэттээх үлэһит, Президент аппаратын иһинэн үлэлиир комитет бэрэссэдээтэлэ (Комитет по взаимодействию с Государственным Собранием (Ил Түмэн) и общественными объединениями при Президенте и Правительстве РС(Я)) В. О. Иванов, кини көмөлөһөөччүтэ А. М. Лукина, мээрийэ үлэһиттэрин кыһамньыларынан былаас өттүттэн улахан өйөбүл оҥоһуллубута. Куорат салалтата өйөөһүнүнэн Д. Винокуровка, М. Барашковка уонна П. Сивцевкэ «канадскай дьиэлэргэ» квартира бэриллибитэ. Бу түгэн суверенитет сылларыгар олохтоох салалта бар дьонугар хайдах болҕомтолоохтук сыһыаннаһарын, норуот үтүө аатын харыстыырга кыһалларын чаҕылхайдык көрдөрөр. Уолаттар бэйэлэрэ даҕаны самнан-сабыстан хаалбакка, дьиҥ сахалыы чиҥ майгыларын, тулуурдарын, олоххо дьулуурдарын бигэргэтэн, дьон тэҥинэн олохтоох-үлэлээх уопсастыба дьоһун чилиэннэрэ буоллулар. Холобурга эттэххэ, Дмитрий Чаҕаан (Винокуров) дьоҕурдаах педагог, тренер быһыытынан бэйэтин көрдөрөн үгүс оҕо, ыччат спорка Россия таһымыгар тиийэ үгүс кыайыыланалларын ситистэ, үлэтэ сыаналанан, СР физкультураҕа уонна спорка туйгуна бочуоттаах ааты ылла. Петр Сивцев билиҥҥи олох сиэринэн, предприниматель быһыытынан үлэлии-хамсыы сылдьар. Уолаттар оҕолоох-уруулаах ыал аҕа баһылыктара буоллулар.

Түмүккэ саха народнай суруйааччыта Софрон Петрович Данилов обком пленумугар (1990 с.) эппит сиэрдээх тылларын бу чинчийии матырыйаал тоҕо оҥоһуллубутун өссө төгүл санатарга холобур аҕалар тоҕоостоох. Тоҕо диэтэххэ, күн бүгүнүгэр диэри үөһэттэн бүтүн республиканы, саха норуотун омугумсуйууга, бэл, сепаратизмҥа була сатаан буруйдааһын, дьаралык ыйыырга, араас провокация оҥорорго холонуу оҥоһулла турарын билиҥҥи олохпут көрдөрөр.

«Ити барытын туһунан мин тоҕо этэбин?

Соҕотох да киһиэхэ олоҕо суох политическай буруйу сүктэрии — киһи бырастыы гыммат алҕаһа. Норуот кэлэр кэскилин уонна эрэлин — студенческай ыччатын националистическай майгыннаах тыллаһыыларга эбэтэр дьайыыларга олоҕо суох буруйдааһын, — норуот иннигэр улахан буруйу оҥоруу буолар.

Өскөтө биһиги алҕастарбытын көннөрүөхпүтүн ис сүрэхпититтэн баҕарар буоллахпытына, ол алҕастарбытын бүтүн норуот иннигэр аһаҕастык уонна чиэһинэйдик билиниэх тустаахпыт.

Ити бүгүҥҥү күҥҥэ эрэ буолбакка, сарсыҥҥы күҥҥэ ордук наадалаах инникитин биир да киһи — салайааччы эбэтэр көннөрү да киһи буоллун — норуот үтүө аатын, кини чиэһин уонна достоинствотын түһэн биэриэ суохтаах. Ким даҕаны! Хаһан даҕаны! Үрдүк кириэсилэ да туһугар, баай-талым, тот олох да туһугар! Ити аны хаһан да хатыламматын!»

Бүгүҥҥү күммүт чахчыта өскөтө олохтоох салалта, уорган үлэһиттэрэ үөһэттэн соҥнонор бэйэ республикатын, араас омуктаах норуотун аатын-суолун түһэрэргэ, омугумсуйууга буруйдатарга күһэйиигэ киирэн биэрбэтэхтэринэ, ханнык да тастан оҥоһуллар сымыйа балыырдар, дьаралык ыйааһыннар, норуоту норуокка утары туруорарга, хайдыһыыга, түсүһэн биэриигэ анньа сатыыр мөкү холонуулар кыаллыбаттарын чаҕылхайдык көрдөрдө. Инникитин даҕаны олохтоох салайааччыларга, бар дьоҥҥо ааспыт хомолтолоох, сааттаах история холобурдара уруок буола турдуннар. Норуот уонна былаас биир тыыннааҕын, бэйэ-бэйэтиттэн тэйсибэтин тухары кырдьык хаһан да кыайтарыа суоҕа. Сиэрдээх быһыы куруук өрөгөйдүү туруо!

## III түһүмэх. Санаа күрүлгэнэ

### Суобас модьуйуутунан

Олоҕу кырдьыктаахтык көрдөрүү — социалистическай реализм бэлиэ күүстээх өрүтэ. Дьиҥ талааннаах суруйааччылар хайа даҕаны кэмҥэ бэйэлэрин айымньыларыгар общество иһигэр үөдүйбүт омсолоох көстүүлэри арыйан көрдөрөллөр. Кэлиҥҥи бириэмэҕэ тыл дьыалаттан арахсыытын, итэҕэстэри, алҕастары билиммэккэ бэйэни хайҕаныы, үөһэттэн ыган дьаһайыы, биир халыыптаах толкуйдааһын содуллара араас көрүҥнэнэн диэлийэн, сэтэрийэн тахсыыларын литература инники күөнүгэр иһэр суруйааччылар кырдьыктаахтык ойуулаабыттара.

Оттон биһиги сахабыт литературатыгар төһө өйү-сүрэҕи өрүкүтэр саҥалыы тыыннаах айымньылар таҕыстылар? Биллэн турар, уус-уран литератураҕа тосту уларытыыны киллэрэр ыарахан, ол эрээри, суруйааччы бэйэтин кэмин ирдэбилин ураты «аһаҕас этинэн» таайан, олох уустук көстүүлэрин, утарсыыларын, уларыйар сайдар хамсааһынын уран тылынан ойуулаан, уобарастаан дьүһүйэрэ — кини идэтин анала.

Бу кыракый ырытыыга С. Данилов «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыт «Бааһына» диэн саҥа сэһэнин аахпыт кэннэ үөскээбит сорох санаалары ааҕааччылары кытта үллэстиэхпитин баҕарабыт. «Бааһына» — сытыы публицистическай тосхоллоох айымньы. Сюжет сүрүн геройа Баһыкка ыспыт курааны, хаһыҥы тулуйумтуо бурдуктаах бааһынатын сүөһү мэччирэҥэр кубулутаары гыммыттарыттан төрүөттэнэн, саҕаланан сайдан, тэнийэн, суолтата кэҥээн, ис номоҕо дириҥиир. Конфликт бааһына тула, онтон сэдиптээн сытыырхайар, айымньы ис хоһооно силистэнэн-мутуктанан, хабар проблемалара улам далааһыннанан дириҥ хорутууланар. Герой уруккуну ахтар өйүн-санаатын нөҥүө дьыллар күүрээннэрэ, оччотооҕу дьон уобарастара тыыннаах хартыына буолан тиллэн кэлэллэр. Олохпут сайдан кэлбит уустуктардаах, иирбэ-таарба мөккүөрдэрдээх кэмнэрэ. Кыайыылаах, ыарахаттардаах, хомолтолоох да балаһалара… Сорҕотун «киһи умнуон баҕарар суоллара».

Баһыкка — сэрии, сут-сутурҕан эрэйин билбит, уһун олоҕор эҥин эриири-мускууру көрсүбүт аҕа көлүөнэ киһи. Хаар баттаан быһаччы үлэҕэ кыттыбат да буоллар, уопсай дьыала, үлэ-хамнас туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллар кырдьаҕас. Кини, сааһырбыт дьон үгэстэринэн, уруккуну-билиҥҥини ыараҥнатан, үгүһү эргитэн, тургутан толкуйдуур. Кэлин най барыы, ээл-дээл буолуу, үрдүнэн-аннынан куолутугар эрэ үлэлээһин, тугу да харыстаабат, туох да тус эппиэти ылыммат буола сатааһын курдук кэмэлдьилэр сорох-сорохторго үгэскэ кубулуйан барбыттара бэркиһэтэр. Үрдүттэн дьаһалымсыйыы, былааны-сыыппараны эккирэтиһиинэн үлүһүйүү туохха тириэрдэн иһиэҕиттэн мунчаарар, муунту буолар. Тоҕо маннык буолла, туохтан бу төрүөттэнэн таҕыста диэн курас-курус санаа-оноо кинини эрийэр. Онтон сиэттэрэн ааспыт олоҕун долгуннардаах түгэннэрин өйдөөн ахта санааһына киллэһиктэргэ ойууланар.

Биир түүн Баһыкка уйулҕата көтөн, уйуһуйан уһуктар. Санаатыгар, быданнааҕыта сэриигэ өлбүт доҕорун Руслан Макаров куолаһа субу: «Тоҕо мин кэриэспин толорботуҥ?» — диэн тыйыстык ыйытар. Кырдьаҕас киһи түлэкэдийэр, илэ икки түүл икки ардынан туруктанан ааспат-арахпат гына сөҥмүт аһыыта, кутурҕана түмүллэн, уйадыйа иэйэрэ-куойара киһини долгутар. Агроном Руслан Макаров сэрии иннинэ соҕурууттан кэлэн, Саха сиригэр курааны, хаһыҥы тулуйар бурдугу үүннэриинэн дьарыктаммыт. Бииргэ сэриилэһэ сылдьан, Баһыкканы хаххалаары ыараханнык бааһырар. Тыына быстаары сытан, бүөбэйдэһэн үүннэрбит бурдугун туорахтарын доҕоругар кэриэһин этэн хааллараахтаабыт. Баһыкка дойдутугар эргиллэн кэлээт, биэрбит тылын толороору, ол элитнэй бурдугу салгыы үүннэрии боппуруоһугар үлэлэһэр, туруорса сатыыр да, ханна да өйөбүлү көрсүбэт. Бурдугу үүннэриинэн дьарыктаныы хаалларыллан, устунан умнуллар.

Дьэ онтон, ити түгэнтэн, Баһыкка урудуйа быһыытыйбыт сүрэҕин бааһа аһыллан, доҕорун кэриэһин хайдах даҕаны толордоҕуна эрэ уоскуйуоҕун өйдүүр.

Бааһына киниэхэ өссө олус күндүтүк саныыр киһитин туһунан өйдөбүлүн кытта сибээстээх. «Дьиҥэр бу күн анныгар саамай күндү баайбыт — киһи…» диэн бар дьонун туһугар үлэлээбит, охсуспут Хабырыыс Чаховы саныыр. Холкуоһун дьонун хоргуйууттан быыһаабыт эдэркээн киһи сыыһа буруйдааһыҥҥа түбэһэн быстах дьылҕаланыыта билиҥҥэ диэри Баһыкка дууһатын аймыыр, тыытар. Оттон Хабырыыһы баһааҕырдан, хобулаан түбэһиннэрбит Кирилэ кур бэйэтэ кубулуйбакка, күннээн-күөнэхтээн сылдьарын көрүстэҕинэ, ардыгар кырдьыктаах даҕаны суол балыйылларын санаан абатыйар.

Бааһына — Баһыккаҕа убайын кэриэтэ саныыр нуучча доҕорун уонна норуот чулуу уолун Хабырыыс Чахов сырдык кэриэстэрин өйдөбүнньүгэ, кинилэр инники кэскилгэ, кэлэр көлүөнэҕэ эрэллэрин-итэҕэллэрин кэрэһитэ. Бар дьон дьолун туһугар охсуспуттар ааттарын үйэтитээри, саҕалаабыттарын салҕаары уонна ыччат эдэр эрчимнээх илиитигэр хааллараары, Баһыкка бааһынатын араҥаччылыыр, саҥалыы, ханнык да хаһыҥнары, курааннары тулуйар бурдугу чэлгитэр иһин турунар. Кырдьыга да, «Бурдук — олох, бурдук — умуллубакка күүдэпчилэнэр аал-уот, өндөл халлааҥҥа өрө дьулуһар торҕо буруо, бурдук — уйгу быйаҥ. Бурдук баар буоллаҕына, олох баар буолуо, уостуо суоҕа». Бурдук ыһыллыбыт буолага уус-уран айымньыга аллегорическай суолталанар. Биһиги инники кэскилбит уонна сибэтиэйтэн сибэтиэйбит, кырдьыкпыт, сиэрбит, суобаспыт бааһынатын сүөһүлүү күрүөһүлүү, тэпсэ, киртитэ сатааччылартан харыстаһа, көмүскэһэ турар Баһыкка уобараһа символичнай.

Сэһэн геройдара элбэҕэ суох. Ол эрээри олохтон ылыллыбыт бэлиэ, биллимтиэ персонажтар, холобур, омос көстөн аастар да, Маппыырап управляющай өйгө хатанан хаалар, үгүстэ көрсүллэр, күннэтэ аалсыһар киһиҥ. Баһыкка уонна Маппыырап диалогтарыттан «үчүгэй» ахсааҥҥа сылдьар бюрократ салайааччы сиппит-хоппут мэтириэтэ илэ-чахчы харахха көстө түһэр. Норуоттан тэйбит, урукку эргэрбит ньыманан үлэлиир эппиэттээх үлэһит уобараһын суруйааччы өссө 1978 сыллаахха «Хотугу сулуска» тахсыбыт «Сарсын да күн үүнүө» диэн сэһэнигэр арыйбыта.

Айымньыга билиҥҥи ыччат, оҕо иитиитин туһунан санаалар кэрэхсэбиллээхтэр. Герой «ааспыты кэриэстээбэт, кырдьаҕаһы ытыктаабат, бар дьон уруккутун-хойуккутун тургутан толкуйдуу барбат» ыччат хайдах баар буолла, хантан кэллэ диэн ыйытынар. Күннээҕи олоххо киһи үгүстүк истэр, аныгы ыччат, билиҥҥи оҕо оннук-маннык диэн тылы, оскуоланы, ыччат тэрилтэлэрин хомнуур киҥир-хаҥыр саҥаны. Ардыгар, араас киһи бэркиһиир, кэлэйэр даҕаны быһыылара тахсыталыылларыттан соһуйабыт, чыпчырынабыт. Кырдьык да, сороҕор, тугу да айыырҕаабат, аанньа ахтыбат, сорох моҥкуруут ыччат хантан үөдүйдэ диэх курдук. Ол эрээри, «хантан» диэхтиибит ээ, туора сиртэн кэлбиттэригэр дылы. Бэйэлээх бэйэбит оҕолорбут дии» диэн сорох ыччат бас-баттах бара, бэлэмҥэ эрэ үҥкүрүйэ үөрэммитигэр бэйэбит буруйдаахпыт диэн герой сиэрдээхтик билинэр. Оҕону иитэрбитигэр аһынан-таҥаһынан дэлэччи хааччыйдыбыт да бүтэр, атынын оскуола, пионер, комсомол кыһаныа диэх курдук атыттарга соҥнуур быһыы төһөлөөх буортуну аҕаларый. «Иччитэх төбөлөөх, хачыгырас хармааннаах оҕоттон туох аанньа киһитэ тахсыай, саамай куһаҕана, оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн… саамай күүстээх харчы диэн өйдөбүл иҥэрэ баар». Уонна оҕо истэригэр барытын сирэн-талан, сиилээн-одуулаан, тугу да итэҕэйбэт, күндүтүк санаабат курдук айдаарарбыт олус куһаҕан содуллаах диэн Баһыкка этиэн этэр. Онон, «тугу да бигэтик итэҕэйбэт, тугу да ытыгылыы санаан үрдүктүк туппат, биири этэр, атыны оҥорор киһини иитиэхтээтэхпит ити». Ол гынан баран, кини ыччаты саба быраҕан бүтүннүүтүн мөкү курдук этэр букатын сыыһатын, кинилэргэ эрэниэххэ, итэҕэйиэххэ наадатын чорботон бэлиэтиир. Баһыкка сиэнэ Тээйэ кыыс уобараһа биһирэмнээхтик ойууланар. Оҕонньор кэргэнин олус уйаҕастык, истиҥник ахтан саныырыттан намыын-наскыл, айыы санаалаах саха кыыһын, дьахтарын хараххар көрөргө дылы буолаҕын. Суруйааччы атын да айымньыларыгар ити уобарас үтүө майгы, кэрэ айылгы чыпчаалыныы умсугутуулаахтык, иэйиилээхтик дьүһүйүллэр.

«Бааһына» — барыбытын таарыйар үгүс ыарыылаах боппуруостары көтөҕөр, ааҕааччы өр күүппүт айымньыта. Автор бэйэтин геройдарыныын тэҥҥэ толкуйдаһарга, көхтөөх-күүрээннээх буоларга ааҕааччыларын көҕүтэр. «Кыра да куһаҕаны, түктэри суолу кытта эйэлэспэт буол, биирдэ тумна хаамыаҥ, биирдэ көрбөтөҕө буолуоҥ да — онтукаҥ син биир дьэбин кэриэтэ. Сыһынна да олохсуйдар олохсуйан, дьөлө сиэн кэбиһэр. Өйгүн-санааҕын… сүрэххин…» — диэн айымньыга кырдьаҕас киһи олоххо билбититтэн-көрбүтүттэн үллэстэн, кэс тыл кэриэтэ этэр тыллара олоххо көрсүллэр араас эндири, аһыыны-ньулууну билэ илик эдэр киһини дьиксиннэрэр, толкуйга түһэрэр, бэйэҕэ ирдэбили модьуйар күүстээхтэр.

Айымньы төһө да герой өлүүтүнэн түмүктэннэр, оптимистическай тыыннаах. Баһыкка курдуктар баалларын тухары хаһан да кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыа суоҕа. Кирилэлэр тэбинэр тирэхтэрэ түөрэҥнээн, муостара-туйахтара сарбыллан иһиэ, үтүө санаа, кырдьыктаах быһыы куруук кыайа туруо диэн бигэ эрэл күүһүрэр. «Сарсыҥҥы баар. Ол сарсыҥҥыны түстүүбүт биһиги бүгүн. Ол кэрэ сарсыҥҥы биир тыыннаах араскыта бу үүнэн турар бааһынаҕа. Итинник тыыннаах араскылары биһиги тыыннаахпыт тухары көмүскэһиэхпит! Ханнык да хара дьайга тэбистэриэхпит суоҕа!». Сэһэн геройун бу тыллара барыбытыгар сыһыаннаах. Уларыта тутуу олоххо киирэр дьулурҕа хамсааһына хас биирдии киһиттэн тутулуктааҕын өссө төгүл өйдүүргэ көмөлөһөр.

1988 с.

### Манчаары иккистээн төрөөбүтүн кэриэтэ*

Манчаары Баһылай «Ырыалара-тойуктара» кини төрөөбүт улууһугар олус өрөгөйдөөхтүк, өрө көтөҕүллүүлээхтик көрсүллүбүтүттэн, кинигэ тахсыытыгар быһаччы үлэлэспит киһи, «Бичик» кыһа үлэһитэ буоларбынан, олус астыммыппын, үөрбүппүн биллэриэх кэриҥнээхпин.

Манчаары төрөөбүтэ 190 сылын улуус салалтата уонна общественноһа билиҥҥи кыһарҕаннаах кэмҥэ, үбү-харчыны, сыраны-сылбаны кэрэйбэккэ, киэҥ далааһыннаахтык, улахан тэриллиилээхтик бэлиэтииргэ, итиэннэ кини аатын үйэтитэргэ үгүс үлэни былааннаммыта сүрдээх кэскиллээх уонна махталлаах дьыала. Дьиҥинэн, тыа сиригэр олох ыараабытын, социальнай хааччыллыы, хаһаайыстыба балаһыанньата, ханна да буоларын курдук, мөлтөөбүтүн истэ-билэ сылдьабыт. Чуолаан, бу Мэҥэ Хаҥалас, саха омук былыр-былыргыттан уутуйан үөскээбит, һай-сат диэбит ааттаах-сурахтаах биир дьоһуннаахай түөлбэтэ, сүҥкэн уларыйыылары, үгүс ыарахаттары көрсөөрү олорорун эмиэ билэбит. Аҕыйах сылынан тимир суол улуус территориятынан хайа солоон кэлэн, Өлүөнэҕэ анньыллыахтаах. Столица таһынааҕы тутаах түмүк пуун буоларынан, база, ыскылаат бөҕөтө, депо, вокзал, поезд саппаас суоллара курдук эҥин араас тутууга Хаптаҕай, Павловскай, Аллараа Бэстээх, о. д.а. сэлиэнньэлэр сирдэрэ-уоттара: бааһыналар, мэччирэҥ, оттуур сирдэрэ, кэтэх уһаайбалара былдьаныа. Дьэ, оччотугар, олохтоох дьон ханна көһөн биэрэр, тугу үлэлээн хамнастанар?

Олохтоох салалта нэһилиэнньэ интэриэһэ күөмчүлэммэтин, тахсар хоромньу барыта улууска компенсацияланарын туруорсарын барытын билэн, эрдэттэн бэлэмнэнэн олороро буолуо диэн эрэниэхпитин баҕарабыт. Этэргэ дылы, олох хаһан баҕарар чэпчэкитэ суох буолар, онон ыарахаттарга сигэнэн уруккубутун умнарбыт, кэриэстээбэт буоларбыт сатаммат.

Урукку өттүгэр, Манчаары Баһылай туһунан норуот сэһэннэрин, номохторун уонна кини уостан уоска, тылтан тылга бэриллэн биһиги күннэрбитигэр тиийэ кэлбит сорох ырыаларын фольклорист И. Г. Березкин туспа кинигэнэн таһаартарбыта. Онтон Манчаары ырыалара-тойуктара диэн норуот ырыаһыттарыттан, сэһэнньиттэриттэн суруллан сытар текстэри барытын бииргэ хомуйан анаан кинигэнэн бэчээттэтии суоҕа. Онон институт үлэһитэ ф. н.к. Г. В. Попов кинигэ кыһатыгар итинник идеялаах кэлбитигэр биһиги Манчаары төрөөбүтэ 190 сылын бэлиэтээһиҥҥэ чахчы даҕаны дьоһун бэлэх буолуо эбит диэн өйдөөбүппүт. Бэчээккэ бэлэмнээһини суһалсытар инниттэн илиинэн суруллубут рукопистан сонно бэйэбит машинисткаларбытыгар бэчээттэппиппит. Кинигэ тас көрүҥэ, ис ойуута-оҥоһуута тупсаҕай буоларыгар улахан болҕомто ууруллубута. Гавриил Васильевичтыын маҥнайгы сүбэ быһыытынан Манчаары туһунан художниктар үлэлэриттэн, муоһунан оҥоруулартан төһө кыалларынан элбэх иллюстрацияны оҥорор былааннаах этибит. Ол барыта кыаллыбатаҕа эрээри, урут саха дьонугар улаханнык биллибэтэх А. И. Априль художник хартыыната хаартыскаҕа түһэриллибитин уонна Манчаары бюһун түһэриини кинигэҕэ киллэрбиппититтэн астына саныыбыт.

Бу кинигэ тахсыытын саамай улахан ситиһиитэ — саха норуотун национальнай геройун Манчаары Баһылайы аны норуот ырыаһытын быһыытынан саҥалыы сыаналааһыны киллэрии, дьон өйүгэр-санаатыгар олохсутан бигэргэтии. Кинини норуоттан тахсыбыт ураты талааннаах, айар дьоҕурдаах импровизатор-поэт быһыытынан көрүүнү аан бастакынан Г. В. Попов (бэйэтэ Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх киһи) киллэрбитэ, Манчаары биир дойдулаахтарыгар эрэ буолбакка, бүтүн саха омукка улахан суолталаах. Кистээбэккэ эттэххэ, кэлиҥҥи кэмҥэ, урукку былааска, кылаассабай охсуһууну историяттан көрдүү, була сатыыр бириэмэҕэ, Манчаары өрө тутуллубута, национальнай геройунан сыаналаммыта диэн куолулааччылар элбээбиттэрэ. Дьон-сэргэ сорох өртө, «кырдьык даҕаны, дьиҥинэн дьону халаабыт-талаабыт киһи буоллаҕа, киэн туттарга, аатырдарга улахан төрүөт суох» диэн санааҕа охтуох курдуга. Ону барытын Г. В. Попов бу кинигэтинэн үнтү охсон таһаарда. Кини биир түмүгэ маннык: «Манчаары олорбут бириэмэтигэр киһи киһини баттааһына-атаҕастааһына, сирэйэ-хараҕа суох көлөһүннээһинэ дьон тулуйарыттан ааһар гына муҥутуурдук күүһүрбүт кэмэ этэ. Додор кулуба, Уот Ыстаарыһын курдук киһиттэн чиэскитик быһыыланар ньүдьү-балай, кырыктаах, таһыырдаах тойоттор талбыттарынан айбардыыр, көннөрү киһи үҥсэн-көрдөһөн да хантан даҕаны кырдьыгын булбат кэмнэрэ этэ» диэн. Онон көҥүлү таптыыр, иннилэрин кимиэхэ да биэрбэт хаҥыл-дохсун норуоттардаах Кавказ абректарын кэриэтэ, сахаларга Манчаары уонна кинини өйөөччүлэр баар буолбуттарыгар төрүөт баара. Ол да иһин, кинини биһирээн, норуот үйэ-саас тухары көҥүлгэ, сиэрдээх быһыыга дьулуспут ыратын-баҕатын ымыытын курдук санаан номох оҥостубут, ырыатыгар-хоһоонугар киллэрбит эбит диэн.

Аны түҥ хараҥаны чаҕылҕан хайа солоон сырдатарыныы, батталы-атаҕастабылы утары өрө турбут, олоҕун тухары утумнаахтык охсуспут геройбут киһи быһыытынан хайдах эбитий, атын көннөрү дьонтон туох уратылаах эбитий диэҥҥэ автор түмүгэ маннык: «Манчаары Баһылай бэйэтин кэмин бэлиэ киһитэ этэ. Кини баттаммыттар-атаҕастаммыттар иһин бэйэтэ хайдах сатыырынан охсуспут бууннааччы эрэ буолбатах, кини төрөөбүт дойдутун итиитик таптыыр уйаҕас куттаах, кэрэни кэрэхсиир, үтүөҕэ үтүөнэн төлөһөр киһилии быһыытын сүтэрбэтэх баай дууһалаах киһи. Ону ааһан саныыр санаатын, иэйэр иэйиитин уус-уран тылынан хоһооҥҥо холбоон, ырыаҕа ыпсаран тойук туойар айар дьоҕурдаах ураты личность этэ» диэн. Дэлэҕэ даҕаны, саха омук бөлөһүөгүнэн ааттаммыт сир түннүгэ Сэһэн Ардьакыап кинини, Манчаарыны, кытары хонон-өрөөн сытан, тэҥнээҕин кэриэтэ тэбис-тэҥҥэ атах тэпсэн олорон сэһэргэһиэ дуо?! Мээнэҕэ саха литературатын төрүттээбит классиктарбытыттан саҕалаан күн бүгүнүгэр диэри биһиги суруйааччыларбыт үгүстэрэ бэйэлэрин айымньыларыгар киллэриэхтэрэ дуо?! Онон Манчаары бэйэтин бириэмэтигэр сахаттан аан маҥнай атын омук — нуучча уус-уран литературатын айымньытыгар киирэргэ тиийэ кэрэхсэбили тарпыт норуотун биир биллибит үтүө төрүттээх-уустаах, аата ааттаммыт, суон сураҕа иһиллибит чулуу уола этэ диэн, туох даҕаны саараҥнааһына суох этэрбит, билинэрбит сөптөөх.

Манчаарыны саха аата уонна айымньылара чопчу биллэр бастакы импровизатор поэта диэн Г. В. Попов этиитэ ылыннарыылаах. Кини башкир норуотун национальнай геройун Салават Юлаевка ханыылыы тутара уонна казах норуотун улуу акыыннарын, ол иһигэр Абай Кунанбаев ыллана сылдьар ырыаларын, кэлин бэйэлэрэ суох буолтарын да кэннэ, сурукка киллэрбиттэринэн суругунан литературалара төрүттэммиттэринэн ааҕалларын холобурдуура сөрү-сөп. Холобур, Эллэй уонна Омоҕой, Тыгын кэмнэринээҕи ырыалар-тойуктар автордара, олус өрдөөҥҥү кэм буолан, билигин биллибэттэр. Оттон Манчаары ырыалара диэн сир-сир, түөлбэ-түөлбэ аайы тыллара-өстөрө, ис хоһоонноро улахан уларыйыыта суох биирдик ылланаллара сурукка киирбит. Өссө ханнык сырыытыгар, хайа дойдуга, кимнээххэ ыллаабыта барыта биллэр. Академик Окладников саха историческай сэһэннэрин норуот летопистарынан ааттыахха сөп диэн этэн турар. Ол курдук хас эмэ сүүс сыллааҕыта ааспыт событиелары дьиҥнээҕэр хайдах буолбутун курдук үүт-маас түһэрэн кэпсэниллэрин сөҕөн итинник сыанабылы биэрбит. Онон, Г. В. Попов этэрин курдук, биһиги норуот ырыаһыттара, сэһэнньиттэрэ Манчаары ыллаабыт ырыалара диэн сурукка киллэрбит текстэрин сымыйаргыыр кыахпыт суох. Мин биир бэйэм, холобурга, Манчаары төрөөбүт дойдутуттан сыҕарым арахсар ырыатын адьас кини бэйэтэ ыллаабыт ырыата буолуохтаах диэн дууһабынан ылынан, уйадыйан-долгуйан туран аахпытым. Сэһэн быһыытынан, архыыпка да ыйылларынан, Манчаары кэлин Дьокуускай хаайыытыгар өр сытан буруйун боруостаан баран, төрөөбүт дойдутугар олохсуйаары көрдөспүтүн олохтоох дьон (тойот, бас-көс өттө буолуо) ылымматахтар, инньэ гынан ыраах, туора улуус сиригэр көскө ыытыллыбыт. Ол онно хоргутан-хомойон ыллаабыта бу баар:

«Аһыммыт чаҕар дьону
Антах анньан,
Көмүскээбит күрэх дьону
Күөнтүү үтэйэн бүтэрдилэр.
Бу көрөн турдахпына —
Алаас сыһыым
Аһыммыттыы чаҕылыйан

Дьонум-сэргэм төһө даҕаны киэр үтэйдэллэр, төрөөбүт сирим-уотум барахсан аһыйан, кини эрэ аһына-харыһыйа, суохтуу хаалла диэн, бэйэтин санаатын бөҕөхсүтэн уонна биир дойдулаахтарын хомноон эппит дууһатын хаһыыта, төрөөбүт дойдутугар-айылҕатыгар убаммыт тапталын күүһэ билигин даҕаны аахпыты эрэ барытын долгутуо. Итинник айымньыны атын киһи, эбэтэр хас эмэ киһи холбоон айыан табыллыбат. Уонна автор «Хос быһаарыыларыгар» «Сергей Зверев Манчаарыны кытары ыаллыы олорбут бэрт ырыаһыт, сэһэнньит Кыыл Ойуун диэн хос эһэтин ырыаларын… кыыһа Балбаара… ыллыырын истэ улааппыт эбит. Онон, Сергей Зверев Манчаары Баһылай ырыалара диэн ыллаабыт ырыалара дьиҥ Манчаары бэйэтэ ыллаан иһитиннэрбит ырыаларын курдук сыаналаныахтаахтар», — диэн суруйбут.

Түмүктээн эттэххэ, Манчаары Баһылай чахчы даҕаны чаҕылхай киһи буолан, хайа баҕарар кэмҥэ саҥаттан саҥа өртүнэн өссө арыллан, үөрэтии-чинчийии дириҥээн истэҕин ахсын үтүө өртө үксээн, саха тыллаах баарын тухары аата ааттана, кэриэстэнэ турар үйэлээх дьылҕалаах эбит.

1997 с.

### Николай Неустроев ийэтинэн төрүттэрэ

Николай Денисович Неустроев ийэтэ Ксения Петровна (төрөөбүт араспаанньата Слепцова) урукку Байаҕантай улууһун киинэ Баайаҕаттан төрүттээҕэ. Кини аймахтара, Баайаҕа Слепцовтара, кэлин норуокка биллибит ааттара Отоороптор. Отоороп Слепцовтар төрүттэрин билэргэ көмөлөһөр хас да таблица баар. Бастакы таблицаны Сэһэн Иванович Боло оччотооҕу сээркээн сэһэнньиттэр Е. М. Егоров-Миинэ уола (Таатта Дьүлэй нэһ.), П. Ф. Слепцов (Чурапчы Бахсы нэһ.), Д. М. Говоров (Уус Алдан II Өлтөх нэһ.), А. А. Пестряков-Мандыс уола (Уус Алдан Курбуһах нэһ.), А. У. Бурнашева (Уус Алдан II Курбуһах нэһ.) кэпсээннэригэр олоҕуран оҥорбута. Ол 1938 с. Сэһэн Боло «Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. (Урукку Дьокуускай уокурук сахаларын былыргыттан кэпсээннэринэн») кинигэтигэр сыһыарыытын бастакы таблицатынан бэчээттэммитэ. Кэлин 1960 сыллаахха тахсыбыт Г. У. Эргис «Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ» кинигэтин сыһыарыытыгар 8 №-дээх таблицанан тахсыбыта. Сэһэн Боло таблицата Кэдэрги Кээдэй уола Дэлгэһэнэн бүтэр. Оттон Ф. Ф. Захаров архыып матырыйаалларынан оҥорбут Слепцовтар төрүттэрин-уустарын көрдөрөр таблицата 1743 с. төрөөбүт Логлойо Сэмэнтэн саҕаланар. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ Егор Дмитриевич Андросов «Баай Аҕа ууһа Баайаҕа (историятын кэрчиктэриттэн). I чааһа» диэн бэчээккэ бэлэмнээбит үлэтигэр Отоороп Слепцовтар ыраах, түгэх өбүгэлэрэ Тэлгэһэ диэн эбитэ үһү, кини Сэлэкэй Ойуун диэн уолуттан Отоороп Слепцовтар саҕаланаллар диэбит. Ол эрээри Отоороптор өбүгэлэрин 1770 сыл диэки төрөөбүт Маныыһыт Сэмэнтэн саҕалыыр (Маныыһыттан бэтэрээҥҥи дьон туһунан хос быһаарыыларга Е. Д. Андросов бэчээккэ бэлэмнээбит үлэтиттэн элбэх матырыйаал ылылынна). Онон Сэлэкэй Ойуун уонна Маныыһыт Сэмэн икки ардыларыгар хас да киһи үйэтэ биллибэккэ хаалбыт.

Н. Д. Неустроев ийэтинэн төрүтүн-ууһун быһаарыыга үөһэ ахтыллыбыт матырыйаалларга эбии Багдарыын Сүлбэ «М. П. Слепцов-Отоороп» «Чолбон» 1995 с. 7 №-гэр тахсыбыт ыстатыйата, араас источниктартан Отоороп Слепцовтар тустарынан мунньуллубут матырыйааллар туһанылыннылар. В. Н. Луковцев Ф. Ф. Захаров матырыйаалларыттан Слепцовтар төрүттэрин төрүччүтүн булбута улаханнык көмөлөстө. Холбоон оҥоһуллубут төрүччү:

Хос быһаарыылар:

1. Таблицаттан көстөрүнэн уонна С. И. Боло суруйарынан, Омоҕой Баай удьуордарыттан үөскээн тэнийбиттэр: Нам, Байаҕантай улуустара (ол иһигэр билиҥҥи Өймөкөөн сахалара), Игидэй нэһилиэктэрэ, Омоҕой Баай дьонноруттан Бахсы, Баатылы (Боотулу, Боотулуу), Баҕарах нэһилиэктэрэ.

2. Омоҕой Баай саха биир төрүт өбүгэтэ. Кини туһунан сэһэн олус элбэх. Олортон бэчээттэммиттэрэ: С. И. Боло «Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. — Дьокуускай, 1994 с., 36, 37, 75, 258–267, 283 с.; Г-9. Эргис. Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ. I чааһа. — М. — Л., 1960, 55–83 с.

3. Бахсыгыр Оҕонньор, Саһыл Бытык, Күдэн Атах, Бахчыгыр Баатыр, Мадьыҥы Төрөнөй, Аан Чаачай ойуун, Кэдэрги Кээдэй, Дэлгэһэ (Тэлгэһэ) Бөҕө, Модьукаан, Тиһикээн эмиэ саха сэһэнигэр киэҥник биллэр дьон. Кинилэр тустарынан көр: С. И. Боло. Ыйылл. кинигэ. 109–125 с; Г. У. Эргис. Ыйылл. кинигэ, 211–217, 219–225 с.

4. Күүркэнньик Хабырылла, Ф. Ф. Захаров булбутунан, 1795 с. төрөөбүт. Бэйэтин кэмигэр аатырбыт-сураҕырбыт киһи эбит. Улуус быраабатын дьиэтин туттарсыбыта билиҥҥэ диэри музей буолан туһалыы турар. 300 сүөһүлээх, кинээс. (Е. Д. Андросов. Ыйылл. үлэ, 18 с.).

5. Күүркэнньик Хабырылла уола Күттүкүс Мэхээлэ 1813 с. төрөөбүт. Нэһилиэгэр икки төгүл кинээстээбит. 400 сүөһүлээх. Туос моҕол ураһалаах.

6. Куукума Уйбаан балачча байбыт, кинээстии сылдьыбыт, туос ураһалаах, элбэх оҕолоох. Матрена диэн кыыһа Григорий Оросиҥҥа кэргэн тахсыбыт. Куукума Уйбаан уола Тыллаах Баһылай кулубанан талыллан үлэлээбит. Трофим Неустроев кулуба кыыһын кэргэн ылбыт. 1912 с. Инородческай съезд кыттыылааҕа (бу киһи ист. наука доктора М. М. Хатылаев ийэтинэн хос эһэтэ буолара төрүччүттэн көстөр.).

7. Күттүкүс Мэхээлэ уола Петр Михайлович Слепцов нэһилиэгэр кинээстии, Байаҕантай улууһугар кулубалыы сылдьыбыт. Туос ураһалаах. Таҥара дьиэтин туттарбыт. Аатырбыт олоҥхоһут. Кэргэнэ Болугур нэһилиэгин баайа Дьоскуоскай кыыһа Ааныка. Кини энньэтигэр моҕол ураһа туоһун отут акка ыҥыырдан аҕалбыттар. Ол онно түҥүрдэри-хотоҕойдору кытары Болугур Айыыта кэлсибитэ үһү диэн сэһэн баар эбит. Онон буоллаҕына, П. М. Слепцов кэргэнэ Ааныка ааттаах-суоллаах Омуоруйа баай удьуора, Сэһэн Боло чугас аймаҕа буолуон сөп.

8. П. М. Слепцов кулуба уола Петр Петрович Слепцов эмиэ баай. Байаҕантай улууһун кулубата. Мэҥэ Доллутуттан улууһугар кулубалыы сылдьыбыт Р. Д. Стручков баай кыыһын Пелагеяны кэргэн ылбыт. 1908 сыллаахха оскуола туттарбыт. 1912 с. Романовтар династияларын 300 сыллаах үбүлүөйдэригэр аналлаах Сахалар съезтэрин кыттыылааҕа (уопсай хаартыскаҕа оччотооҕу саха бас-көс тойотторун, биллэр-көстөр үөрэхтээхтэрин кытары В. И. Слепцовтыын түһүспүттэр).

9. Гавриил Петрович Слепцов (Петр Михайлович уола) — биллибит-көстүбүт мас ууһа эрээри, сэниэтик олорор буолан, идэтийэн дьарыктамматах. И. В. Оросин соҕотох кыыһын Маарыйаны кэргэн ылбыт.

10. Ксения Петровна (Петр Михайлович кыыһа) Таатта төрдүн баайа Денис Петрович Неустроев кэргэнэ. Ырыаһыт, сэһэнньит, остуоруйаһыт. Киниттэн саха икки суруйааччыта төрүүр: саха литературатын төрүттэспит классик суруйааччы Николай Денисович Неустроев (1895–1929) уонна Анна Денисовна Неустроева, саха дьахтарыттан бастакынан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбута. Н. Д. уонна А. Д. Неустроевтар ийэлэрин Ксения Петровнаны уонна ийэлэрин аҕатын олоҥхоһут Слепцову утумнаабыттар диэххэ сөп.

11. Анна Петровна Слепцова Арассыйа Бүөтүр быраата У. Ф. Андросовка кэргэн тахсыбыт. Сэһэнньит, ырыаһыт-тойуксут эбит. Кини кыыһа Наталья — Р. И. Софронов (Алампа убайа) кэргэнэ.

12. Петр Михайлович Слепцов кыыһа Екатерина (?). Петр Заболоцкайга (Манчаары туһунан сэһэннэргэ ахтыллар аатырар Күөх Кэтириинэ уола) тахсар. Кинилэртэн төрөөбүт Ульяна Петровна Бороҕон улууһугар Семен Иванович Васильевка (Степан Иннокентьевич Васильев — Кылыкынай кулуба сиэнигэр) кэргэн тахсар. Кинилэртэн Иван Семенович Васильев төрүүр (ф. н.к. СГУ доцена Ю. И. Васильев аҕата).

13. Федора Васильевна (Куукума Уйбаан сиэнэ, В. И. Слепцов Н. В. Ионова диэн Чэриктэй баайын кыыһыттан төрөппүт оҕото) (1893–1917). Дьокуускайга Женскэй епархиальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, 1915 сыллаахха «сестра милосердия» буолабын диэн, аан дойду маҥнайгы сэриитигэр көрдөһөн барбыт. Илиитигэр саа тутан, Польша сиринэн сэриилэһэн, хорсунун көрдөрөн, «Женский батальон смерти» састаабыгар киллэриллибит. Ол сылдьан, тыҥатыгар баас ылан, эмтэнэн, дойдутугар төннөн кэлэн баран, эдэр сааһыгар өлбүт.

14. Михаил Петрович Слепцов-Отоороп. Уустук дьылҕалаах саха интеллигенциятын биир биллэр бэрэстэбиитэлэ. Кини туһунан биллиилээх журналист Д. В. Кустуров «Саха сирэ» хаһыакка (13.05.92) бу курдук суруйбута:

«Слепцов Михаил Петрович — билиитинэн, дьоҕурунан сахаҕа киэҥник биллибит киһи. Повстанчествоҕа сылдьыбыта амнистияламмытын кэннэ Үөрэх наркоматыгар, онтон Совнаркомҥа, ол аата, правительствоҕа, сэкирэтээр, «Саха омук» общество чилиэнэ. Ол иннинэ уонна кэннинэ — учуутал… …повстанчествоҕа кыттыбытын иһин, а. э., амнистия соппут урукку буруйугар, сокуоннайа суох, хаайыыга ууруллубут.

Бу киһи ынырыгынан сураҕырбыт Соловки лааҕырын тулуйан, тыыннаах ордубут бэрт аҕыйах дьоннортон биирдэстэрэ».

Литературнай-переводческай комиссия чилиэнинэн үлэлии сылдьыбыт. Кэлин, босхолонон кэлэн баран, дойдутугар Баайаҕаҕа олорбут. Холкуоска биригэдьиирдээбит, бухгалтердаабыт. М. П. Слепцов-Отооробу П. А. Ойуунускай дьиҥнээх суруйааччы диэн ааттыыр эбит. Р. Е. Хатылаев ахтыытынан, М. П. Слепцов-Отоороп Л. Н. Толстой «Сэрии уонна эйэ» диэн сүдү романын тылбаастаан бүтэрбит. Аахпыт дьон хайҕаабыттар, бэчээккэ биэр диэбиттэр. Бэчээккэ туттараары сырыттаҕына, НКВД үлэһиттэрэ хаайбыттар, онон «Сэрии уонна эйэ» роман тылбааһа сүппүт.

15. Василий Петрович Слепцов М. П. Слепцов-Отоороп бииргэ төрөөбүт быраата. Куутуйаарап диэн илии баттаан суруйа сылдьыбыт. Үксүн нууччалыы тылынан хоһоон суруйар эбит. Алтан Сарын (Г. В. Баишев) ыкса доҕоро эбитэ үһү. Н. Д. Неустроев кэриэс суругун төрдүс пуунугар киниэхэ сыһыаннаан маннык суруйбут: «4. бырааппар В. П. Слепцову, мин анабылбыттан биир соноҕос атта биэрээриҥ».

16. Лидия Гаврильевна (1896–1977) (Гавриил Петрович Слепцов кыыһа) революция иннинэ фельдшер үөрэҕин бүтэрбит. Гражданскай сэриигэ иккис кэргэнин Гаврил Леонидович Семенов (I Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Георгиевскай кириэстээх) үрүҥ этэрээтигэр фельдшердээбит. Бааһырбыттарга элбэх операцияны оҥорбутум, онно 3–4 олус ыараханнык бааһырбыт дьону эрэ кыайан быыһаабатаҕым диэн кэпсиир эбит.

17. Алексей Иванович Слепцов (Куукума Уйбаан аччыгый уола, В. И. Слепцов кулуба быраата) сүөһүнэн балачча байбыт. Аатырбыт сэһэнньит эбит.

Таблицаҕа Н. Д. Неустроев чугас аймахтара эрэ киирдилэр. Миэстэ тиийбэтинэн барыларын киллэрэр кыаллыбат. Логлойо Сэмэнтэн ыла Федот Федотович Захаров таблицатынан ыытылынна.

Онон, саха уус-уран литературатын төрүттэспит классик суруйааччы Николай Денисович Неустроев уонна саха маҥнайгы суруйааччы дьахтара, фольклорист Анна Денисовна Неустроева ийэлэрэ Ксения Петровна уонна ийэлэринэн чугас аймахтара, таайдара уонна өбүгэлэрэ, Баайаҕа Слепцовтара, удьуордаан туран аатырбыт олоҥхоһут, сээркээн сэһэнньит, айар талааннаах, кэрэ-чуор куоластаах ырыаһыт дьон эбиттэр. Кинилэри утумнаабыт буолуохтарын сөп эбит Н. Д. Неустроев уонна А. Д. Неустроева.

1995 с.

### Үйэтитии, кэриэстэбил туґунан аҕыйах тыл

Ааспыта суох билиҥҥи суох, уруккутун умнар норуот инники кэскилэ кэрэгэй диэн былыргыттан быйылгыга диэри уос номоҕо киһи аймах үйэлэргэ мунньуммут муудараһын этэр. Саха омук эмиэ да дьоллоох, эмиэ даҕаны сордоох дьылҕалаах. Дьоло — Өксөкүлээх, Алампа, Күлүмнүүр, Ойуунускай, Омуоһап, Бараахап, о. д.а. курдук киһи киэнин кэрэмэстэрэ, саха саарыннара урааҥхайтан үөскээн айан-үлэлээн, кылгас гынан баран, чаҕылхай олоҕу олорон ааспыттарыгар. Оттон итиччэ бэйэлээх талааннаах, дьоҕурдаах, сөҕүмэр кыахтаах саха ньургун уолаттара быстах оҥорууланан, кэмнэрин иннинэ былаҕайга былдьаммыттара — норуот соро.

Өссө кутурҕаннааҕа баар — кинилэр көмүс уҥуохтара киһилии кистэммэтэҕэр, хаарыаннаах кырамталара кыайан булуллубакка, көрүүтэ-харайыыта суох тулаайахсыйан сытаахтыылларыгар. Атын омукка, баҕар, сүүс сыл баһыгар кылам гынар ийэ айылҕа күндү бэлэҕэ буолар уратылаах дьон саха дьолугар үйэ уларыйар, төлкө түстэнэр былдьаһыктаах-быһылааннаах саҕар күөрэйэн тахсаннар, кэнэҕэски кэнчээри ыччаттарын олохторун тускутугар олук уурдахтара, түөрэх кэбистэхтэрэ, соргу көтөхтөхтөрө.

Сүдү дьон ытык буордарын көрдөөһүн, кинилэр ааттарын салгыы үйэтитии, кэриэстээһин — барыбыт иэспит. Нөрүөн нөргүй, барҕа махтал А. Е. Кулаковскай көмүллүбүт миэстэтин инньэ Москваттан тиийэн буларга бэйэлэрин сүрэхтэрин баҕатынан өр сылларга сыраласпыт, сүүрбүт-көппүт үтүөкэннээх дьоҥҥо — С. Ф. Поповка, Е. Е. Алексеевка! Ити буолар дьоҥҥо-сэргэҕэ, үүнэр көлүөнэҕэ бастыҥ холобур.

П. А. Ойуунускай 100 сыллаах үбүлүөйүн саҕана «Туох барыта кэмнээх-кэрдиистээх» диэн «Саха сиригэр» бэйэм санаабын этэн суруйбуттаахпын. Онно быстах, үйэтэ суох ол-бу тэрээһиннэргэ, аһааһыннарга эҥин олус үгүс үбү ороскуоттаабакка, үйэтитэрдии үйэтитэн республика тутаах куоратын киин болуоссатыгар уонна эмиэ Орджоникидзе аатынан уулуссаҕа, уруккуларын уларытан, саха норуотун чулуу уолун аатын сүктэриэххэ, болуоссат килэдийэр киинигэр мэҥэ өйдөбүнньүк туруоруохха диэн этии киллэрбитим. Дьокуускай П. А. Ойуунускай олоҕун тиһэх күнүгэр диэри олорбут, үлэлээбит куората буоларынан, Саха сирин государственноһа төрүттэнэригэр, бөҕөргөөн сайдарыгар уонна төрөөбүт норуотугар хайдах да мэлдьэһиллибэт сүҥкэн үтүөлээҕинэн суверенитеттаах республика киин куоратыгар биллэр-көстөр гына бэлиэтик үйэтитии сиэрдээх буолуо этэ. Өссө сэргэстэһэ сытар, быһа охсор улахан уулуссалар ааттарын эмиэ, уруккулара эргэрбитинэн, Былатыан доҕорун чаҕылхай Максим (1997 сылга эмиэ 100 сааһа бэлиэтэниэхтээх), В. В. Никифоров, бырааттыы Ксенофонтовтар, Алампа Соппуруонап, И. Е. Винокуров, И. Н. Барахов, о. д.а. норуоттарыгар чахчы үтүөлээх бастыҥ дьоннорбут ааттарынан солбуйары көрүөххэ диэн эппитим. Атын сиртэн кэлбит ыалдьыттар (холобурга диэн аҕыннахха, аҕыйах хонугунан Россия суруйааччылара пленумнуу күргүөмүнэн кэлээри сылдьаллар), омуктар даҕаны билиҥҥэ диэри Лениннэригэр, революцияларыгар уонна компартия деятеллэригэр сүгүрүйэ олороллор эбит, ол Дзержинскэй, Орджоникидзе, Петровскай эҥин Саха сирин историятыгар, норуотугар туох улахан сыһыаннаахтара, туох ахтыллар-кэриэстэнэр үтүө суолу-ииһи хаалларбыттара эбитэ буолла диэн төһө эрэ дьиибэргээн, бэркиһээн да эрэллэр?! Кырдьыга даҕаны, Ойуунускайы бүтүн аан дойду билиитигэр таһааран, ЮНЕСКО-ҕа тиийэ бэлиэтэтэн чиэстээн, уруйдаан-айхаллаан баран, бэйэлээх бэйэбит киин куораппытыгар дьоһуннаахтык үйэтитэртэн салалта тоҕо туттунарын бар дьон өйдөөбөт.

Дьон-сэргэ оччоттон баччаҕа диэри өрө туппуту наар өрө тутар, умнууга хаалбыты куруутун умнар дьаллык баарын эмиэ сөпсөөбөт. Аны икки сылынан А. Е. Кулаковскай 120 сылын киэҥ далааһыннаахтык бэлиэтииргэ тэринии хайыы-үйэ саҕаланан эрэр. Айар тыл аҕатыгар сүгүрүйүүнү ким даҕаны утарбат эрээри, эмиэ идеологияҕа охтуу, конъюнктуранан салайтаран улуу киһи аатын туһана сатааһын баар курдук. Тоҕо эрэ кэлин кэмҥэ үөһэнэн-алларанан Өксөкүлээх улахан омуктуун чугасаһыахха, өйү-санааны уларытыахха диэбитэ диэн куоһурданыы, сотору-сотору тумулук туттуу иһиллэр буолла.

Оттон саха литературатын төрүттээбит атын классиктарбытыгар төһө болҕомто уурулларый? Быйылгы дьыл ахсынньытыгар Н. Д. Неустроев төрөөбүтэ 100 сыла туолар. Аҕыйах ый хаалла. Ити бөдөҥ событиеҕа улахан бэлэмнэнии баран эрэрэ, бэл аналлаах комиссия да тэриллибитэ иһиллибэт. Арай Ю. И. Васильев бэлэмнээһининэн «Бичик» кинигэ кыһатыгар классик айымньыларын, үлэлэрин хомуурунньуга тахсыахтаах.

Эһиил сэтинньи ыйга А. И. Софронов төрөөбүтэ 110 сыла. Сүүс сыла реакция кэмигэр, саха норуотун историятыгар ыардык ахтыллар айдааннаах 86-с сылга түбэһэн (таарыччы эттэххэ, бүтүн саха норуотугар, чуолаан интеллигенциятыгар, ыччатыгар сүллүгэс көтөҕүллүбүт ол событиетын 10 сылыгар билиҥҥи позицияттан сыанабыл оҥоһуллуон, үөрэтии ыытыллыан наада), аанньа бэлиэтэммэтэҕэ. Айар, научнай интеллигенция ыгыыга-түүрэйдээһиҥҥэ, хам баттааһыҥҥа олорбута. Эгэ, оскуолалар чобуорхайыахтара дуо? Арай театрдар Н. Лугинов суруйуутунан «Алампа, Алампа…» спектаклы туруораннар үөрдүбүттэрэ, сэргэхсиппиттэрэ. Дьэ онон эһиилги сылга үбүлүөй сүүс сааһын кэриэтэ ньиргиэрдээхтик бэлиэтэнэрэ сиэрдээх быһыы өрөгөйдөөһүнүнэн буолуоҕа. Үбүлүөй тэрээһинин былааныгар Саха республикатын народнай артиһын Г. Г. Колесов Алампа айымньыларыгар аналлаах айар киэһэлэрин киллэрэри үгүстэр кэтэһэллэрэ эрэбил. Урут ити репертуарынан оройуоннары кэрийбитэ сүрдээх интэриэһи тарпыта.

Н. Д. Неустроев, А. И. Софронов барахсаттар тыыннаахтарыгар былаастан өйөбүл ылбакка, Алампа репрессияланан, үтүргэҥҥэ сылдьан, үйэлэрин моҥооботох бэрт кыһалҕалаах олохторугар олус үгүһү оҥорон хаалларбыттара. Тус бэйэлэрин иннин көрүнэн сылаастык-сымнаҕастык олорботохторо, харыстаммакка үлэлээбиттэрэ, Бэл, ааты ааттатар оҕо-уруу төрөппөккө, кылгас үйэлэммиттэрэ. Уопсайынан, 20-30-с сылларга омук хаарыаннаах талыы генофондата имири эстэ сыспыта. А. И. Софроновы, Н. Д. Неустроевы сөптөөхтүк үйэтитии өссө даҕаны ситэ оҥоһулла илик. Манна даҕатан эттэххэ, В. Никифоров-Күлүмнүүр литератураҕа миэстэтин букатыннаахтык быһаарар эмиэ уолдьаспата дуо? Кинилэр олоро сылдьыбыт дьиэлэригэр мемориальнай музейдары тэрийэр буоллар. Алампа айымньыларын (урут бэчээттэнэ иликтэрин эмиэ), бары үлэлэрин (ол иһигэр ойууннааһыҥҥа аналлаах үлэтин) толору хомуурунньугун хас эмэ томунан бэчээттиэххэ сөбө. Өссө биир, баҕар, мөккүөрдээх да соҕус буолуо, уруккуттан баар санааны этиэхпин баҕарабын. А. Софронов саха драматургията, театральнай искусствота төрүттэниитигэр уонна сайдыытыгар, сүһүөҕэр туруутугар быһаччы өҥөлөөҕүнэн кини аатын, дьиҥинэн, Саха драмтеатра сүгэрэ буоллар, оттон урукку Музыкальнай, билиҥҥи Опера уонна балет театра П. А. Ойуунускай аатын илдьэ хаалара (урут театр биир, музыкально-драматическай театр диэн ааттанар эрдэҕинэ Ойуунускай аата иҥэриллибитэ), историческай өртүнэн ордук сөп түбэһиэ этэ. Ол Ойуунускай аатын ханан да намтаппат. Кинилэр сүрдээх истиҥник санаһалларын, доҕордууларын туһунан ахтыылар бааллар. Уонна өссө сахаттан бастакы лингвист-учуонай П. А. Ойуунускай аатын дьэ саҥа туспа бас билэр дьиэлэнэн эрэр институкка көһөрөн иҥэрэр олус тоҕоостоох, сөптөөх буолуох этэ. Итинник уларытыыны общественность, ити тэрилтэлэр коллективтара, Ойуунускай аймахтара даҕаны, бука, утарыахтара суоҕа эбитэ буолуо.

Уруккуну убаастыыр, ааспыты кэриэстиир — өбүгэ сиэрэ. Ол сиэрбитин тутустахпытына, нация чулуу бэрэстэбиитэллэрин, бүгүҥҥү, сарсыҥҥы күммүтүгэр ордук эрэллээх буолуохпут.

1995 с.

### Народнай суруйааччы аатыгар күлүк түһэрэр сатаммат

Баар бастыҥ барҕата — талбата
Эһиги буолбаккыат, аанньаллар,
Эриэккэс дьиҥ дьикти айыылар, —
Барымаҥ да, кубалар, барымаҥ…
Барымаҥ, эрдэлээн барымаҥ!

Бу санньыар, өй-сүрэх аймаһыйар тылларын саха народнай суруйааччыта С. П. Данилов кэриэһигэр бэйэтэ эмиэ үлэтин-хамнаһын үгэнигэр олохтон эрдэ барбыт саха норуотун биир чулуу уола, государственнай деятелэ А. П. Илларионов суруйбута. Билигин биһиги урааҥхай аймахтан уратытык биллибит-көстүбүт сүдү киһибит, бөдөҥ суруйааччыбыт В. Яковлев-Далан төрөөбүтэ 70 сылын бэлиэтээри сылдьабыт. Кэлин сылларга норуокка суон тулааһын буолар улахан дьоннорбутун утуу-субуу сүтэртээтибит. Сүтүкпүт олохпут уустугуран, ыараан истэҕин аайы өссө ордук биллэр буолан иһэр. Өй-санаа салгыыр, үүннээх-тэһииннээх тылларынан сүбэ-ама биэрэр убайдарбыт суохтара олус биллэр. Бэйэтин кэмигэр ити туһунан Василий Семенович (аны санаатахха, бэйэтэ суох буолуон аҕыйах ый иннинэ) бу курдук хараастан, аһыйан эппит эбит: «Аҕа, убай туттубут дьоннорум миэхэ көннөрү табаарыстардааҕар, доҕоттордооҕор күндүлэр. Мэлдьитин өйдөөх, муударай дьонтон киһи тугу эрэ бэриһиннэрэрэ, туохха эрэ иитиллэрэ. Кинилэри кытары кэпсэтэр куруутун да сэргэх, интэриэһинэй буолара. «Софрон Петрович инньэ диэтэ ээ», «кини ол туһунан маннык санаалаах» диэн, бэйэ-бэйэбитигэр тириэрдиһэрбит, хас тылын болҕойорбут, ырытыһарбыт. Софрон Петрович курдук духуобунай лидердэрэ суох олох чуҥкук. Атыттар хайдахтарын билбэтим, оттон мин өйүм оҥоһуута оннуга эбитэ дуу, мэлдьитин үөрэниэн, саҥаны билиэн-көрүөн баҕарар. Ордукка, үрдүккэ тардыстыы — киһи айылгыта. Оттон ол саҥаны, сонуну биэрэр дьонум, кинилэри үтүктэ сатыыр убай учууталларым суоҕа хобдох, кураххай, кураанах».

Ол бэйэтэ билигин кини эмиэ суох. Олус суохтуур түгэҥҥэ кини кинигэлэрин кэмиттэн кэмигэр ылан көрөрбөр анабыл суруктарын хос-хос кичэйэн ааҕабын. Аҕыйах ыйынан кинигэ кыһатыгар үлэлии киирэрбин таайбыттыы, бэчээт үлэтигэр бэлэмнээх буоларбар баҕаран бэлэхтээбит «Памятная книга редактора» кинигэтигэр: «Уб. Валерий Николаевич, биһиги суолбутун солоон «Чолбон» туругурарын иһин инниҥ диэки баран ис. Ис сүрэхтэн эрэли кытта Даlаnю 14/III‑90 с.» диэн суруйбут эбит. Ытыктыыр, сүгүрүйэр суруйааччым элбэххэ эбээһинэстиир тылларын кытары кини ырааҕы, инникини сахатын норуотун дьылҕатын толкуйдаан санааҕа түһэн олорор сылаарҕаабыт-сындалыйбыт мөссүөнэ көстөн кэлэргэ дылы.

Далан курдук дириҥ хорутуулаах суруйуулардаах, далааһыннаах санаалаах, төрөөбүт норуотун итиитик таптыыр сүдү киһини бар дьоно барыта суохтуур. Талааннаах уран тыл маастара буоларын таһынан суверенитет ылыллыытыгар, бөҕөргөөһүнүгэр өйү-санааны түмүүгэ, норуоту сомоҕолооһуҥҥа, салалта аптарытыата үрдээһинигэр олус улахан өҥөтүн умнуохха сатаммат. Кини далан өксөкү кэриэтэ үрдүктэн, ыраахтан анаарара, инникини, кэлэри өтөрү көрөрө. Хомойуох иһин, Далан, С. П. Данилов, о. д.а. курдук киэҥ көрүүлээхтэрбит, дириҥ далай санаалаахтарбыт, баһырхай чүөмчүлээхтэрбит аҕыйаан иһэллэр, солбуйуох дьоммут биир илии тарбаҕар баттаныахтарын сөп.

Үүнэн иһэр ыччаты, кэлэр көлүөнэни кинилэр холобурдарыгар иитии-уһуйуу — ытык иэспит. Үгүс үйэтитэр үлэ ыытыллан эрэрэ үөрүүлээх. Ол эрээри күлүгүрдэр түгэннэр эмиэ баалларын ахтыбат буолуохха сатаммат. Соторутааҕыта народнай суруйааччы огдообото М. Е. Данилова С. П. Даниловы ааһан иһэн кыбытан баһааҕырдар тыллардаах ахтыы оҥоһуллубутуттан хомойон, көннөрүү биэрдэ. Далан «Дьылҕам миэнэ» диэн ахтыы кинигэтигэр тутуһан сууттаһыы хас эмэ сылы быһа соһуллан дьон-сэргэ өйүн-санаатын аймаата. «Аргументы и факты на севере» хаһыат «С 1994 года тянется судебная тяжба, бросающая тень на покойного народного писателя В. С. Яковлева-Далана… Дело суда решить на чьей стороне правда с юридической точки зрения, а сегодня мы публикуем выдержки из письма И. А. Егорова (Ивана Осуохая), отражающие настроения значительной части общественности республики» диэн дэлэҕэ суруйуо дуо?! Республикаҕа киэҥник биллэр Оһуохай Уйбаан маннык этиитин кытары ким баҕарар сөпсөһүө: «Во-вторых, странно следующее основание, на которое ссылается Н. Н. Каратаев: «Судом не рассмотрен иск к журналу «Чолбон» и к Яковлеву В. С.(Далан)». Что же, суд должен вызывать в зал заседания уже покойного писателя?.. Я считаю, что в этом затянувшемся деле должна быть наконец поставлена точка. Я за справедливое решение суда, но не думаю, что такие люди, как Далан, Багдарыын Сүлбэ, Егор Алексеев, много сделавшие для своего народа и республики, могли бы оклеветать ни в чем не повинных людей».

Суруйааччылар сойуустара, «Чолбон» сурунаал редакцията туруорсуу бөҕөнөн бу ыйга Хаҥалас улууһун суутунан көрүллүөхтээх дьыаланы көһөртөрдүлэр. Онон, сатаатар, народнай суруйааччы төрөөбүтэ 70 сыла бэлиэтэниитин арыый киһилии көрсөр кыахтанныбыт, сааттан-сууттан быыһанныбыт. Дьэ билиҥҥэ диэри итинник хобдох быһыы-майгы ааспат, айыы сиэрэ тутуһуллубат, норуот чиэһэ-суобаһа буолбут дьоммут ааттарын харыстааһын суох.

Суруйааччы айымньылара бар дьон билиниитин, тапталын ылбытын, куруук ааҕылла туралларын кини «Тыгын Дархан», «Дьылҕам миэнэ» кинигэлэрэ отуттуу, сүүрбэ биэстии тыһыынча ахсаанынан тахсан баран тарҕатыллан бүппүттэрэ чаҕылхайдык көрдөрөр. Бу күннэргэ Элиста куораттан кинигэ кыһатын аатыгар Калмыкия республикатын көҥүл тустууга ыстаарсай тренеринэн үлэлиир Кузьмин И. И. диэн киһиттэн сурук кэллэ. Кини ыраах олорорунан Василий Семенович суох буолбутун билбэт буолан, киниэхэ аадырыстаабыт суругун тириэрдэрбитигэр көрдөспүт. И. Кузьмин аймаҕын туһунан кинигэҕэ ахтыллан аата үйэтитиллибититтэн сүрдээҕин үөрбүт уонна наһаа махтанар эбит. Кини «хайдах курдук норуот эбэтэр норуот чулуу дьоно эрэйи-муҥу көрбүттэрин эдэр көлүөнэ дьоно билиэх тустаахтар» диэн этэр. Кырдьыга даҕаны, Далан иннинэ ити курдук киэҥ далааһыннаахтык уус-уран айымньыга история кырдьыгын аһаҕастык бар дьон билиитигэр таһаарбыт суруйааччы биһиэхэ суоҕа.

«Дьылҕам миэнэ» кинигэ А. Солженицын «Архипелаг ГУЛАГ» суруйуутугар холоонноох. Бу айымньы туһунан билиҥҥитэ С. А. Попов-Тумат эрэ «Суруйааччы норуотун туһунан» диэн («Саха сирэ» 03.10.96) дьоһуннаах ырытыыны оҥорон турар. Эссе-роман нуучча, атын омук тылынан бэчээттэнэн таҕыстаҕына олус улахан сыанабылы ылыаҕа. Уонна күн-дьыл төһөнөн ааһан истэҕин аайы бүтүн эпоханы, империя иһигэр олорбут дьоҕус омук дьылҕатын кырдьыктаахтык, тус бэйэ билбитигэр уонна докумуоннарга, чахчыларга олоҕуран хайдах баарынан көрдөрүллүбүтүнэн суолтата өссө улаатан иһиэҕэ.

«Сыһыарыыларын» иннигэр автор «Докумуоннар аҕыйах да буоллаллар кимнээх кимнэрин-туохтарын, охсуһуу хайдах курдук харысхала суох барарын үчүгэйдик көрдөрөллөр дии саныыбын. Миигин ордук КГБ дьоно Л. А. Выйме, В. В. Мунтян уонна Г. Г. Окороков санаалара биирэ сөхтөрөр. Гавриил Гаврильевич үлэтэ биэс-алта эрэ сыллааҕы — букатын соторутааҕы. Кини саха интеллигенциятыгар иитиллэ сытар айа, дьон ааҕыан наада. Олохпут хайдах уларыйан иһиэ биллибэт, куттал хантан, хайдах суоһуурун билии саха норуотун аҕыйах ахсааннаах интеллигенциятын инники репрессиялартан хайдах эмэ көмүскээрэй, харыстаарай»… диэн суруйбут. Суруйааччы «олоҕу уус-уран чинчийиигэ холонуу» диэн ааттаабыт бу айымньытыгар «Г. Г. Окороков уонна кини «сигнал» киллэрэр дьонун дьайыылара, хаһыакка тахсар ыстатыйалар, Мунтян суоһурҕаныыта, студеннар айдааннара — барылара биир уопсай ситимнээхтэрэ, хайдах эрэ 1952 сыллааҕы хампаанньаны санаталлара. Ити иннинээҕи да сылларга, кини кэнниттэн даҕаны националистары күргүөмүнэн көрдөөһүн хампаанньата кэнники бара илигэ» диэн мээнэҕэ бэлиэтээбэтэх. Ааспыт сылга суруйааччы И. Е. Федосеев «Олох диэн охсуһуу» кинигэтин «Биир уодаһыннаах холуннарыы туһунан» диэн салаатыгар дьиибэ чахчыны ахтыбыт. Кинини 1985 с. ССРС КГБ-тын председателигэр В. Чебриковка суруйбут суругунан сибээстээн, 1986 с. тохсунньутугар генеральнай инспекцияттан генерал-лейтенант Е. М. Чукрин уонна полковник А. М. Горчаков бэсиэдэҕэ ыҥырбыттар. Кинилэр бу курдук малтаччы иһитиннэрбиттэр: «Биһиги былырыын бэһиэ буолан атырдьах ыйыгар манна кэлэн, биир ый үлэлээн барбыппыт. ССКП КК уурааҕын таһаартараары, ону бэлэмнии кэлэ сылдьыбыппыт. Ону боппуруоскут сүүдүҥү, ситэтэ суох бэлэмнэммит диэннэр, алтынньыга иккиэ кэлэн, эмиэ үлэлээн барбыппыт», — диэбитэ миэхэ Е. М. Чукрин.

— Ол туох уурааҕын бэлэмнээбиккитий?

— Туох буолуой?! Саха сиригэр национализм күөрэйиилэрин туһунан. 1928 сыллааҕы уурааҕы билэр инигин? Ол уурааҕы өссө чиҥэтэн, бигэргэтэн биэриэх тустаах этибит…

… КГБ сорох үлэһиттэрэ уонна кинилэргэ саха национализмын туһунан донуос суруйар хопчуттар ССКП КК-гар Саха сиринээҕи партийнай тэрилтэҕэ интернациональнай иитии мөлтөҕүн туһунан уураах бэлэмнэнэрин туһунан истэн-билэн бараннар, өрөгөйдүү түспүттэрэ». Бу маны ааҕан баран, киһи олус соһуйар, кэлэйэр, хомойор. Оччотугар 1986 с. кулун тутар — муус устар ыйга тахсыбыт событиелар айдааннара олох эрдэттэн бэлэмнэммит соруйан оҥоһуу, провокация буолара бигэргэнэн тахсар. Докумуоннар, дьон ахтыылара итини кэрэһилииллэр. «Республика Саха» хаһыакка «Дело Башарина» диэн КГБ урукку үрдүк сололоох үлэһитин П. С. Павлов ахтыыта бэчээттэммитэ. Онно кини 1952 с. национализмы көрдөөһүн хампаанньата обком сорудаҕынан, тэрийиитинэн ыытыллыбытын ахтар: «Возможно, горотделение было образовано по указанию обкома в целях усиления борьбы с якутским национализмом, как того требовала в то время искусственно созданная в республике обстановка. Может быть, оно должно было служить громоотводом для хитроумного руководства МГБ от ожидавшейся грозы, когда начнутся широкомасштабные разоблачения националистов и пойдет волна репрессий…

Но появилось и много новых материалов, а старые досье разбухли. Причина понятна: обком ВКП(б) требует, борьба с национализмом разгорается, средства массовой информации трубят вовсю, народ взбудоражен. И все это — вокруг имени Башарина». «…Из докладной записки партийные органы республики должны были понять, что оперативная обстановка по национальному вопросу благоприятна. Несмотря на эту очевидность, руководство якутского обкома все же объявило широкую политическую кампанию по выявлению и разоблачению националистов среди интеллигенции и молодежи. Для оправдания этого начали искусственно создавать подходящую обстановку, то есть, был избран путь фальсификации. Началась «охота на ведьм», на людей, которые будто бы проповедуют идеологию и политику буржуазии в ЯАССР и угрожают в республике». П. Павлов оччотооҕуга Даланы, А. Федоровы кытары бииргэ түбэспит студент М. Ивановы (Багдарыын Сүлбэ) хаайар туһунан уураахха обком 1 секретара С. З. Борисов бэйэтинэн илии баттаабытын ахтар.

Дьэ сүрдээх! Оччоттон баччаҕа диэри наар ыччат уонна интеллигенция үрдүгэр түһэллэр. Суоҕу баар оҥоро, буруйдааҕы була сатыыллар. Кэлин кэмҥэ оччотооҕу айдааннар тустарынан барытын мэлдьэһэ, атыҥҥа булкуйа сатааһын баар. Холобура, соторутааҕыта Г. П. Башарин уонна Ф. С. мөккүөрдэрин Саха сирэ Нуучча государствотыгар холбоммут боппуруоһугар эрэ тыл тылга киирсибэтэх профессордар иирсээннэрин курдук көрдөрө сатыыр улахан ыстатыйа тахсыбыта. Ол кырдьыкка эппиэттээбэтин аҥаардас «Материалы презентации книги профессора Г. П. Башарина «Три якутских реалиста-просветителя» диэн 1995 с. тахсыбыт брошюраҕа киирбит икки суруктан билиэххэ сөп. 1991 с. кулун тутар 4 күнүгэр М. С. Горбачев аатыгар ыыппыт Ф. С., Е. С., о. д.а. илии баттаабыт Г. П. Башариҥҥа «омугумсуйууну күөртүүрүнэн» Социалистическай Үлэ Геройун аата бэриллэрэ сөбө суоҕун туһунан суруктара бэчээттэммит. Үкчү итинник ис хоһоонноох, Башарины национализмҥа буруйдуур сурук эмиэ кулун тутар 7 күнүгэр Новосибирскайтан ист. наука доктора В. С. Познанскайынан илии баттанан Верховнай Совет председателин аатыгар ыытыллыбыт эбит. Аҕыйах күнүнэн быысаһан. Хайдах курдук тэрээһиний?

Сибилигин Далан кинигэтигэр баайсан сууттаһа сылдьар дьон үксүлэрин араас үҥсүүлэрэ, суруктара урукку партийнай архыыпка сыталлар аҕай. Чуолаан 20-с сыллартан органнары кытары сибээстээх А. В. Паулин саха чулуу дьонун эккирэтиһэр, сойуолуур үгүс үҥсүүлэрэ. Ол барыта хостонон бар дьон билиитигэр тахсар буолла быһыылаах ити сууттаһыы түмүгэр. Аҥаардас В. С. Яковлев-Даланы буруйдуур элбэх үҥсүүлэртэн (эмиэ биир кэмҥэ киксиинэн суруллубуттар) сорҕолорун туһунан народнай поэт С. И. Тарасов С. П. Данилов туһунан ахтыы кинигэтигэр суруйбута. Ол үҥсүүлэр туохха наада этилэрин туһунан КГБ урукку үлэһитэ П. Павлов саамай сөпкө эппит. Ис дьиҥин билэрэ бэрт буоллаҕа. Далан сэрэппитин курдук, күн бүгүн даҕаны норуоттарын түһэн биэрэр, республика президенин, бас-көс дьонун атыылаан ас-таҥас таһаара сатааччылар бааллар. Балаһыанньа ыараатаҕын, соҕурууттан хахсаат тыаллар үрдэхтэрин ахсын, манна миэстэтигэр уган биэрээччилэр көстөн иһэллэр. Тус бэйэ барыһыгар, былааска тахсар баҕаттан. История хомолтолоох уруоктара туохха даҕаны үөрэппэтэх муҥнара дуу… Билигин саха чулуу дьонун сууллара сатааһын арыый «демократическай» ньымаларынан барар. Холобур, бэчээт нөҥүө. Бэчээт тылын күүһүн-кыаҕын туһанан. Сорҕотугар кириитикэҕэ үлүһүйэн, ардыгар анаан-минээн соруйан. Т. Элляева, С. Татаринов, о. д.а., тус бэйэ интэриэһигэр эрэ курдуктар аҕа баһылыкпытыгар араастаан баайсар, дьаралыктары ыйыыр, киинтэн уодьуганнатарга ыҥырардыы ис хоһоонноох суруйуулара тахсыылара, саха дьонун эрэ буолбакка, атын олохтоох омуктары кытары хомотор, дьиксиннэрэр. Ол туһунан кинилэр бэчээтинэн, телевизорынан санааларын биллэртээбиттэрин истэбит, билэбит.

Талааннаах суруйааччыбыт, бөдөҥ общественнай деятельбит туһунан этэр-суруйар баҕа үгүс. Ол эрээри син биир күннээҕи иирбэ-таарба үтүрүйэн, үтүө тыллар оннуларыгар бөрөкүтэ суоҕу санатыһарга күһэллэбит. Василий Семенович туһунан иһирэх, истиҥ ахтыыны билигин бэлэмнэнэ, хомулла сылдьар ахтыы кинигэтигэр киллэриэм диэн бүөрэмньи ырам-баҕам санаабын көтөҕөр. Үтүө-мааны дьоннорбутун күлүк санаата суох, киһилии кэриэстиир, ахтар кэмҥэ хаһан тиийэбит?

1998 с.

### Эдэр саас — норуот эрэлэ, кэскилэ

Мин иннибэр «Эдэр Саас» хаһыат өрдөөҕү (16.07.1997 с.) саһарбыт нүөмэрэ сытар. Арыйталаан көрдөххө, сыччах бу биир нүөмэр кэпсиирэ элбэх эбит: тоҕус сыл анараа өттүгэр ыччат эйгэтигэр туох саҥа көстүү, событие буолбута, үүнэн иһэр спортсменнар ситиһиилэрэ, республика общественнай-политическай олоҕор оччотооҕу эдэр дьону туох долгутара, о. д.а. барыта сиэркилэттэн тэйитиллибиттии субу көстөн тиллэн кэлэргэ дылы. Бастакы сирэйгэ «Эрэлим, итэҕэлим — ыччакка» диэн хаһыат ол кэмнээҕи редакторын колонкатыгар Альберт Соров: «Билигин үгүс киһи, ордук кырдьаҕас өттө, ыччаппыт эһиннэ-быһынна, урукку биһиги көлүөнэбитигэр тиийбэт эҥин диэн этиилэригэр мин сөпсөспөппүн… Көрүҥ эрэ тулаҕытын. Хайдах курдук талааннаах, мындыр, уус, хас да омук тылын билэр, үчүгэйдик уруһуйдуур, хоһоон, кэпсээн суруйар, наукаҕа тардыһар, уопсайынан, киһи сүрдээҕин соһуйар, үөрэ көрөр ыччата олус элбэх эбээт!» диэн туран, салгыы ыччакка проблема: арыгылааһын, үлэтэ суох буолуу, күлүгээннээһин, хаайыыга түбэһии, наркомания, о. д.а. элбэҕин, ол сытыы боппуруостары быһаарыыга сэрэтэр, харыстыыр үлэ ыытыллыахтааҕын, правовой үөрэхтээһин, дьиэ кэргэн уонна уол оҕо, эр киһи оруолун үрдэтии, ыччат общественнай-политическай олоххо көхтөөх буоларын ситиһии, айылҕалыын дьүөрэлэһии, саха ыччатын промышленноска сыһыарыы, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолорго профориентацияҕа көмөлөһүү наадалааҕын уо. д.а. туһунан санаатын үллэстибит.

Информация салаатыгар «Эдэр пресса‑97» куонкурус түмүктэнэн эрэрин, Ыччат министерствотын тэрийиитинэн республика бары улуустарыттан 60-ча ыччат лидерин түмүөхтээх «Дархан» лааҕыр аһыллан үлэлиэхтээҕин, «Түгэн» кулууп ыччаты сиэр-майгы, өй-санаа өттүнэн иитэр сыаллаах сахалыы киинэ устар былааннааҕын, онуоха сөптөөх айымньылары, сценарийдары хомуйарын, «Полиграфиздат» саҥа дьиэтигэр бастакы бэчээттээн таһаарыы боруобата буолан ааспытын, о. д.а. сонуннары «Түгэн» СК иһитиннэрбит. «… Маҥан ыраас кумааҕыга «Аргументы и факты» хаһыат, чап-чараас илиистэртэн «Мы построим новую Якутию» диэн көмүс суруктаах кинигэ бэчээттэнэн тахсар үлэлэрин көрдүбүт. Бу бэйэ сиригэр чэпчэки сыанаҕа бэчээттээн таһаарар сыаллаах-соруктаах аныгы оборудованиенан хааччыллыылаах тутуллубут дьиэ» диэн корреспондент үөрэн суруйбут (бүгүҥҥү күҥҥэ үөһээ салалтаттан күүскэ өйөммүт типографиябыт балаһыанньата мөлтөөбүтэ киһини хомотор).

Үһүс балаһаҕа (хаһыат иккис сирэйигэр уһуннук тохтуохтааҕым быһыытынан бүтэһиккэ хаалларабын) үөрбүт-көппүт бөҕө-таҕа көрүҥнээх эдэркээн бөҕөстөр түспүт хаартыскалардаах «Дьолу тосхойбут дьоһун кыайыы. Дима Михайлов — аан дойду чемпиона», «Аан дойдуттан боруонса мэтээллээх» диэн, киэн туттуулаах суруйуулар төбөлөрө көстө түһэр. Спорт, тустуу диэн баран муннукка ытаабыт суруналыыс Петр Павлов 15–17 саастаах уолаттарга Индияҕа ыытыллыбыт аан дойду чемпионатыгар бастаабыт эдэркээн бөҕөһү, кини тренерин С. П. Сивцеви, Амматтан төрүттээх аҕата П. П. Михайловы кытары Уус Алдан улууһун дьаһалтатыгар буолбут көрсүһүү туһунан, Дималаах Стас Захаров 28 сыллаах уһун тохтобул кэнниттэн 1969 с. АХШ Боулдер куоратыгар уолаттарга аан дойду бастакы чемпионатыгар И. Федосеев, С. Макаров ситиһиилэрин хатылаабыттарыттан астынан-долгуйан туран хаһыат сирэйин толору кэриэтэ суруйбут. Бу улахан таһымнаах түһүлгэҕэ үһүс буолбут Станислав Захаровтыын Светлана Аммосова кэпсэтиитэ эмиэ уруй-айхал, алгыс тылларынан доҕуһуолламмыт. Дьэ чахчы чаҕылхай ситиһии эбит! Билигин биһиги тустууктарбыт кыайыылара-хотуулара аҕырымнаан сылдьар кэмигэр Томпо уола Виктор Лебедев эдэрдэргэ эмиэ аан дойдуга чемпионнаан бүтүн Саха сирин олохтоохторун сүргэлэрин көтөхтө. Кыһыйыан иһин, ол кыайыыбыт «ноолоох» буолбутугар эдэр бөҕөс бэйэтэ буруйа суох.

Бүтэһик балаһаҕа ааҕааччыларга сөбүлэппит «Уу-чукучук», «Сүрэх кистэлэҥэ» (инбэлиит кыыс тапталын туһунан суруйуутуттан харах уута ыгыллыан курдук) рубрикалар ааҕааччыны сэргэхситэллэр, олохтон хомолтолоохтук эрдэ барбыт талааннаах художник Кеша Пестряков хатыламмат ойуулара хаһыаты олус киэргэппиттэр. «ЭС (Эдэр саас) иһимэ» салааҕа «Иирсээн» диэн арыгыһыт аҕалаах ыал айдаанын көрдөрөр, киһи хараастыах ханна баҕарар тарҕаммыт олохпут омсолоох көстүүтүттэн Августина Хабарова сценка оҥорбута эдэр киһини толкуйдатар ис хоһоонноох. Дьоҕус айымньы түмүктээһинэ күүстээхтик бэриллибит.

Дьиксиннэриэн иһин, бу курдук быһыы тыаҕа, куоракка буоллун, үгэс, нуорма курдук буолан бараары гынна. Арыгыга олус ылларбыт ыалга туох аанньа иитии, оҕоҕо кыһаллыы, таптааһын, харыстааһын баар буолуой? Ол да иһин олохтон үчүгэйи күүппэт, синигэр түспүт, отуора алдьаммыт, тулатыгар барытыгар өстүйбүт ыччат элбии турар. Аны кыыс, дьахтар иһэр буолуута хойунна. Норуот быһыытынан төннөн, дьүдэйэн кэхтэн (деградация) барыахпытын баҕарбат буоллахпытына, бары бүттүүн турунан арыгы дьайын дьалбарытар, ыччаппытын, эр дьоммутун өрүһүйэр араас өрүттээх үлэҕэ бары кыттан нэһилиэнньэ уопсай хамсааһынын таһаарарга уолдьаста.

Хаһыат кэнники сирэйин хаҥас муннугун көрө түһээт, киһи дьик гынар: эдэр баҕайы номоҕон көрүҥнээх уол хаартыската хара араамканан хаймыыламмыт. Уус Алдантан төрүттээх көҥүл тустууга спорт маастара, саҥа ыал буолан кыыс оҕоломмут А. Дьокуускай куоракка кырбанан өлбүтүн туһунан убайа, доҕотторо кутурҕаны биллэрбиттэр. Тоҕо эрэ, абарбыт санааҕа соруйан оҥоһуллардыы, кэнники уонтан тахса сылга чулуу, бастыҥ ыччаттарбыт ити курдук хомолтолоохтук былаҕайга былдьаныылара олус үксээтэ. 2–3 сыллааҕыта дьулаан статистика дааннайдарын истэн турабын: сылын аайы 500-кэ эдэр ыччат араас дэҥҥэ-оһолго, быһылааҥҥа түбэһэн, арыгыга сүһүрэн, кырбанан, бэйэтигэр тиийинэн күн сириттэн сүтэр диэн. Бу эйэлээх олоххо аҕыйах ахсааннаах омукка төһөлөөх ыар сүтүгүй?! Саамай абалааҕа, киһи өйүгэр кыайан батарбата — үгүстэр биир саастаахтарын, өссө бииргэ оонньоон-көрүлээн улааппыт атастарын илиилэриттэн эчэйэн бодоҥ буолуулара, тыыннара быстыыта — хайдахтаах иэдээний?! Тоҕо ыччат, дьон олус хабыр, кырыктаах, аһыныгаһа суох буолла? Хайдах гынан, итинник алдьархайы халбарытабыт, ыччаппытын, кэлэр кэскилбитин араҥаччылыыбыт, буруйу оҥорууну аччатабыт, холуобунай дьыалалар арыллыыларын күүһүрдэбит. «АиФ» хаһыакка (5–6 сыллааҕыта) милиция, ОМОН, СОБР, спецназ, о. д.а. курдук күүс уорганнарын үлэһиттэрин ахсаана Сэбилэниилээх Күүстэргэ сулууспалыыр байыаннайдардааҕар элбээтэ, ол эрээри ахсаан хаачыстыбаны тупсарбата диэн, суруйан тураллар. Кырдьык, буруйу оҥорууну арыйыы бырыһыана аҕыйах диэн туһааннаахтар бэйэлэрэ даҕаны билинэллэр (квартираны халааһын, автобуска уоруу эҥин, о. д.а. кыайан арыллыбат, үҥсэн, ирдэһэн туһа суох курдук буолааччы). Ол эрээри хас биирдии киһи этэҥҥэ буолара киниттэн бэйэтиттэн, ыалтан, аймахтан улахан тутулуктаах. «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн норуот муудараһа баар. Түүн-күнүс мээнэ сылдьыбат, иирсэ-баайса сатаабат, дьону кытары уопсай тылы булар, түбэһиэх хампаанньаны кытары сөрөспөт, илэ өйүнэн сылдьар ыччат быстах түбэлтэҕэ эрэ арааска түбэһиэн сөп. Оттон иһэр-аһыыр, наар ыкса киэһэ, түүннэри кэлэр-барар, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан хабысхата суох быһыылаах, дьиэ кэргэҥҥэ аҥаардас ийэҕэ, эһэҕэ-эбэҕэ олус ньээ гынан барыта бэлэмҥэ-далбарга атаахтык, ачаатык иитиллэн, инфантильнай майгылаах эбэтэр бэйэтэ хараактыра, туспа санаата, биир сүнньэ суох, бэйэтин кыайан көмүскэммэт, олус «ээх» хоту, дьону батыһа сылдьар ыччат быһылааҥҥа түбэһэрэ ордук хойуу. Онон оҕону, ыччаты дьиэ кэргэҥҥэ сөптөөхтүк иитииттэн, төрөппүт оруолуттан үгүс тутулуктаах. Саамай аллара саха ыччата саҥа баһылаан эрэр идэтигэр — «Туймаада-Даймонд» алмааһы кырыылыыр собуоттарыгар үөрэнэргэ хомуур буоларын туһунан Профтехүөрэхтээһин салалтатын Кадры бэлэмнээһиҥҥэ киинин биллэриитэ бэчээттэммит.

Хаһыат иккис балаһатыгар төннөн кэллэххэ, тахсыбыт матырыйааллары ааҕан баран, оччотооҕу ыччат общественнай тэрилтэлэрэ актыыбынайдар даҕаны эбит диэн сөҕө саныыгын. «Туймаада» хаһыакка бэчээттэммит ыстатыйаҕа Кэбээйиттэн үөрэнэр студеннар түмсүүлэрин вице-президенэ Д. Якомин санаатын этэн кыһыйан-абаран суруйбут: «Мин санаабар, ханнык баҕарар киһини оҥорбут дьыалаларынан, үлэлэринэн сыаналыахха сөп этэ. Уонна киһи бэйэтин төрөөбүт дойдутугар, республикатыгар, улууһугар, нэһилиэгэр патриот буолуохтаах дии саныыбын. Оттон бу народнай депутат Т. Элляева бэйэтин ыстатыйатынан туох диэри гыммытын өйдөөбөтүм. Бастатан туран, кини биһиги республикабыт суверенитетын утары үлэлиир дуу, эбэтэр бэйэтин амбициятын биллэрээри таһаарбыт дуу?! Иккиһинэн, Т. Элляева бэйэтин быыбардааччыларын аатыттан таһаарбыт ыстатыйата дуо? Суох буоллаҕына, тоҕо кини народнай депутат Т. Элляева диэн илии баттаабытый?»

Оттон «Эдэр интеллигенция» түмсүү Сэбиэтин чилиэнэ Август Егоров бэйэтин санаатын этиитэ бүгүҥҥү күнү кытары алтыһар: «Кэлиҥҥи кэмҥэ киин да, олохтоох да хаһыаттарга тахсар биһиги алмааспытыгар уонна президеммитигэр туһуламмыт ыстатыйаларын, бастатан туран, киин былаас биһиэхэ экономическай уонна политическай хааччахтааһыннарын күүһүрүүтүн курдук сыаналыыбын.

Сибилигин бэйэбит испитигэр президеммитин ууратар дуу, уларытар дуу туһунан кэпсэтиилэри күөртээһин бара турар. Оттон республикабыт уонна суверенитеппыт мэктиэтинэн биһиги бэйэбит президеммит буолар эбээт. Мин кини ыытар политикатын барытын кытары толору сөбүлэспэппин, өйөөбөппүн гынан баран, балаһыанньа маннык уустугуран, тыҥаан иһэрэ барыта биир Николаев буруйа диири утарабын. Биһиги, Россия биир быстыспат сорҕото буоларбыт быһыытынан, дойду бүттүүнүн үрдүнэн тахса турар эстии-быстыы, ыһыллыы-тоҕуллуу биһиэхэ хайдах да дьайбат буолуон сатаммат. Россия билигин сүрдээх уустук экономическай балаһыанньаҕа олорор. Кини үөһээ салалтата эбии ресурсалары, эбии баайы-дуолу бэрт үлүскэннээхтик көрдүүр. Биллэн турар, саҥа атаҕар туран эрэр, этэргэ дылы, бараммат сир баайдаах Саха сирэ кинилэр харахтарын хайаан даҕаны да аалар…

Хомойуох иһин, биһиги хаһан да буоларын курдук тугу да ылына сатаабакка, таах олорон биэрээри гынныбыт, өссө аһара бараммыт бэйэбитинэн президеммитин «суулларыаххайыҥ» дэһэбит…

…Биһиги, эдэр дьон уонна ордук үүнэн иһэр ыччаттар, ханнык эрэ үтүө «дьээдьэҕэ» эрэнэрбит, уопсайынан, иитимньи (иждивенческэй) санаабыт суох буолуохтаах. Киһи бэйэтин бэйэтэ ииттиэхтээх. Өскөтүн биһиги хас биирдиибит итинниги ситистэхпитинэ — Сахабыт сирэ инникитин эмиэ бэйэтин бэйэтэ хааччынар буоларыгар, умнаһыт кэриэтэ илии уунуулаах сылдьар сааттаах туругуттан тахсарыгар улахан олук буолуох этэ…»

Университекка саха салаатын үөрэнэн бүтэриэҕиттэн общественнай тэрилтэҕэ үлэлэһэн сыратын биэрбит эдэр специалист тыла-өһө диэтэххэ, оччотооҕу быһыыны-майгыны сөпкө сыаналыыр уонна бэйэтин биир саастыылаахтарын хас биирдиилэрэ бэйэлэрин миэстэлэригэр харыларын ньыппарынан туран үлэлииллэригэр, бары бүттүүн кыттан төрөөбүт республикаларын өрө тардалларыгар, сайыннаралларыгар ыҥырар. А. В. Егоров оччотооҕу этиитин дьыаланан дакаастаата, моҥкурууттуур балаһыанньаламмыт национальнай кинигэ кыһатыгар салайааччынан ананыаҕыттан тэрилтэни туруктаах оҥорон, Сибииргэ, Дальнай Востока уонна Бүтүн Россияҕа инники күөҥҥэ сылдьары ситистэ. Кини личность, үлэһит, салайааччы быһыытынан үүнүүтүгэр, син урукку комсомол оскуолатын кэриэтэ, ыччат общественнай түмсүүтүгэр көхтөөхтүк кыттан, күүскэ үлэлэһэн буһуута-хатыыта көмөлөспүтэ саарбаҕа суох.

Маныаха даҕатан аҕыннахха, «Эдэр Саас» ассоциация, ЭИТ эдэр специалистар түмсүүлэрэ, «Нордлайт», студеннар уонна ыччаттар үлэлэрин биржалара, «Тобул» ыччат интеллектуальнай кулууба, о. д.а. ыччат общественнай тэрилтэлэрин кыттыылаахтарыттан билигин үгүс тэрилтэ салайааччылара, наука кандидаттара, айар үлэһиттэр үүнэн тахсыбыттарыттан астынабыт, үөрэбит. ЭИТ үлэлээбит, саҕалаабыт дьыалаларыттан биир кэмҥэ (1996–1997 сс.) Ыччат министерствотын нөҥүө эдэр, кэскиллээх спортсменнары дьиэнэн хааччыйыыны, республика үрдүнэн эдэр ыалларга чааһынай (индивидуальнай) дьиэ тутуутугар матырыйаалынан, үбүнэн кредит бэриллиитигэр сокуон оҥоһуллуутун туруорсан ситиспиппитин, кэлин ипотека тэриллиитин боппуруоһун аан маҥнай көтөхпүппүтүн киэн тутта ахтабыт (аан бастакы ипотека диэн термини, дьиэ атыылаһыыга кредит биэрии итинник көрүҥэ баарын народнай депутаттары кытары көрсүһүүгэ А. С. Уаровтан истэн идея ылбыппыт). Ипотека үлэтин саҕалаан тэнитиигэ урукку ыччат «Нордлайт» тэрилтэтин лидерэ Михаил Мярикянов ситиһиилээхтик үлэлиир. Салгыы «Эдэр интеллигенция» түмсүүн хос бэрэссэдээтэлин быһыытынан мин «Президент — государственноспыт мэктиэтэ» диэн ыстатыйанан эмиэ бэйэм санаабын оччотооҕуга тириэрдибит эбиппин.

Тоҕус сыл анараа өттүгэр бэчээккэ тахсыбыт суруйуулар күн бүгүн даҕаны суолталарын (актуальностарын) сүтэрэ иликтэр. Билигин даҕаны иэрэҥ-саараҥ балаһыанньа, үөһэттэн ыгыы, республика интэриэһин түһэн биэрии суох диэххэ сатаммат. Политтехнология олох хаамыытыгар сөп түбэһиннэриллэн уларыйан иһэр. Бүгүн хаһыакка компромат кутуу, история сорох түгэннэригэр, личностарыгар үспүкүлээссийэлээһин («МК в Якутии» эҥин) уустугурбутугар аны интернет нөҥүө информационнай атаака (сымыйа сурах-садьык, компромат, аһаҕас провокация) оҥоһуллар буолла. Соторутааҕыта Үп министерствота республика иһигэр баһааҕырдар сайты оҥорбуттары кытары сууттаһан кыайда. «Кремль-орг» политическай экспертнэй ситим «Столица» медиа-холдинг гендиректорын К. Алексеевы кытары интервьюларыгар (13.09.06) кини бу курдук этэр: «…Что касается электронных СМИ, то в Якутии, кроме чисто информационных, работает несколько так называемых политтехнологических сайтов. Недавно открылась еще парочка. По подбору публикаций очень легко можно понять, чьи интересы представляют эти сайты. Схема их действия очень простая: вбрасывается та или иная информация с необходимым акцентом, которую потом комментируют другие СМИ. При этом достигается эффект обсуждения темы обществом…

… — Недавно закрылся сайт «VIP-Якутия», публиковавший материалы оппозиционного характера. Это было связано с административными проблемами редакции или же здесь сыграла роль позиция местных властей по отношению к сайту?

— Сразу оговорюсь, что я не в восторге от продукции, которую производил этот сайт. За последние месяцы там было несколько откровенно провокационных вещей. Что касается закрытия сайта, то да, можно предположить, что его работа была заблокирована из-за ряда публикаций, направленных против республиканских властей и отдельных самых высокопоставленных персон. Вообще, интернет-сайты — отдельная тема для разговора. Сегодня его закрыли, а завтра ресурс будет зарегистрирован в другом месте, под другим названием и продолжит вести такую же политику. К классическим СМИ это имеет мало отношения».

Омук дьылҕата ыччатыттан тутулуктаах диэн мээнэҕэ этиллибэт. Норуотун туһугар кыһаллар, ыалдьар, бар дьонун түһэн биэрбэт уонна инникини, кэскиллээҕи көрөр ыччаттаах омук күүстээх, түмсүүлээх буолар. Онон күн бүгүн эмиэ эдэрдэр республика интэриэһин таарыйар тыын боппуруостары өйдүүр буолаллара, туора турбаттара наада.

Күн-дьыл төһө да аастар, олох-дьаһах хаамыыта хайдах да уларыйдар, суверенитет ситиһиитэ, суолтата ааспат. Аҕыйах ахсааннаах норуот тыыннаах хааларын мэктиэтэ — государственнаһыгар. Ыччакка төрөөбүт норуоккут, республикаҕыт инникитэ, ол аата бэйэҕит кэлэр кэскилгит эһигиттэн бэйэҕититтэн тутулуктаах диэн өссө төгүл санатыахпын баҕарабын.

2006 с.

### Президент — государственноспыт мэктиэтэ

Үйэлэр кирбиилэрэ алтыһар олус тыҥааһыннаах кэмигэр олоробут. Ааһан эрэр сүүс сыл усталаах-туоратыгар өрө-таҥнары дьалкыллыбыт, отуора хамсаабыт олохпут өтөрүнэн-наарынан оннун, сүнньүн булан биэримээри гынна. Өссө даҕаны туох-ханнык уларыйыы буолан иһиэн сэрэйэр уустук. Оннук мүччүргэннээх, дьалхааннаах бириэмэҕэ олорорбутун учуоттанан, били «ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат» дииллэринии, улахан омук үтүөтүн-мөкүтүн барытын үтүктэн, тэҥҥэ олорсон, уҥа-хаҥас кыраайга олус түспэккэ, оломун көрөн олохпутун оҥосторбут, дьаһанарбыт ордук буолуо этэ. Саха өркөн өйдөөҕө В. В. Никифоров былаас уларыйар күчүмэҕэй күннэригэр бар дьонун бу курдук сэрэппит эбит: «1905 сыллаах дьылга эмиэ революция буола сылдьыбыта. Ол буолан баран революция долгуна, уу баала түһэрин курдук, төттөрү түспүтэ. Элбэх хаан тохтубута. Онон, үөрэх баар буолтун кэннэ, олус соһуйбакка эрэбит, сэрэнэн холбоһон иһиэх тустаахпыт. Олох даҕаны хамсыыра икки сирэйдээх буолар баҕайыта, мэтээл икки сирэйиттэн инникитэ эрэ көстөр, эргиттэххэ эрэ кэлин сирэйэ көстүөхтээх. Онон олох иккис сирэйэ билигин көстүбэт», — диэн. Оттон улуу Өксөкүлээх үйэ саҕаланыытыгар күн-хаан күһэйэр, күһэҥэ быстар кыһалҕата тирээн иһэр диэн дьиксинэн, олох уларыйыытын уораана, «улуу омуктар охсуспут соттуктара дьокуут омук сордоох дьолун туомун тоҕо туолуйуо буоллаҕа дуу?» диэн муҥатыйбыта. Кинилэр сэрэтиилэрэ, дьиксиниилэрэ оруннааҕын ааспыт сыллар алдьархайдара — үрүҥ-кыһыл буолан бэйэ-бэйэни кытта күөнтэһии, сэймэктэһии, быстах кэмҥэ айбардаан ааһар былааска алыс бэриниилээҕи көрдөрөргө кыһаллан бэйэ дьонун түһэн биэрии, харыстаспакка хобулаһыы, уксан биэрии үөһэттэн ыытыллыбыт иэдээннээх репрессияларга төрүөт буолуута, сэрии сылларыгар кэлин салалта тыа сиригэр дьону хоргуйан өлөр балаһыанньаҕа киллэриитэ көрдөрөллөр. Ити история амырыын чахчылара билиҥҥи дьоҥҥо суостаах сэрэтиинэн буолуохтаахтар, ордук аҕыйах ахсааннаах омукка, биһиэхэ…

Кэлин кэмҥэ биһиги республикабытыгар киинтэн ыгыы олус күүһүрдэ. Онуоха урут атын республикалары кытары ыксары сибээһэ суохпут, кинилэр кытаанах кэмнэригэр кыһаммакка, сорҕотугар түһэн да биэрбиппит, «мааны оҕо» буола сатаан кинилэрдиин биир сомоҕонон регион бырааптарын көмүскээбэккэ олорон биэрбиппит охсон, ойдом бэйэбит эрэ хаалбыппыт балаһыанньаны өссө ордук мөлтөтөр. Инникитин ити үөрэх буоллар…

Аны республикабыт президенигэр тастан саба түһүү элбээбит кэмигэр бэйэбит дьоммут олус сытайан туран эбиискэлэһэн, ытарҕа буолан барбыттара хомотор. Кириитикэ баар буолуохтаах, ол эрээри кэмнээх-кэрдиистээх буоллаҕына көдьүүстээх. Олус аһара түһүү, өссө бэйэ иһинэн муҥурдаммакка, киэҥ эйгэҕэ үҥсэргээн, олус күүркэтэн биллэрэ сатааһын, ааһа баран үөһэттэн уодьуганнатарга, эбэтэр аллараттан туоратарга ыҥырыы бэйэҕэ быһахтаммыкка тэҥнээх. Үгүс олохтоох дьон, сахалар уонна нууччалар, республика интэриэһин түһэн биэриини сөбүлээбэтилэр, ылымматылар… Холобур Ю. Поздняков норуот «хойутаан да буоллар өйдөммүтүттэн» үөрбүтүн биллэрдэр даҕаны, эмиэ «Чубайс и Николаев: противостояние» диэн суруйуу авторын кытары сорҕотугар сөбүлэспэтин биллэрэр: «В российской казне нет денег. Чубайс лихорадочно ищет их, в том числе и чтобы выжить самому как политику. Естественно, он не мог не обратить внимание на алмазно-бриллиантовый комплекс. По его мнению, Якутия несправедливо много получает от доходов комплекса… Однако победа Чубайса над Николаевым опасна для нас, якутян, так как повлечет за собой потерю доходов, которые мы имели ранее». Дьиктитэ диэн, сорохтор, ол курдук холобур, «Наше время» хаһыат «Николаев и Чубайс: противостояние» ыстатыйа атын киһи эбэтэр хас да киһи холбоон суруйуута буолуон сөп диэн сабаҕалааһыны оҥордулар.

Ити иһигэр республикабыт салалтата, чуолаан президеммит, эмиэ итинник уохтаах-кылыннаах кириитикэ үөскүүрүгэр төрүөт биэрбэт гына үлэлииллэрэ-дьаһайаллара буоллар. Тыала суохха мас хамсаабат. Хомойон, хоргутан этэр саҥалар, сэмэлиир тыллар ордук тыа сиригэр үгүстүк этиллэр буолан иһэллэр. Салалтаны норуота өйүүрүн, эрэнэрин тухары, кинилэр биир тыыннаах, сыаллаах буоллахтарына — ханнык да ыарахаттары эрдээхтик туоруур кыах баар. Оттон салалта итэҕэлтэн таҕыстаҕына, утарааччылар биирдиилээн дьоннортон модун оппозицияҕа кубулуйуохтарын сөп… Соторутааҕыта буолан ааспыт Ленскэй улууһунааҕы дьаһалта баһылыгар быыбар хампаанньатын хаамыыта, ханнык ньымаларынан агитация ыытыллыбыта олус дьиксиннэриилээх. Ол да иһин политикаҕа уотунан оонньооһун кутталлааҕын, тус бэйэ интэриэһинэн эрэ муҥурданан сата баһын тардыы ордук аҕыйах ахсааннаах норуоттар дьылҕаларыгар охсуулаах буолуон сөбүн өйдүөххэ сөп этэ. Национальнай лидер аптарытыата түстэҕинэ, эбэтэр күүс өртүнэн үлэтиттэн туоратыллан хааллаҕына, республика олохтоохторо бары ночоотурарбытын, оннооҕор атын омук дьоно өйдүүллэр.

Өбүгэлэрбит «эстэр ыал сүөһүтэ харсыылаах буолар» диэн этэллэрэ. Бэйэ-бэйэни түсүһэн, уксан биэрии, хобулаһыы, улахан омуктан тутулуктаах буолуохтан ыла саханы кылгас соннообута. Ааспыт историяны анааран көрдөххө, XVII үйэҕэ Екатерина II ыраахтааҕыны сирэй көрсөн улахан быраабы, дуоһунаһы ылбыт Тыгын удьуора Софрон Сыранов 1793 с. Саха уобалаһын кулубатынан быыбардаммытын кэннэ саха тойотторо бэрт былдьаһан үҥсүһэннэр, тиһэҕэр Сэһэн Ардьакыап туруорсан ситиспит олохтоох бэйэни дьаһаныы ити көрүҥэ олох даҕаны сотуллан хаалбыта. Онтон 1827 с. ситиһиллибит И. Мигалкин баһылыктаах Степной Дума (саха маҥнайгы парламена дэниэн сөп) сабыллыытыгар эмиэ олохтоох тойоттор үҥсүүлэрэ улахан төрүөт буолбута. Оттон репрессия саҕана төһөлөөх киһи донуоһунан, баһааҕырдыынан хаайыллыбытай, өлбүтэй-сүппүтэй?! Кэлиҥҥи холобуртан 1986 сыллаахха компартия обкомун салалтата бэйэтин ыччатын, норуотун уган биэрэн омугумсуйууга буруйдаппытын өйдүөҕүҥ. Президент быыбарын саҕана сорох кандидаттар тылларын-өстөрүн эмиэ саныаҕыҥ. Ааспыт кэм уруоктарыттан үөрэниэххэ уолдьаспата дуо?

Республика президенэ — биһиги государственноспыт символа, мэктиэтэ. Онон-манан сылтанан президент институтун соттохторуна — суверенитеппыт даҕаны сүтэр кутталлаах. Ону өйдүөх уонна бу ситиһиибитин харыстыах, көмүскүөх кэриҥнээхпит. Экономическай, политическай балаһыанньа өссө ыарыах чинчилээх. Онон эмиэ уйаммыт-хатаммыт биллэр күнэ-дьыла ыган иһэр. Урут саха дьоно оннооҕор буолуох ыарахаттары көрсүбүтэ, сэриини, суту, ынырыктаах репрессиялары тулуйбута. Билигин да уһуну-киэҥи санаан, түмсүүлээх, биир сомоҕо буоллахпытына эрэ норуот быһыытынан чөл хаалыахпытын өйдөөн туран, уопсай сүбэнэн, биир санаанан өйөһөн-убаһан ыарахаттары туоруурга кыһаллыаҕыҥ. Хайа тухарытын, кыһыл-үрүҥ, коммунист-демократ эҥин диэн хайдыһартан, утарыта турсартан уурайыаҕыҥ. Арахсыыттан-атааннаһыыттан дьоҕус омук сүүйтэриилээх, ночооттоох эрэ хааларын ааспыт алдьархайдар көрдөрөллөрүн умнумуоҕуҥ. Эйэлээх-иллээх, түмсүүлээх, арахсыспакка күүспүтүн холбуур, айымньылаах үлэни өрө тутар, бэйэ иннин бэйэбит көрүнэр буоллахпытына эрэ киһилии олоруохпут, атыттар убаастабылларын ылыахпыт.

Омук дьылҕата ыччатыттан тутулуктаах диэн мээнэҕэ этиллибэт. Норуотун туһугар кыһаллар, ыалдьар, бар дьонун түһэн биэрбэт уонна инникини, кэскиллээҕи көрөр ыччаттаах омук күүстээх, түмсүүлээх буолар. Онон эдэрдэр республика интэриэһин таарыйар тыын боппуруостары өйдүүр буолаллара, норуоттарын кыһалҕаларыттан туора турбаттара наадалаах.

1997 с.

### Кыаҕын ситэри туһаныаҕыҥ

Государство тэринии — омук бэйэтин баһын бас билинэн чэчирии сайдар кыахтанарыгар, тастан суоһааһынтан хаххаланан чөл хааларыгар быһаарар суолталаах. Сахаҕа эмиэ бииргэ түмсэн сомоҕолоһон олорууга дьулуһуу өрдөөҕүттэн баара. Тус-туһунан бытарыйан ыһыллан олорор уустары түмэр, холбуур күүһүнэн хаҥаластар буолбуттара. Нуучча кэлиитигэр бу бүтүн саха аймахха «тойон ууһа» диэн чорботуллан ааттанар тумус уус дьоно саамай утумнаахтык, тэриллиилээхтик көҥүллэрин турууласпыттара. Саха атын бөдөҥ уустара холбоһон өрө турууларыгар бас-көс салайааччыларынан эмиэ кинилэр этилэр. Кэлин даҕаны бойобуода айбардааһыныттан көмүскэнэн, ыраахтааҕыга тиийэ баран бэйэ быраабын туруорсууну Тыгын сиэнэ Маһары, Софрон Сыранов курдук тойоттор саҕалаабыттара. Онон республика маҥнайгы президенэ Хаҥалас сириттэн тахсыбыта түбэһиэхчэ буолбатах, дириҥ силистээх-мутуктаах диэххэ сөп.

Саас-үйэ тухары ыра санаа буолбут баҕа олоххо киириититтэн — Саха сирэ суверенитеты биллэринэн, саҥа Төрүт Сокуону ылынан уонна президент талынан дьиҥнээх государственноһы тутууну саҕалыаҕыттан ыла 5–6 сыл ааһа оҕуста. Ити олус кылгас историческай кэм иһигэр Саха сирэ дьылҕа хаан тосхойбут тоҕоостоох түгэнин мүччү туппата. Федеральнай былаастары кытары боломуочуйалары тыырсыыга политикаҕа, экономикаҕа тыын суолталаах дуогабардар түһэрсиллэннэр, инники сайдыыга бигэ акылаат уурулунна. Суверенитеты бөҕөргөтүү киинтэн өйөөбөт-өйдөөбөт сыһыаннарын, утарар күүстэр аһаҕастык хаарчахтыы, саба баттыы сатыыр усулуобуйаларыгар барбыта. Бүгүҥҥү үрдүк кирбии, Россияҕа политическай быһыы-майгы халбас харатыныы уларыйа турар кэмигэр, түптээх олох сүнньүн була илигинэ, республика салалтата сөптөөх суолу тутуһан, ардыгар сахалыы ньуолбардаһан, сорҕотугар кимиилээхтик киирсэн, федерализм принцибэр олоҕуран бэйэ суверенитетын халбаҥнаабакка дьүккүөрдээхтик туруулаһар политиканы утумнаахтык ыыппытын түмүгэр ситиһиллибитэ. Итиниэхэ республика президенин М. Е. Николаев государство аҕа баһылыгын, политическай лидер уонна личность быһыытынан тус оруола, быһаччы кыттыыта, тэрээһинэ быһаарар суолталааҕа мэлдьэһиллибэтэ чахчы.

Суверенитет ылыллыытын, маҥнайгы хардыыларын саҕана республика салалтатыгар тастан да, истэн даҕаны ыгыы олус улахан этэ. Бүтүн промышленнай оройуону, региону араарарга сорунуу, омугунан хайытан утарыта турсууну, атааннаһыыны таһаара сатааһын курдук саамай кутталлаах, кирдээх ньымаларынан политическай оонньуулары ыытыы быһыыны-майгыны сытыырхаппыта. Салалта оннук күчүмэҕэй балаһыанньаттан общество чэгиэн араҥатын, сүрүннээн, саха нэһилиэнньэтин, общественнай хамсааһыннарын өйөбүллэригэр тирэҕирэн туруктаах быһыы-майгы олохсуйарын (били нуучча өһүн хоһоонугар «и волки сыты, и овцы целы» диэн этиллэрин курдук) ситиспитэ. «Биһиги Саха сирин олохтоохторобут» диэн өйдөбүл, сананыы республикаҕа олорор бары омук бэрэстэбиитэллэригэр бигэтик киирэн эрэр диэн бүгүн эрэмньилээхтик этиэххэ сөп.

М. Е. Николаев үлэлиирин устатыгар обществоны хайытыыны экчи утарарын, баар күүстэртэн ордук чорботон бэйэтигэр тардан туһанартан туттунарын, а. э. республикаҕа эйэ дэмнээх, хардарыта итэҕэйсэр киһилии сыһыан, нус-хас быһыы-майгы үөскүүрүн туһугар ахсаабат кыһамньытын уурарын билиммэт буолуохха табыллыбат. Бу кэлэр быыбарга коммунистартан ордук биллэр С. С. Борисов, компартияттан турбут кандидакка буолбакка, М. Е. Николаевка вице-президент буоларга сөбүлэҥин биэрбитэ, ону тэҥэ саха интэриэһин утумнаахтык көмүскүүр, баар балаһыанньаҕа куруук хайдах баарынан сыанабыл биэрэр уонна салалтаны аһаҕастык кириитикэлиир «Саха кэскилэ» национальнай-демократическай хамсааһын тойон сүбэтэ (салайааччылара Л. Афанасьев-Тэрис, И. Николаев-Уххан, А. Павлов-Дабыл) президени кытары көрсүһэн баран кини кандидатуратын өйүүргэ быһаарыммыттара М. Е. Николаев общество араас араҥаларыгар, бөлөхтөрүгэр киэҥник билиниллэрин, кини атын санаалаахтарга, туспа көрүүлээхтэргэ биир тэҥник сыһыаннаһарын, кинилэри аахсарын итэҕэтиилээхтик көрдөрөллөр. Ити салайааччы биһирэнэр, атыттартан лаппа чорбойор өрүтэ буолар. Ол да иһин үгүс дьон-сэргэ санаата М. Е. Николаев салгыы үлэлиирэ өссө көдьүүстээх, эрэллээх буолуо диэҥҥэ охтор. Улахан политикаҕа буспут-хаппыт Е. П. Жирков уонна Ф. С. Тумусов курдук нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар биллэр, кыахтаах, кэскиллээх эдэрчи дьон билиҥҥи президени өйүүр киэҥ общественнай хамсааһыннары тэрийбиттэрэ политическай эйгэҕэ кини өссө биир болдьоххо үлэлиирэ республика интэриэһигэр ордук туһалаах, көмөлөөх буолуоҕа диэн өйдөбүл баарын бигэргэтэр. Бу билигин турбут кандидаттартан даҕаны сорохторо (төһө да президент буолар кыахтаахпын дэнэр дьон элбээбититтэн үөрбүппүт иһин) аныгыскы быыбарга диэри ордук ситиэ-хотуо, бэйэлэрин эбии көрдөрөн киэҥ билиниини ылыа этилэр диэн санаа эмиэ баар. Ити кинилэри намтатарга сорунууттан буолбакка, хас биирдиибит ордук эрэмньилээх, уруккуттан билэр кандидаппытын талынар бырааптааҕын толору туһанар баҕатыттан тахсар. Билиҥҥи уустук балаһыанньаттан киҥ-наар холлубутун хоту, өһөспүччэ, эбэтэр атын эрэ буоллун диэн эксперимент оҥорор, боруобалаан көрөр курдук санаабычча быһаарыныы, тыастаах-уустаах эрэннэриилэргэ дөбөҥнүк кииринии тутах уонна кутталлаах быһыы. Биитэр тус бэйэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх интэриэһинэн эрэ салайтарыы эмиэ сүүйтэриилээх.

М. Е. Николаев кандидатуратын кытары сөбүлэспэттэр кини норуоттан тэйдэ, салалтаҕа үчүгэй кадрдары түмпэтэ, тыа сиригэр болҕомтотун уурбата диэн этэллэр. Сорохтор РФ билиҥҥи президенэ уһаамыан сөп, оччоҕо кинини кытары тус сыһыанынан Россияҕа ордук ыйааһыннаммыт салайааччыбыт кииҥҥэ балаһыанньата тосту мөлтүөн сөбүн сабаҕалыыллар. Уонна Николаевтан атын кииҥҥэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ кэм ордук биллэр А. Алексеев талыллар кыаҕа улахан диэн ааҕаллар. Ол эрээри идеологиянан олус үлүһүйэр кандидат былааска тахсара эндиэ соҕус, сэрэхтээх. Онуоха төрүөт баар. Соторутааҥҥа диэри кини президент института республикаҕа киирбитин утарар этэ, оттон билигин бэйэтэ быыбарга анньыһа сылдьар. Ону Артур Николаевич киһи быһыытынан тылыгар туругаһа суох, уларыйымтыа позициялаах эбит диэҕи тардыныллар, арааһа, кини «тимир дьиссипилиинэлээх» компартия алын сүһүөх салайааччыта буоларынан, киин салалтатын ыйыытын толороро буолуо диэн сэрэйэр оруннаах. Оччотугар кинини талбыт быыбардааччыларын накаастарыттан, Сахатын сирин интэриэһиттэн коммунистар сыалларын-соруктарын ордук өрө тутаарай, ону олоххо киллэрэргэ дьулуһаарай диэн дьиксинэр, саарбахтыыр санаа үөскүүр.

Кырдьык, этэллэрин курдук, Россияҕа былыргыттан быйылгыга диэри былааһы тутар соҕотох киһиттэн наһаа элбэх тутулуктанар омсолоох үгэс ааспатын аахсыбат буолар сатаммат. Россия киһилии суолунан салгыы сайдарыгар, дьиҥнээх Федерация тутула бөҕөргүүрүгэр мэктиэнэн буолар (сыыһалардаах да буоллар) Б. Ельцин, таҥара көмөтүнэн, этэҥҥэ курдук.

Ол да иһин бэйэбит республикабытыгар эмиэ уҥа-хаҥас кыраайга охсуллубат, түс-бас, социальнай араҥаларынан, бөлөхтөрүнэн, партияларынан хайдыһан утарыта турсууну билиммэт чиҥ, дьиҥ чахчы норуотун эрэ туһун саныыр салайааччыланарбыт наада. Киинтэн республикабыт экономическай кыаҕын сарбыйарга дьулуһуу тохтуу илигин, күргүстээн хатылана турарын «АЛРОСА» тула тардыллыбыт айдаан туоһулуур. Бэйэбит да испитигэр бөлөхтөһөн, улуустаһан, омугунан арахсыһан хайдыһыыны күөртээн политическай капитал оҥостон туһанарга суудайааччылар эмиэ уҕарыйан биэрбэттэр. Ол иһигэр, хомойуох иһин, президеҥҥэ кандидатынан туруоруммут киһи бэйэтинэн (саха киһитэ Н. Е. Архипов) итинник түөрэккэй, олус кутталлаах суолунан нуучча тыллаах нэһилиэнньэ санаатыгар оонньоон куолас хомуйарга суоттанарын, былааска далаһаланарга дураһыйарын аахайбат буолар сатаммат.

Суверенитеттаах республикабыт статуһа, бэйэни дьаһаныыга кыахтара, бырааптара кэҥээһинэ эппиэтинэһи эрэйэр. Урукку кэмҥэ салайааччы, сүнньүнэн, үөһэттэн кэлэр ыйыылары толорор, биир халыыптаах уопсай политиканы ыытыһар эбит буоллаҕына, билигин салалтаҕа турар киһиттэн хаһаайыстыбаннай, салайар үлэҕэ үөрүйэҕин таһынан, ырааҕы-киэҥи эҥсэр государственнай таһымнаах далааһыннаах өйө-санаата, республикатын интэриэһин сатаан туруулаһар кыахтаах, киин былаас бэрэстэбиитэллэрин кытары биир муостаҕа туран уҥа-хаҥас бырахсар тэҥ баайыылаах, санаммыт соругун толорон тэйэр дьүккүөрдээх, сатабыллаах буолара ирдэнэр. М. Е. Николаев үлэлиир кэмигэр билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэһэр, инникини өтө көрөн эрдэттэн дьаһанар улахан дьоҕурдаах политик, киэҥ масштабтаах дьоһуннаах государственнай деятель быһыытынан бүтүн Россия Федерациятыгар аптарытыаты ылары ситистэ. Биһиги суверенитеппытын аахсар буолууларыгар, Саха сирин аата-суола үрдээн, атын республикаларга эрэ буолбакка, кыраныысса тас өттүгэр биллэр-көстөр кыахтаммытыгар ол олус көмөлөөҕө саарбаҕа суох. Ону өссө кэлин, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, государственнай деятель быһыытынан тыҥаа-һыннаах, инники кэскилгэ олук уурар муҥутуур эппиэттээх үлэтин түмүгүн ыраахтан көрөн ситэри сыаналыахпыт, толору дириҥник өйдүөхпүт. Оттон бүгүн күннээҕигэ күлүктэтэн олус көп-түгэх түһүү, бытархайдаһыы, туох итэҕэскэ-быһаҕаска барытыгар күдээринэ, саба быраҕан салайааччыны буруйдааһын сиэрдээх кириитикэни ардыгар аһара түһэр. Сорох президеҥҥэ кандидаттар олоҕу хайдах тупсарыахтаахтарын быһааралларын оннугар, билиҥҥи президент алҕастарын ааҕыыны сүрүн куоһур оҥостоллор. Дьиҥинэн, үлэлээбэт эрэ киһи тугу да сыыспат, алҕаһаабат диэн норуот номоҕун умнумуохха сөп этэ.

М. Е. Николаев үгүс өрүттээх үлэтин-хамнаһын барытын эридьиэстээбэккэ, кини үлэтин чопчу биир хайысхатын бэлиэтиир наада. Президент дьаһайар кэмигэр төрөөбүт норуоттарын туһугар туруулаһан үлэлээбит, охсуспут П. Ойуунускай, М. Аммосов уонна И. Винокуров курдук ойуччу миэстэҕэ турар уһулуччулаах салайааччылары кэриэстээһиҥҥэ киэҥ далааһыннаах үлэ ыытыллыыта кинилэр үтүө үгэстэрэ, салайар үлэҕэ кылаан чыпчаал холобурдара салҕанарыгар эрэмньини саҕаллар. Норуот чулуу уолаттарын ааттарын тилиннэриигэ, кинилэр нэһилиэстибэлэрин билиигэ таһаарыыга үлэни көҕүлээһиниттэн, 1928 с. уураах көтүрүллэрин ситиһиититтэн, 1986 с. репрессия кэлиҥҥи долгунун сиэртибэлэрэ буолбут ыччаттарга тус кыһамньытыттан, о. д.а. ити хайысханан үгүс үлэ барарыттан хайа саха киһитэ астыммат буолуоҕай?! Өксөкүлээх, Күлүмнүүр, Алампа, о. д.а. норуот кутун-сүрүн иитиэхтээбит духуобунай лидердэри өрө тутуу, государственнай таһымҥа таһааран үйэтитии, кэриэстээһин омук сиэрэ-майгыта, өйө-санаата барҕарарын түстүүр суолталаахтар. Уопсайынан, духуобунас, үөрэхтээһин, наука уонна культура сайдарыгар урут хаһан да бачча элбэх оҥоһуллубатаҕа, хайа да атын салайааччы айар, научнай интеллигенцияны, норуот инникитин — ыччатын бу курдук өйөөбөтөҕө, өрө туппатаҕа диэн этиллиэн этиллэр. Ити барыта уһуну-киэҥи көрөртөн, бэйэ норуотун иннигэр салайааччы быһыытынан ытык иэһи толорор баҕаттан уонна кини кэскилин дириҥник өйдүүртэн тахсар.

Народнай суруйааччы В. С. Яковлев-Далан М. Е. Николаевы иккис болдьоххо референдумунан быһааран хаалларыаҕыҥ диэн ыҥырыытын «Эдэр интеллигенция» түмсүү биир маҥнайгынан өйөөбүтэ. Билигин студеннар, ыччаттар общественнай түмсүүлэрэ, тэриллиилэрэ бүттүүн кини кандидатуратын өйөөтүлэр. Промышленнай улуустар, нуучча тыллаах нэһилиэнньэ да санаата М. Е. Николаевка ордук охтуох курдук. Саха дьоно бэйэбит биир санааламмакка, чахчы бэйэтин итэҕэтиилээхтик көрдөрбүт, үлэтин-хамнаһын үгэнигэр сылдьар билиҥҥи президеммитин талар тоҕооһу мүччү тутарбыт сатабыла суох. Сахабыт сирин туһун санаан, М. Е. Николаевка өссө биир болдьоххо үлэлээн мунньуммут үөрүйэҕин, сатабылын уонна потенциалын толору туһанарыгар, саҕаламмыты ситэри олоххо киллэрэригэр, кыаллыбатаҕын туоратарыгар кыахта биэриэҕиҥ!

1996 с.

### Редактор — кыһа төһүү үлэһитэ

Кинигэ — тугунан да кыайан кэмнэммэт духуобунай баай, өй-санаа, билии-көрүү сыаната биллибэт кылаата, норуот историятын кэрэһитэ, кэлэр кэскилин мэктиэтэ. Общество, бүтүн киһи аймах сайдыытыгар муҥура суох улахан суолталааҕынан кинигэҕэ туох даҕаны, бэл интернет курдук аныгы технология эгэлгэтэ тэҥнэспэт. Ол да иһин кинигэ кыһата урукку кэмнэртэн ыла куруутун салалта хараҕын далыгар, дьон-сэргэ болҕомтотун киинигэр баара. Сэбиэскэй кэмҥэ идеологическай тэрилтэ быһыытынан көрүллэн, партия обкомун пропагандаҕа, агитацияҕа отделынан хонтуруолланара. ырыынакка киирии уустук быһыытыгар-майгытыгар, үп-харчы кризиһин кэмигэр сорох салайар үлэһиттэр өттүлэриттэн государственнай кинигэ кыһатын суолтатын ситэри өйдөөбөт, саха, олохтоох омуктар тылларыгар кинигэ бэчээттэниитин көҥдөй ороскуот курдук көрөр, аахайбат көһүүн сыһыан күүһүрэ сылдьыбыт бириэмэлэрэ эмиэ баара. Ол эрээри нэһилиэнньэ наадыйыытын, айар үлэһиттэр, суруйааччылар, кинигэ кыһата туруорсууларын учуоттаан, кэлиҥҥи сылларга салалта социальнай суолталаах литература тахсыытыгар, тарҕаныытыгар улахан өйөбүлү оҥорор. СР Президенэ В. Штыров дуоһунаһыгар киирээт, Духуобунас Академиятын, суруйааччылары кытары көрсүһүүтүгэр культура, айар үлэ уонна кинигэ бэчээттэниитин эйгэтин государство өттүттэн өйөөһүнү биир сүрүн сорук быһыытынан ыйбыта. Литература классиктарын айымньыларын хос таһаарар наадатын бэлиэтээбитэ.

2003 с. «Бичигинэн» тахсар литература тематическай былаанын көрөр Сэбиэти тэрийэр, тахсыбыт кинигэлэртэн алта сүүстүүнү республика библиотекаларын фондатыгар босхо биэрэр туһунан вице-президент А. К. Акимов «О выпуске и распространении социально значимой, национальной литературы»ѕ диэн дьаһала тахсыбыта. Онтон 2005 с. оскуола библиотекаларыгар эмиэ хас тахсыбыт кинигэттэн 700-нү босхо биэрэр туһунан эбии дьаһал тахсыбыта. Онон бэчээттэнэр саҥа кинигэлэр оскуолаларынан уонна Национальнай библиотеканан нөҥүө республика хайа баҕарар муннугар тиийэр кыахтаммыттара. Эмиэ ити сыл олунньу 24 күнүгэр Саха сирин Суруйааччыларын сойууһа төрүттэммитэ 70 сылынан сибээстээн, литература классиктарын айымньыларын бэчээттииргэ правительство анал үп көрөрүгэр республика президенин дьаһала тахсыбыта, онон аан маҥнай Саха сирин литературатын барҕардыбыт классик суруйааччылар айымньылара элбэх томунан бэчээттэниитэ «Бичиккэ» саҕаланна.

Кинигэ кыһатын суолтатын, духуобунас, тыл, литература, культура уонна үөрэх сайдыытыгар киллэрэр кылаатын сыаналаан, «О мерах государственной поддержки книгоиздания и проведении юбилейных мероприятий, посвященных 80-летию Национального книжного издательства «Бичик» Республики Саха (Якутия)» диэн кинигэ кыһатын дьиэнэн-уотунан хааччыйар, о. д.а. көмө туһунан СР Президенэ В. А. Штыров анал дьаһала (30.12.2005 № 427-РП) тахсан улахан өйөбүл оҥоһулунна. Бу республика салалтатын үрдүк сыанабылын уонна итэҕэлин толорор туһугар өссө күүстээх айымньылаах үлэ биһигини, кинигэ таһаарааччылары, күүтэр. Республика аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарын, нуучча уонна саха тылынан кинигэни таһаарар үлэбитигэр туһааннаах Департамеммыт эппиэттээх үлэһиттэрэ Ф. П. Пестряков, А. Д. Петрова, о. д.а., Суруйааччылар сойуустарыттан народнай суруйааччылар Н. И. Харлампьева, М. Д. Ефимов, Н. А. Лугинов, А. В. Кривошапкин өйөбүллэрэ улахан. Урсун, Тумат, Тумарча, И. Мигалкин, Д. Е. Васильева, Д. В. Кириллин, В. В. Илларионов, К. Д. Уткин, Ю. И. Васильев, Н. И. Максимов, Т. А. Маркова, о. д.а. куруутун бииргэ үлэлэһэллэригэр барҕа махталлаахпытын бэлиэтиибит.

80 сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн, кинигэ кыһатыгар тахсар литератураҕа эппиэттээх миэстэҕэ үлэлиирбинэн, күннэтэ оҥоһуллар үлэни толорор сүрүн үлэһиттэр, редактордар тустарынан мин ааҕааччыларга сиһилии билиһиннэриэхпин баҕарабын. Бу республика норуоттарыгар олус наадалаах, бүгүҥҥү литература сайдар хамсааһыныгар быһаччы суолталаах үлэни кимнээх сирэйдээн оҥороллорун дьон-сэргэ билиэх тустаах.

Сылын аайы государство көмөтүнэн тахсар литератураҕа тематическай былаан оҥоһуллар. Оҕо ааҕар кинигэлэрэ, оҕону иитэргэ, дьоҕурун сайыннарарга аналлаах литература, уус-уран, общественнай-политическай, научнай-популярнай, ыйынньык уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар литературалара, кириитикэ, литератураны чинчийэр үлэлэр тахсар кээмэйдэрэ, ахсааннара ыйыллан тус-туспа салааларынан былааннаналлар. Кэлэр сылга ханнык кинигэ тахсыахтааҕа маҥнай кыһа редакцияларынан Суруйааччылар сойуустарын, биирдиилээн автордар сайаапкаларыгар олоҕуран торумнанар. Маныаха республиканскай суолталаах бэлиэ дааталар, үбүлүөйдэр, салалта этиитэ эмиэ учуоттаналлар, ол эрээри нэһилиэнньэ ордук наадыйар кинигэлэрэ, библиотека үлэһиттэрин, ааҕааччылар уонна кинигэни тарҕатааччылар рекомендациялара биир бастакынан болҕомтоҕо ылыллар. Барыллааһын торум күһүнүн тематическай былааны көрөн ылынар суруйааччылартан, наука үлэһиттэриттэн, салалта бэрэстэбиитэллэриттэн састааптаах Общественнай Сэбиэт мунньаҕар дьүүллэһиллэр. Онтон Сэбиэт этиилэрин учуоттаан бүтэһиктээх көннөрүү кэнниттэн былаан вице-президеҥҥэ киллэриллэн бигэргэнэр. Дьэ итинтэн ыла кварталларынан, ыйдарынан тыырыллан, редакцияларынан үллэһиллэн былаан-график оҥоһуллан редакционнай-издательскай үлэ саҕаланар.

Кинигэ таһаарааччы, редактор идэтэ киһиттэн үрдүк эппиэтинэһи, литератураҕа эрэ буолбакка, дэгиттэр эргиччи билиини-көрүүнү, эрудицияны, тылы сатаан туттары, тыл сыыһа-таба туһаныллыытын эҥкилэ суох билэри, этии оҥоһуллуутун баһылааһыны ирдиир. Мындыр өйү, кыраҕы хараҕы, болҕомтону таһынан редактор үлэтэ дьаныардаах буолууну, бэйэ талбыт идэтигэр бэриниини, ис сүрэхтэн, дууһаттан сөбүлээн-таптаан туран үлэлиири эрэйэр. Тылга дьоҕур, тылы билии, бастатан туран, айылҕаттан, иккиһинэн, үөскээбит, үөрэммит эйгэттэн бэриллэр эбэтэр өр кэмҥэ идэтийэн дьарыктаныыттан тахсар сатабылынан, үөрүйэҕинэн ситиһиллэр. Хомойуох иһин, оннук бэлэмнээх киһи билиҥҥи эдэр специалистарга сэдэхтик көрсүллэр, ол кинилэр буруйдара буолбатах. Кэмэ, балаһыанньата оннук, билиҥҥи олох уратыта диэххэ сөп. Уопсайынан даҕаны, бэл урут, кадры бэлэмнээһин үлэтэ анаан-минээн ыытыллар кэмигэр, бэчээт эйгэтигэр үлэлээбит сүүрбэ сылым тухары мин тылга, сурукка айылҕаттан дьоҕурдаах, литератураҕа дириҥ билиилээх идэтийбит редактор талааннааҕы соччо элбэҕэ суоҕу көрсүбүтүм. Урукку «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар редакцияларыгар бииргэ үлэлээбит дьоммуттан суруйааччылары С. Т. Руфовы, П. Д. Аввакумовы, В. Н. Егоров-Тумарчаны, А. Е. Шапошникованы, кинигэ кыһатыгар үлэлээбит Н. Е. Винокуров-Урсуну, М. В. Дьячковскай-Көлбөнү, штаты таһынан редакторынан үлэлэспит И. И. Иннокентьевы, о. д.а. ааттаталыахпын сөп. Оттон билигин кыһаҕа үлэлии сылдьар уопуттаах үлэһиттэртэн тылга болҕомтолоох, ирдэбиллээх, авторы кытары сатаан биир тылы булан текскэ үлэлэһэр Р. П. Осипованы, М. С. Анастатованы, А. Г. Павловы, А. М. Семенованы, А. Д. Попованы, В. П. Саввинованы чорботон бэлиэтиэхпин сөп.

Редактор үлэтэ олус эппиэттээҕин, уустугун таһынан, аһара бириинчик, киһи эрэ барыта тулуйан-тэһийэн олорбот сылаалаах да буоларынан, хаста эмэ эдэр дьону үлэҕэ ыҥыран үлэлэтэн көрбүппүт даҕаны, редактор идэтин уратытын, — сорох киһи хал да буолар биир күдьүс үлэтин тулуйбакка, хамнаһын астыммакка, атын үлэҕэ барбыттара. Өскөтө сэбиэскэй кэмнээҕи норматив быһыытынан биир редактор сылга 80–90 бэч. лиистээх рукопиһы бэчээккэ бэлэмниир буоллаҕына, билигин редактор ноҕурууската — ортотунан 120–150 бэч. лиис. ырыынак кэмин усулуобуйатынан тэрилтэҕэ үлэһит ахсаана аччаабыт, үлэ кээмэйэ улааппыт, эбиллибит кэмигэр (13 редактор сылга 200-тэн тахса араас кинигэни көрөн таһаарар) чахчы даҕаны тутан баран ыһыктыбат, олорон баран турбат ураты кыһамньылаах эрэ редактор тулуйан үлэлиир кыахтаах.

Ол эрээри талааннаах суруйааччылары, бөдөҥ личностары кытары алтыһан үлэлиир наһаа интэриэһинэй. Хас биирдии айар үлэһит бэйэтэ туспа эйгэлээх, сонун көрүүлээх. Кинилэртэн киһи үгүскэ үөрэнэр, элбэх саҥаны билэр, өй-санаа өттүнэн байар, дууһалыын сырдыыр. Оҕо, эдэр саҥа суруйарга холонооччулартан дьиҥ талааны арыйыы, ааҕааччылар киэҥ билиилэригэр таһаарыы эбэтэр дьон күүтэр, кэтэһэр айымньытын кинигэ оҥорон тириэрдии — бэйэтэ туспа үөрүүлээх, кинигэни таһаарааччыга астыныыны, дьикти дуоһуйууну биэрэр түгэн. Ити курдук ханнык баҕарар идэ киһини тардардаах, бэйэтэ туспа уратылаах. Манна даҕатан аҕыннахха, араас кэмҥэ издательство коллективыгар киирэн, кыһа үлэтигэр мүккүллэн, буһан-хатан тахсыбыт специалистар Ил Түмэҥҥэ, правительствоҕа, бэчээт эйгэтигэр, атын даҕаны эппиэттээх үлэлэргэ ситиһиилээхтик үлэлии сылдьалларынан биһиги киэн туттабыт.

Кинигэ кыһатын редактордара билиҥҥи кэмҥэ түөрт редакцияҕа арахсан үлэлииллэр. Ол курдук тематическай былаанынан тахсар уус-уран, атын да литература М. С. Анастатова салайар салаатыгар оҥоһуллар. Мария Степановна олус эппиэтинэстээх, ирдэбиллээх, аккуратнай, редакция үлэтин эрдэттэн былааннаан, барытын кэмигэр бүтэрэн-оһорон иһэр үтүө үлэһит. Автордары кытары сыһыаны сатыыр, киһини астыннарар гына быһаарсар, кэпсэтэр сэбиэдиссэй. Тустаах үлэтин таһынан кини Культура үлэһиттэрин профсоюһун рескомугар үчүгэй ахсааҥҥа, холобурга сылдьар үгүс сылларга солбуллубат профком бэрэссэдээтэлэ. Бэйэтэ киһи быһыытынан аһыныгас, дьону өйдүүр, олоҕу билэр буолан, эбээһинэһин наһаа кыһаллан-мүһэллэн толорор, ол да иһин кыһа салалтатын, коллективын махталын куруук ылыан ылар, улахан аптарытыатынан туһанар.

Үөрэх министерствотын сакааһынан оҥоһуллар үөрэх кинигэтэ уонна оҕо литературата туспа редакцияҕа бэчээккэ бэлэмнэнэр. Сэбиэдиссэй Р. П. Осипова корректортан саҕалаан үлэлээбит, кыһа үлэтин бары ымпыгын-чымпыгын баһылаабыт профессионал, бэйэтэ омук тылын учуутала идэлээх буолан баран, саха, нуучча тылларын дэгиттэр үчүгэйдик билэр, олус грамотнай, билиилээх-көрүүлээх, тэрилтэ киэн туттар үлэһитэ. Ордук уустук, эппиэттээх үлэлэри кини толорор. Бу редакция биир саамай түбүктээх үлэлээх. Ол курдук Үөрэх министерствотын кытары араас көрүҥнээх үлэ, тендергэ кыттыы, дуогабардары түһэрсии, учебник автордарын эккирэтиһэн үлэлэһии, о. д.а. редакцияны 14-с сылын салайар сэбиэдиссэйтэн элбэх бириэмэни, сыраны-сылбаны ылар, киниэхэ кыһа биир ыстаастаах, уопуттаах редактора А. Д. Попова тирэх буолар. Розалия Петровна профком председателин солбуйааччыта буоларын таһынан федеральнай программаларга эмиэ үлэлэһэр. Уопсайынан, кыһа үлэһит коллективыгар кини эдэрдэргэ холобур, наставник буолар айымньылаахтык үлэлиир тутаах специалист.

Ырыынак кэмигэр биир саамай тыын суолталаах хайысханы — сакааһынан тахсар литератураны бэлэмнээһини иилээн-саҕалаан тэрийээччинэн Л. Н. Иванова үлэлиир. Кини 2000 сылтан үлэтин саҕалаан баран, редакция сэбиэдиссэйинэн ананыаҕыттан ыла үлэтэ-хамнаһа ордук тахсан, билигин дьиҥ чахчы бэйэтин миэстэтигэр олорор үлэһитинэн буолар. Быыстала суох киирэр, бииртэн биир ыксаллаах сакаастары болдьоҕор оҥорорго, кэмэ суох үгүс счеттары, калькуляциялары бэлэмнииргэ, сакаасчыттары кытары дуогабар түһэрсэргэ, төлөбүр кэмигэр киирэригэр куоратынан-тыанан төлөпүөнүнэн эрийсэн, сакаасчыттары кытары уопсай тылы булан үлэлэһэргэ кини дьоҕурдааҕын көрдөрдө. Хайа да ыксаллаах түгэҥҥэ олус ыгылыйбакка, редакция үлэтин сатаан тэрийэргэ, түргэн-тарҕан соҕустук быһаарсарга, тэрилтэ интэриэһин туруулаһарга үлэтигэр Линда Николаевнаҕа кини иннигэр редакцияны салайбыт уопуттаах специалист СР бэчээтин, культуратын туйгуна А. Г. Павлов улахан көмөнү оҥорор. Анатолий Гаврилович кыһаҕа үлэтин бииргэ үлэлиир үөлээннээҕин А. М. Семенованы кытары 1982 сылтан ыла саҕалаабыта (Кинилэр иккиэн тэрилтэ саамай улахан ыстаастаах редактордара буолаллар). Саха литературатын төрүттэспит классик суруйааччы Н. Д. Неустроев хаан аймаҕа буоларынан утумнаан, кини тылга дьоҕурдаах, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, суһал туттуулаах редактор быһыытынан убаастанар киһи. Наада тирээтэҕинэ — бу редакциялар күннэри-түүннэри да эргиччи үлэлиир сүрэхтээх-бэлэстээх, толоругас, тэрилтэ биир сүрүн үлэһиттэрэ буолаллар.

Быйыл билиҥҥи кэм ирдэбилигэр эппиэттиир саҥа редакция тэри-линнэ. Бу салаанан бэйэтин ороскуотун толунар, тэрилтэҕэ эбии харчы киллэрэр интэриэһинэй кинигэлэр, араас кэрэхсэбиллээх таһаарыылар (холобур, сахалыы халандаар, ырыанньыктар, о. д.а. сынньалаҥҥа бириэмэни туһалаахтык атаарарга анаммыт) өр кэтэһиннэриитэ суох ааҕааччыга тиийэллэр. Нэһилиэнньэ наадыйыытын суһаллык толорор аналлаах араас бэчээтинэй бородууксуйа сылтан сыл эбиллэн, кыһаҕа биир сүрүн хайысхаҕа кубулуйан эрэр. Маныаха кылгас кэм иһигэр бэйэтин туспа көрүүлээх-толкуйдаах, кыһамньылаах, дьоһун специалиһынан көрдөрбүт сэбиэдиссэй Н. П. Андросоваҕа кыһа салалтата улахан эрэмньитин уурар.

Хас биирдии редактор туһунан ити курдук киһи төһө баҕарар үгүс үтүө тыллары этиэн баҕарар. Ол эрээри кинигэ кээмэйэ куруук кэмчи, суруйуоҕу баҕарбыты барытын киллэрэр кыах суох. Урааннаах уһун күҥҥэ систэрин көннөрө түспэккэ, куруук рукопиһы, корректураны ааҕан остуолга бүк түһэн олорор түбүктээх үлэлээх үөһэ ахтыллыбыт уонна эмиэ таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар редактордар М. В. Мигалкина (Мария Васильевна бэйэтэ оҕо тэрилтэтигэр иитээччинэн үлэлии сылдьыбыт киһи быһыытынан оҕоҕо аналлаах кинигэлэргэ ис сүрэҕиттэн кыһаллан, кыра оҕо психологиятын, тулалыыр эйгэни ылыныытын учуоттаан айымньылаахтык үлэлиирин бэлиэтиир наадалаах), М. К. Илларионова, Р. Г. Оконешникова тустарынан истиҥ махтал, хайҕал тылларын биһиги күннэтэ үлэлэһэр автордарбыт, ытыктыыр суруйааччыларбыт үбүлүөйгэ анаммыт кинигэҕэ киирбит ахтыыларыгар эмиэ элбэҕи булан ааҕыахха сөп. Туораттан көрөр-билэр, таһыттан алтыһан үлэлэһэр киһи сыанабыла өссө күндү, эбии итэҕэтиилээх буолааччы.

Кинигэ кыһатын төһүү күүһүнэн буолар редакциялар бары атын салаалары, сулууспалары кытары биир тыынынан ыкса сибээстээхтик үлэлээтэхтэринэ эрэ уопсай үлэ ситиһиилэнэр, оҥорон таһаарыы улаатар. Техническэй, художественнай редактордар, компьютернай сыах (ОЭПИО) үлэһиттэрэ рукопись былааннаммыт болдьох иһигэр көннөһүллэн, оҥоһуллан, бэчээккэ илии баттанан, типографияҕа ыытылларыгар кыһаллаллар. Производство сэбиэдиссэйэ СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, бэчээт ветерана М. П. Замятина бары салаалар графигы тутуһан үлэлииллэрин хааччыйар. Сааһын тухары үлэлээбит типографиятын кытары эллэһэн, кинигэ кэмигэр бары көрдөбүлгэ эппиэттиир гына хаачыстыбалаахтык тахсарын хонтуруоллуур. Полиграфия уопуттаах кадрдара уурайталааннар, кэлин кэмҥэ типографияҕа бэчээт хаачыстыбата доҕолоҥнотолоон ыларын туораттараары үгүс сыратын биэрэр. Матрена Павловна, төһө да коллектив саамай аҕа саастаах чилиэнэ буоллар, үлэҕэ, сынньалаҥ көрүгэр-нарыгар даҕаны барытыгар инники сылдьар киһи. Наставник быһыытынан, полиграфист идэлээх саҥа үлэһити техническэй редактор, издательство үлэтин ымпыгар-чымпыгар үөрэтэр-такайар.

Кыһаҕа араас кэмҥэ бэйэлэрин хатыламмат суолларын хаалларбыт талааннаах художественнай редактордар В. С. Парников, С. С. Скрябин, П. П. Соловьев уонна М. Г. Старостин суолларын солоон И. Н. Жергин айымньылаахтык үлэлиир. Хас биирдии кинигэҕэ дууһатын ууран, хатыласпаттарын курдук кыһаллан, ис-тас көрүҥүн ойуулаан-киэргэтэн оҥоһулларын араас худуоһунньуктары кытары үлэлэһэн уонна бэйэтэ ылсан хааччыйар. «Бичик» кинигэлэрин ойуута тупсуутугар, кэрэхсэбили тардыытыгар Иван Николаевич уонна кини эдэр көмөлөһөөччүтэ Семен Перевалов биллэр оруоллаахтар. (Билигин эдэркээн үлэһит Алеша Мухин аҕатын туйаҕын хатаран үлэтин ситиһиилээхтик саҕалаата).

Тэрилтэ билиҥҥи үлэтин бэлиэ уратытынан таһаарар кинигэтин бэйэтэ тарҕатара буолар. Бу уустук соругу кинигэни батарар салааны аан маҥнай тэрийбит А. А. Борисоваттан эстафетаны ылбыт директоры солбуйааччы К. К. Лукина дьоһуннаахтык салайар кинигэни тарҕатар салаата бүтүн республика үрдүнэн улуустары барытын кэриэтэ хабан «Бичиккэ» тахсар литературанан нэһилиэнньэни хааччыйар. Бу сүрдээх элбэх араас өрүттээх үлэттэн, түбүктэн тахсар дьыала. Клара Константиновна ааҕааччыларга саҥа кинигэ туһунан иһитиннэриигэ, рекламаҕа күүскэ үлэлэһэр, үгүстүк бэйэтэ радионан биэриилэргэ кыттар.

Ханнык баҕарар тэрилтэ үбүн-харчытын үчүгэйдик былааннаан, кичээҥитик туттар, дьаһанар, дьыала-куолу, отчуот оҥоһуутун кыайар буоллаҕына туругурар. Ол быһыытынан тэрилтэ финансовай балаһыанньата экономист, кылаабынай бухгалтер үлэлэриттэн быһаччы тутулуктаах. Экономист М. А. Белолюбская сылтан сылга уопутуран, билиитэ-көрүүтэ эбиллэн солбуллубат үлэһит буолла. Оттон кылаабынай бухгалтер Анисия Петровна Стручковаҕа дэлэбинэ киһи тэҥнэспэт, олус дьаныардаах, дьүккүөрдээх, тарбахха баттанар туруу үлэһит, идэтигэр билиитинэн, уопутунан туһааннаах министерстволарга холобурга сылдьар профессионал-специалист.

Дьэ ити курдук кыһа үлэһиттэрин барыларын да туһунан сүрдээх элбэҕи кэпсиэххэ сөп. Элбэх саҥата суох үгүс үлэни толорор Анна Гоголева салайааччылаах компьютернай отдел, кинигэ тарҕатааччылардыын биир сүбэнэн үлэлиир кинигэни батарар салаа үлэһиттэрэ түргэн туттуулаах С. П. Габышева, В. И. Дмитриева, о. д.а. коллегаларыгар, автордарга барыларыгар биир тэҥ элэккэй сыһыаннаах, сайаҕас майгылаах, эйэҕэс мичээрдээх сэкирэтээр-референт Лена Попова, чаһы курдук чуолкай, толоругас суоппар Вася Шелковников, о. д.а. тустарынан омурҕан да устата оҥостон олорон сэһэргээн сиппэккин. Ол курдук олус түмсүүлээх коллективпыт чилиэннэрэ хас биирдиилэрэ туспалаах, үлэлэрин сөбүлүүр ураты дьон. Биһиги үлэбит уустугунан, тулууру, дьаныары эрэйэринэн элбэхтэн сиидэлэнэн, сүүмэрдэнэн, бэйэлэрин идэлэрин, кинигэ таһаарыы дьыалатын чахчы таптааччылар билигин үлэлии сылдьаллар. Оннук састааптаах да буолан, «Бичик» саҥа үрдэллэргэ таҕыста, республика салалтатын сыанабылын, бар дьон биһирэбилин, махталын ылла.

Ыал — ийэтинэн, аҕатынан, тэрилтэ — салайааччытынан диэн этэллэр. Директор А. В. Егоров, ырыынакка саҥа киирии кэмигэр таһыттан көмөтө суох бэйэтин бэйэтэ ииттинэр, үбүлэнэр «Ситим», «Сорук» кинигэ кыһаларыгар үлэтин саҕалаабыт үлэһит быһыытынан, ыарахаттартан толлубат, чаҕыйбат күүстээх санаалаах, үлэ саҥа көрүҥнэрин олоххо киллэрэн иһэр аныгылыы өйдөөх-санаалаах, идэтин үрдэтэн эбии үөрэнэн сайдан-үүнэн иһэр республикаҕа биир кэскиллээх эдэр салайааччы. Кини — дьиҥнээх бэйэтин кэмин киһитэ. Ол да иһин кини моҥкурууттуур балаһыанньаламмыт тэрилтэни өрө тардан, саҥа үйэҕэ чөл, бигэ туруктаах киллэрбит улахан үтүөлээх эдэр, кэскиллээх салайааччы. Август Васильевич бэйэтин тула үлэни үчүгэйдик билэр хамаанданы түмэн, коллектив үтүө үгэстэрин салгыы сайыннаран, тэрилтэ үлэтин-хамнаһын билиҥҥи бириэмэҕэ сөп түбэһэр гына саҥалыы тэрийэн, күүстээх үлэҕэ тус бэйэтин холобурунан көҕүлүүр дьоҕурдаах, этэргэ дылы, үлэ диэн баран атыны тугу барытын умнар трудоголик. Хаһан даҕаны ситиһиллибитинэн уоскуйан хаалбат, тус бэйэтигэр уонна коллективка олус ирдэбиллээх, тылын ылыннарар, туруоруллубут соругу чопчу толорторор аптарытыаттаах салайааччы, дьиҥнээх лидер. Ханнык баҕарар таһымнаах, атын региоҥҥа да баар партнердары, салалтаны кытары уопсай тылы булар дьыалабыай, эппит тылын хайаан да толорон тэйэр биир тыллаах салайар үлэһит. Литература, норуот проблемаларын үчүгэйдик билэр, өйдүүр, көнө сүрүннээх, ырааҕы көрөр директордаах кинигэ кыһата республика салалтатын өттүттэн өйөбүл, төрөөбүт тылынан кинигэ тахсыытын суолтатын өйдөөһүн барын тухары инникигэ эрэллээхтик, айымньылаахтык, тахсыылаахтык үлэлии-хамсыы олоруоҕар эрэнэбит.

Төрөөбүт тылбыт, литературабыт сайдарыгар, республика бары норуотун духуобунай баайа хаҥыырыгар, культурата үрдүүрүгэр бүппэт түбүктээх, күннэтэ күүстээх күргүөм үлэлээх Саха сирин бэчээтин биир баай историялаах кырдьаҕас тэрилтэтигэр — кыһам коллективыгар, редактордарга нөрүөн нөргүйэбин, дириҥ ытыктабылбын биллэрэбин. Сарын-сарынтан өйөһөн, өссө үрдүк кирбиилэри дабайдар дабайа туруоҕуҥ!

2006 с.

### Оҕо төрөөбүт тылынан бэчээттэнэр кинигэнэн хааччыллыытын бүгүҥҥү туругар санаалар

Төрөөбүт төрүт тыл, ийэ тыл — хайа баҕарар омук үйэлэр тухары мунньуммут барҕа баайа, кини тыыннаах буолуутун, чэчирии сайдыытын кэрэһитэ. Киһи үөрэҕи, билиини-көрүүнү төрөөбүт тылынан ордук кэбэҕэстик ылынар, бэйэтин тылын толору баһылаабыт киһи өйө-санаата туругурар, майгыта-сигилитэ ситэр, өлбөт үйэлээҕи айар-тутар дьоҕура тобуллар. Омук тыла чөл хааларын, салгыы сайдар кэскилин мэктиэтинэн оҕону төрүөҕүттэн ийэ тылынан иитии, үөрэтии буолар.

Оҕо духуобунай өттүнэн баай ис айылгылаах личность, уу сахалыы эттэххэ, чөл куттаах, айар дьоҕурдаах, аһыныгас санаалаах айыы киһитэ буола үүнэригэр төрөөбүт тылынан кинигэ, уус-уран литература оруола олус улахан. Ол да иһин биһиги республикабытыгар национальнай литература бэчээттэниитэ биир тыын суолталаах анал социальнай политика хайысхатын быһыытынан көрүллэр. Дэлэҕэ даҕаны, улуу Платон Ойуунускай, чаҕылхай Максим Аммосов автономнай республика акылаата ууруллаатын кытары даҕаспытынан государственнай кинигэ кыһатын тэрийиэхтэрэ дуо?! Ол кэмтэн ыла государство өйөбүлүнэн Саха сирин норуоттарын тылларынан үтүмэн үгүс уус-уран, оҕо уонна үөрэх литературата күн бүгүнүгэр диэри тиһигин быспакка утумнаахтык бэчээттэнэ турар.

Оҕо толкуйдуу үөрэнэригэр, тыла-өһө сайдарыгар, сытыы-булугас өйдөөх буоларыгар, төрөөбүт тылынан санаатын сайа этэр кыахтанарыгар, устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах киһи буола улаатарыгар кинигэ суолтата улаханын учуоттаан, кинигэ кыһата саха тылынан оҕо литературатын таһаарыыга өрүү уҕараабат болҕомтотун уурар. Биһиги билигин күннээҕи халбаҥнаабат сорукпут диэн, таһаарар үлэлэрбит тематикаларын саҥатытар, кэҥэтэр, аныгы оҕо тугу интэриэһиргиирин, туох-ханнык кинигэни ааҕыан баҕарарын билэн, кинини сайыннарар, билиитин-көрүүтүн кэҥэтэр-хаҥатар үлэлэри бэчээттээһин буолар. Ити ордук билигин, оҕолор кинигэттэн тэйэн, туох да үчүгэйгэ-үйэлээххэ ииппэт-үөрэппэт, аҥаардас көччүтэр, аралдьытар, охсуһууну-өлөрсүүнү өрө тутар видеоны, киинэни көрүүнэн, компьютерынан, туох да сырата-эрэйэ суох бэлэи информацияны интернеттэн хачайдааһынынан, дьиҥнээх олохтон тэйэн виртуальнай эйгэнэн аһара үлүһүйэн эрэр кэмнэригэр олус наадалаах.

Издательство тематическай былааныгар сылга ортотунан 19–20 оҕо кинигэтэ киирэр. Онтон улахан аҥаара өҥнөөх ойуулаах-бичиктээх тахсар. Хас да анал серия баар. Кырачааннарга анаан «Остуоруйа эйгэтэ» серияҕа сыллата иккилии-үстүү кинигэ тахсар. 2003 с. «Саха суруйааччылара — оҕолорго» диэн саҥа серия олохтонно. «Төрөөбүт Сахам сирэ» серияҕа оҕолорбутун төрөөбүт дойдуларын историятын, географиятын, айылҕатын уонна норуоттарын культуратын, искусствотын, үгэстэрин, абыычайдарын кытта билиһиннэрэр үлэлэр тахсаллар. Төһө да сылын аайы үбүлэнии боппуруоһа уонна кинигэни тарҕатыы проблемата ыарахаттардаах буоллар, издательство дьоҕус коллектива айымньылаахтык үлэлиир.

Төрөөбүт тылынан оҕону иитиигэ, сайыннарыыга сүрүн соругунан кинигэни ааҕыыга сыһыарыы, үөрэтии буолар. Биллэрин курдук, Россия, аан дойду да үрдүнэн аныгы оҕо кинигэттэн тэйэн иһэр хобдох көстүүтэ бэлиэтэнэр. Саха сиригэр эмиэ төрөөбүт тылынан ааҕыы туруга өссө уустугун билинэр наада. Тоҕо диэтэххэ, үөрэххэ киириигэ, уопсай предметтэргэ нуучча тыла баһыйар оруоллааҕа төрөөбүт тылга иккис суортаах курдук сыһыаны үөскэтэрин мэлдьэһиэххэ сатаммат. Онуоха эбии саха тылын эйгэтэ кэккэ биричиинэлэринэн, ол иһигэр тыа сирин нэһилиэнньэтэ улуус кииннэригэр, куораттарга көһөн киириитэ тосту улааппытынан улам кыараан иһэрэ дьиксиннэрэр.

Биһиэхэ баар билиҥҥи балаһыанньаны билиигэ Национальнай библиотека оҕоҕо уонна үүнэн иһэр ыччакка киинин социологияҕа, психологияҕа уонна профориентацияҕа сектора 2002–2003 сс. республика үрдүнэн ыыппыт чинчийиитэ улахан көмөлөөх. Бу социологическай чинчийии сыалынан-соругунан Саха Республикатыгар оҕо төрөөбүт тылынан ааҕыытын туругун билии уонна оҕоҕо аналлаах литература фондатын хаҥатыыга рекомендациялары бэлэмнээһин буолбуттар. Чуолаан маннык 3 чопчу сорук туруоруллубут:

1. Кыра уонна олдьот саастаах оҕолор күннээҕи олохторугар саха литературата ылар миэстэтэ уонна оруола.

2. Оҕо сахалыы тылынан литератураны ааҕыытыгар туох уратылар баалларын, тугу ордук сөбүлээн ааҕалларын билии.

3. Оҕо сахалыы тылынан ааҕарга наадыйыытын толорууга библиотекалар ылар миэстэлэрэ уонна оруоллара.

Чинчийиигэ Дьокуускай куорат уонна биэс улуус 9-тан 12-гэр диэри саастаах оҕолоро хабыллыбыттар. Ону таһынан, республика улуустарын киин библиотекаларын специалистарын, культура, наука, үөрэх эйгэтин үлэһиттэрин хабан ыйытык оҥоһуллубут. Үс бөлөҕүнэн 21 боппуруостаах анкетанан Дьокуускайга — 200, Хаҥалас, Уус Алдан, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Муома улуустарыгар барыта 600 оҕо ыйытыллыбыт.

Оҕолор 90,7 % — сахалыы кинигэни ааҕабыт», ол эрээри ыйытыкка хоруйдуур кэмнэригэр 66,3 % эрэ «сахалыы ааҕа сылдьабыт» диэбиттэр. 9, 3 % «олох аахпаппыт» диэн эппиэттээбиттэр. Аахпаттар 42,2 % — «би-риэмэ суох», 25,3 % — «саха тылынан үчүгэй, интэриэһинэй кинигэ суох», 21,1 % — «сахалыы ааҕарбын ыарырҕатабын», 9,8 % «олох кыайан аахпаппын» диэн эппиэттээбиттэр. Бу көрдөрүүнү специалистар саха литературатын туспа предмет быһыытынан анаан үөрэтэр оскуола оҕолоругар намыһаҕынан аахпыттар.

Оттон тугу ордук сөбүлээн ааҕалларый диэҥҥэ 60,4 % — остуоруйаны, былыргы үһүйээннэри, номохтору, 52,8 % — кэпсээннэри, 21,1 % — поэзияны, 17,2 % сэһэннэри, романнары ордороллор эбит. Сахалыы бэчээттэн «Кэскил», «Эдэр саас» хаһыаттары, «Чуораанчык» сурунаалы туһааннааҕынан 73,9 %, 25,8 %, 25 % ааҕаллар. Оттон тылбааһы 39,3 % ааҕар эбит. Үөрдэр чахчынан дьиэ кэргэҥҥэ ааҕыы бырыһыана билигин даҕаны балачча үрдүгэ буолар.

Аччыгый ааҕааччылар ордук сөбүлүүр суруйааччыларынан Платон Ойуунускай, Алексей Кулаковскай, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Петр Тобуруокап, Тимофей Сметанин уо. д.а. эбиттэр.

Киһи дьиксинэрэ диэн, оҕолор аҥаардарын кэриҥэ аахпыттарыттан тугу ордук сөбүлээбиттэрин, туох иэйии үөскээбитин эппиэттииртэн аккаастаммыттар. Ити түгэн ааҕыы культурата намыһаҕын, ол эбэтэр айымньы ис хоһоонун, идеятын уонна биһиги оҕолорбут төрөөбүт тылларын дэгэтин, кэрэтин кыайан ситэри өйдөөбөттөрүн көрдөрөр буолуон сөп.

Оҕолор 76,9 % кинигэни библиотекаттан уларсан ааҕаллар эбит. Ол эрээри кинилэр 52,1 % сахалыы литература уонна кыраайы үөрэтии кинигэлэрэ комплектацияҕа эбиллэригэр баҕаларын эппиттэр. 61, 3 % саха литературатын пропагандалааһын, араас мероприятиелары тэрийии наадалааҕын бэлиэтээбиттэр.

Бу чинчийии түмүктэригэр биһиги, кинигэни таһаарааччылар, тугу эбэн этиэхпитин сөбүй?

1. Оҕолор үксүгэр детсадка, начаалынай кылааска үөрэппит, истибит суруйааччыларын айымньыларын уонна бу кэмҥэ элбэх тираһынан тарҕаммыт саҥа кинигэлэр ааттарын ыйаллар эбит. Бу түгэн кинилэр бэйэлэрэ сирэр-талар таһымҥа тиийэ иликтэрин, төрөппүт эбэтэр иитээччи тугу кэпсээбитин, үөрэппитин ааттаабыттарын көрдөрөр. Маныаха үөһэ этиллибит чахчыны — оҕолор аҥаардара аахпыттарын кыайан ырытан өйдүүр, сөбүлээбэтэхтэрин эбэтэр сөбүлээбиттэрин кыайан быһаарар кыахтара суоҕун сыһыаран түмүк оҥордоххо, кинилэр үгүстэрэ эбээһинэс быһыытынан эрэ, биитэр айымньы ис хоһоонун хотон өйдөөбөккө эрэ (нууччалыы эттэххэ, механически) үрдүнэн сүүрдэн ааҕаллар курдук эбит.

2. Национальнай библиотека ыыппыт чинчийиитин түмүктэригэр өссө биир улахан суолталаах түгэни бэлиэтиэх этибит. Анкета ыйытыктарыгар 12-гэр диэри эрэ саастаах оҕолор хабыллыбыттар, онон оҕо ааҕыытын билиҥҥи туругун толору хартыыната көстөр кыаҕа суох. Кинигэ кыһатын иһинэн кинигэни тарҕатар салаа үлэтин уопута көрдөрөрүнэн, билиҥҥи тахсар сахалыы кинигэлэртэн оскуолаҕа киириэн иннинээҕи уонна үөһэ ахтыллыбыт кыра саастаах оҕолорго, төрөппүттэргэ, иитээччилэргэ анаммыт кинигэлэр ордук хамаҕатык атыыга бараллар. Ол курдук Лидия Избекова «Азбука» кинигэтэ 23000 ахсаанынан, «Саха остуоруйалара» — 15000, Клавдия Васильева, Анна Алексеева «Туллукчаан» — 8000, Елизавета Мандарова «Ааҕарга тирэх» — 9000, Ульяна Кондакова «Тыл оонньуута» — 7000, Валентина Сметанина «Олоҕум ыллыга» — 8000, Светлана Иванова «Ойуулаах кэпсээннэр» — 7000, Т. Сметанин «Күөрэгэй» — 8000, о. д.а. кинигэлэр аҕыйах ыйынан тарҕаммыттара.

Онтон оҕолор үөһэ кылааска тахсан истэхтэрин аайы сахалыы тылынан, уопсайынан даҕаны кинигэни ааҕаллара аччаан иһэр эбит. Ону орто уонна улахан саастаах оҕолорго анаммыт кинигэлэр, төһө эмэ аҕыйах тираһынан тахсыбыттарын үрдүнэн, аанньа атыыга барбаттара көрдөрөр. Бу хас биирдии киһини, чуолаан, үөрэх үлэһиттэрин, учууталлары, барытын толкуйдатар, дьиксиннэрэр көстүү.

3. Оҕолор, сүрүннээн, кинигэни библиотекаттан уларсан ааҕалларын быһыытынан кинилэр библиотека сахалыы кинигэлэрин комплектациятынан астыммат буолууларын биллэрбиттэрэ бу боппуруоска болҕомтону күүһүрдэр наадалааҕын көрдөрөр.

Дьокуускай куораттааҕы урукку республиканскай оҕо библиотекатын салайааччыта, Национальнай библиотека директорын солбуйааччы Альбина Николаевна Иванова дааннайдарынан, республика үрдүнэн оҕо 46 % эрэ маассабай библиотекаларынан хабыллар. Оҕо библиотекаларын кинигэлэрин фондата уопсай библиотека фондатын 10,7 % ылар. Ол курдук, 1998 с. биир ааҕааччыга 0,3–3,1 диэри кинигэ түбэһэр буоллаҕына, 2002 сыл түмүгүнэн ити көрдөрүү 0,01-2,8 диэри аччаабыт. Библиотекалар ситэтэ суох комплектаах, саҥа тахсар кинигэлэринэн хааччыллыбат буолуулара оҕо ааҕыыттан тэйэн, телевизор, аудио-видео культуратын эйгэтигэр ордук аралдьыйарын өссө күүһүрдэр.

Олох хаамыыта оҕону адьас кыратыттан төрөөбүт тылынан ааҕарга үөрэппэтэххэ, кини кинигэттэн тэйэрин, кэлин өссө бэйэтин тылынан суруллубут литератураны аанньа ахтыбат буола улаатарын көрдөрөр. Ол да иһин биһиги издательствобыт кэлин сылларга өҥнөөх-ойуулаах, оҕону кэрэхсэтэр, ааҕыыга умсугутар кинигэлэри таһаарыыны лаппа элбэттэ. Ол эрээри, хомойуох иһин, детсадтар, оскуолалар, ордук тыа сиригэр, биһиги кинигэлэрбитинэн хааччыллыылара мөлтөх.

Биһиги кинигэни таһаарыыга уонна тарҕатыыга быһаччы үлэлии сылдьар специалистар буоларбытынан, республика библиотекалара үп-харчы кырыымчыгар сигэнэн сахалыы тылынан литератураны аҕыйаҕы ылалларын билэбит. Хомойуох иһин, оскуола библиотекаларыгар издательствоттан кииннээн кинигэ ылыллыбат. Биирдиилээн оскуолалар бэйэлэрэ онтон-мантан үп кырыйан ыла сатыыллар.

Урукку сылларга, 90-тар саҥаларыгар диэри, Үөрэх министерствота кылаас таһынан ааҕар уус-уран литератураны анал сериянан таһаартарар этэ. Ити олус наадалаах дьыала тохтотуллан хаалбыта. Ол түмүгэр билигин республикаҕа баар 600-тэн тахса оскуола библиотекаларын фондалара быста дьадайдылар, эргэрдилэр. Оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтиигэ саха литературатын бастыҥ айымньыларын аахтарбакка эрэ хайдах иитиэххэ-сайыннарыахха сөбүй? Онон анал үбү көрөн, хайаан даҕаны оскуола библиотекаларын сахалыы кинигэлэринэн байытар, утумнаахтык хаҥатар сорук Үөрэх министерствотын иннигэр турар. Маныаха үтүө холобур баарын ахтар наадалаах.

2003 с. Саха Республикатын «Кэлэр көлүөнэлэргэ» анал фондатын, Саха сирин бастакы Президенэ М. Е. Николаев көҕүлээһининэн, үбүлээһининэн сахалыы тылынан оҕо кинигэтинэн тыа сирин оскуолаларын библиотекаларын хааччыйыыны көҕүлүүр сыалтан, «Кинигэ уонна ааҕыы — ХХI үйэ духуобунай баайа» диэн 3 сыллаах анал программанан үлэни саҕалаатыбыт. Бастакынан ааспыт сылга «Саха суруйааччылара — оҕолорго» серияҕа 8000 экземплярынан Платон Ойуунускай сэһэннэрэ, кэпсээннэрэ уонна «Аптаах ахсаан» диэн Елена Ядрихинская кинигэтэ таҕыстылар. Бу кинигэлэри фонда бэйэтэ оскуолалар, нэһилиэктэр библиотекаларынан босхо тарҕатар. Программа иһинэн үөрэх, литература, библиотека уонна бэчээт эйгэтин үлэһиттэрин кыттыыларынан оҕоҕо аналлаах бастыҥ уус-уран уонна оҕону сайыннарар, билиитин-көрүүтүн хаҥатар айымньыны суруйууга сабыылаах республиканскай литературнай куонкурус биллэриллибитэ. Куонкуруска барыта 100-кэ үлэ киирдэ. Билигин анал дьүүллүүр бөлөх үлэлэри билсэ, ааҕа, көрө-истэ сылдьар. Түмүк кулун тутар ыйга биллиэҕэ. Бастыҥ үлэлэр харчынан бириэмийэлэниэхтэрэ, ону таһынан туспа кинигэ буолан бэчээттэниэхтэрэ эбэтэр хомуурунньуктарга киириэхтэрэ.

Биһиги командировкаларга, көрсүһүүлэргэ сырыттахпытына, төрөппүттэр, учууталлар саха тылын, литературатын кинигэлэрэ тиийбэттэр диэн үгүстүк этэллэр. Чуолаан улахан кылаастарга. Кэлиҥҥи үс сылга тахсыбыт учебниктар тиражтара аҕыйаҕын, онон оскуолалар наадыйыыларын толору хааччыйыыга тиийбэттэрин бэлиэтиир наадалаах. Төһө даҕаны үп-харчы кырыымчыгын иһин, оҕолорбут, омукпут кэскилин санааммыт, кинилэр киһилии үөрэнэр усулуобуйалаах, хас биирдиилэрэ үөрэнэр кинигэлээх буолалларын ситиһэрбит — биһиги барыбыт эбээһинэспит.

Кэнники кэмҥэ республика салалтатын өттүттэн, төрөөбүт тылга, литератураҕа, духуобунаһы сайыннарыыга кыһамньы күүһүрбүтүн бэлиэтээн этэр сиэрдээх. Үөрэх министерствотыгар учебниктар бэлэмнэнэн тахсыыларыгар тус бэйэтэ өр сылларга үлэлээбит Феодосия Васильевна Габышева салайааччынан ананыаҕыттан үтүө уларыйыылар тахсан эрэллэрэ эрэли үөскэтэр. Оҕону төрөөбүт тылынан иитиигэ-сайыннарыыга болҕомто улааппытын «Оҕону төрөөбүт тылынан иитии, сайыннарыы: ситиһиибит уонна сорукпут» диэн үөрэх үлэһиттэрин республикатааҕы форумнара тэриллибитэ даҕаны көрдөрөр. Мунньах үлэтэ туһалаах түмүктэрдээх буолуоҕар биһиги эрэнэбит, үөрэх-иитии эйгэтин бары үлэһиттэригэр ситиһиилээх, айымньылаах үлэни баҕарабыт.

2004 с.

### По тиражу мы им не уступаем, но…

В Татарстане и Башкортостане издателям и писателям живется намного лучше, чем в Якутии.

В конце прошлого года Национальное книжное издательство «Бичик» отметило свой 75-летний юбилей. На торжественном собрании с приветствиями и словами благодарности в адрес коллектива выступили первый Президент РС(Я) М. Е. Николаев, члены Правительства РС(Я), депутаты Государственного Собрания (Ил Тумэн), представители администрации города и многие другие. М. Е. Николаев отметил огромную роль НКИ «Бичик» в развитии духовности, просвещения, возрождении традиций и культур всех народов республики. Аплодисментами в зале встретили сообщение о том, что подписано распоряжение об увеличении государственной дотации на 2002 год в три раза (до 10 млн. рублей), а также о выделении 1,5 млн. рублей, предусмотренных целевой программой для укрепления материально-технической базы.

Воодушевленные этой доброй вестью, мы решили ознакомиться с положением дел в других республиках, обменяться опытом. С этой целью я съездил в Татарстан. Данный выбор объясняется тем, что за последние десять лет в Татарстане и Башкортостане издано намного больше книг в сравнении с другими республиками. Так, еще в 1994 г. в «Книжном обозрении» было написано: «В десятку крупнейших издательств России, ранее состоявшую только из бывших «центральных», ворвались частное издательство «Терра» и бывшие республиканские издательства — Башкирское, Татарское, Якутское». Из таблицы, данной в этом же номере газеты, видно, что в Башкортостане было издано 171 наименование (пятое место), в Татарстане — 138 наименований (восьмое место), в «Бичике» — 131 наименование (десятое место). С тех пор прошло 7 лет. Как же обстоят дела сегодня?

Во время поездки я узнал много интересного о развитии издательского дела в Казани, городе с богатой историей, добрыми традициями в развитии просвещения, духовной культуры, языков народов, населяющих республику. Книгопечатание в Татарии началось в конце XVIII века. Среди тюркоязычных народов, которые в течение 900 лет занимались распространением рукописных книг, татары первыми освоили машинный способ. Как утверждает академик, знаток книжного дела А. Каримуллин, до 1917 г. в Казани было напечатано 15000 книг не только религиозного содержания, но и самой разнообразной тематики: научно-популярные, художественные и др. В том числе первые церковные книги на якутском языке.

После Манифеста Николая II от 17 октября 1905 г. в Уфе, Оренбурге, Астрахани, Самаре, Омске, Троицке, а также в других городах, где проживало татарское население, были созданы книжные издательства. С тех пор ежегодно на татарском языке стало появляться 400–500 различных книг. В Татарском государственном издательстве, вновь созданном в 1920 г., после принятия статуса автономной республики, выходило равное количество книг на русском и на татарском языках. В 1923 г. при Совнархозе ТССР был создан комбинат по изданию и печатанию книг. Около половины их распространялось в Москве, Ленинграде, Башкирии, Казахстане, Туркестане, Крыму и Сибири. В 1926 г. книгоиздание отделили от полиграфии. Несмотря на сильное идеологическое давление, до той поры, пока молох репрессий окончательно не перемолол почти всех ведущих писателей, работников печати и журналистов, национальная печать успела шагнуть далеко вперед.

Сегодня в республике имеется два государственных издательства. Мне довелось встретиться с главным редактором Национального книжного издательства «Магариф» («Просвещение») З. Х. Калимуллиным и директором Татарского книжного издательства Д. С. Шакировым, ознакомился с положением дел в их сфере.

С 1992 г. учебную и детскую литературу выпускает «Магариф» — духовный наследник одноименного издательства, основанного в 1906 г. Сегодня это одно из крупнейших издательств России, где ежегодно выходит 100 разных наименований тиражом в два миллиона экземпляров. Наряду с учебниками, методической литературой издаются пособия для воспитателей детских садов, словари, справочники, красочные художественные книги для детей на русском и татарском языках. Вокруг издательства сложился сильный авторский коллектив. В создании учебников участвуют ведущие ученые, писатели и художники республики.

Сегодня, в период заполнения «белых пятен», восстановления исторической памяти, большое внимание уделяется объективной оценке и более полному освещению всех периодов истории Татарстана и России. В этом направлении с издательством успешно сотрудничают известные ученые-историки, создавая оригинальные учебники, учебные пособия, сборники материалов по истории родного края. «Магариф» осуществляет ответственную государственную программу издания оригинальных учебников татарского языка и литературы. В серии «Библиотечка «Магарифа» выходят книги для внеклассного чтения. В творческом содружестве с издательством «Просвещение» выпускается также комплект федеральных учебников для школ республики и регионов РФ с татарским языком обучения. Ежегодно «Магарифу» выделяется 40 млн. рублей.

В нашей же республике, хотя в бюджете отдельной строкой на издание и приобретение учебников и предусматривается 10 млн. рублей, реально в издательство в год из этой суммы поступает всего 2–3,5 млн. Так, в 2000 г. было перечислено 3,02 млн. рублей, а за 11 месяцев ушедшего года — всего лишь 1,9 млн. К тому же было бы целесообразнее перечислять деньги, предусмотренные на издание учебников республиканского комплекта, напрямую в книжное издательство, как это принято в других местах.

Теперь вкратце о Татарском книжном издательстве. Если «Магариф» имеет 70 сотрудников, то здесь в четырех редакциях — технической, художественной и детской, сельскохозяйственной, а также заказной литературы — трудятся 63 человека. Ежегодно каждой редакцией готовится 15–20 наименований. В год издательство выпускает 90-100 разных книг.

Помощь со стороны государства, по сравнению с оказываемой нам, также намного значительней. Ежегодно предусматривается 15–20 млн. рублей. Дотация — 70 %, а у нас — 50 %. Аренду помещений и складов также оплачивает государство. Авторский гонорар намного выше нашего (в два-три раза). Конечно, и у них проблем достаточно, и в связи с этим до конца года ожидался выход постановления правительства об увеличении размера дотации еще на 30 %.

А в Государственном книжном издательстве Башкортостана дотация вообще составляет 42 млн. рублей в год. Также высок и авторский гонорар. По тематическому плану в год выходит 100–110 наименований книг. Однако тираж художественной, детской, а также научно-популярной литературы на родном языке, издаваемой как в Татарстане, так и в Башкортостане, не больше, чем у нас. Имеются у них и трудности, связанные с общероссийским разрушением сети распространения продукции. Велика конкуренция, так как, например, в Татарстане работает около 100 издательств. В заключение можно сказать, что издательство «Бичик», несмотря на значительно меньшую госдотацию и более сложное положение (в Татарстане и Башкортостане не сравнимая с нашей по затратам транспортная схема, намного дешевле бумага, материалы и полиграфические услуги), по своим показателям ненамного отстает от упомянутых издательств. При увеличении размера дотации, при своевременном полном финансировании, усилении государственной поддержки мы могли бы по некоторым показателям даже опередить издательства Татарстана. Например, если не принимать во внимание учебную литературу, количество книг, издаваемых у них по тематическому плану на несравнимо большую сумму, всего лишь в 2–2,5 раза больше нашего, а средний тираж практически такой же.

Как видно из всего сказанного, в двух названных республиках положение книгоиздателей и писателей намного лучше. Совершенно правильно Семен Руфов через газету «Утро Лены» обратился к тем, кто утверждает бюджет с предложением увеличить гонорар, отметив, что у нас «появились батраки-писатели». Президент М. Е. Николаев также поддерживал предложения писателей об увеличении госдотации на книгоиздание и авторского гонорара, высказанные ими на съездах, встречах, в открытых письмах. Подписано и специальное распоряжение о выделении финансовых средств. Теперь все зависит от тех, кто утверждает бюджет республики, — от депутатов Государственного Собрания (Ил Тумэн).

И еще, в 2001 году закончился срок действия федерального закона о государственной поддержке средств массовой информации и книгоиздания. В тяжелом положении окажутся как газеты и журналы, так и издательства. Подорожает подписка, вдвое увеличится цена на книжную продукцию, а в конечном итоге пострадают читатели, библиотеки, школы. В связи с этим в «Литературной газете» вышло «Обращение» известных писателей России к государственным органам власти с требованием широкого, всестороннего и открытого обсуждения вопроса. Издатели, писатели, ученые, рядовые читатели, школьники и их родители поддерживают это обращение и ждут практических действий руководства республики.

2002 г.

### Максим Аммосов аата казахтарга, кыргызтарга тыыннаах

С. А. Новгородов аатынан «Бичик» национальнай кинигэ кыһата быйылгы сайыны дьоһун ситиһиилээх көрүстэ. Тверь куоракка Бүтүн Россиятааҕы кыраайы үөрэтэр литература куонкуруһугар кыһаҕа бэчээттэммит кинигэлэр кыайыылаах тахсыбыттарын Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 375 сылыгар үтүө бэлэх быһыытынан сыаналыахха сөп.

Бүгүн биһиги хаһыаппытыгар кыһа кылаабынай редактора, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, СР бэчээтин туйгуна В. Н. Луковцев ыалдьыттыыр. Кини биһиэхэ бэрт интэриэһинэй сонуну кэпсээтэ.*

— Валерий Николаевич, «Бичик» кинигэ кыһата республикаҕа баар-суох соҕотох государственнай издательствобыт буолар. Ол да иһин социальнай статустаах, дэгиттэр, бары эйгэҕэ анаммыт литератураны таһаараҕыт. Эһиги үлэҕитин-хамнаскытын нэһилиэнньэ биһириир, саҥа кинигэлэргитин эккирэтиһэн ааҕар. Кыраайы үөрэтэр литератураҕа Россияҕа кыайыылаах тахсыбыккыт туһунан кылгастык кэпсии түспэккин ээ.

— «Россиятааҕы эйэ фондата» норуоттар икки ардыларынааҕы общественнай фонда тэрийиитинэн, Тверь куоракка «Наше культурное наследие» диэн ааттаах Бүтүн Россиятааҕы кыраайы үөрэтэр литератураҕа куонкурус түмүгүн таһаарбыттара. Куонкуруска кэлиҥҥи икки сылга Россияҕа тахсыбыт 127 кинигэни киллэрбиттэриттэн экспертнэй комиссия 109 кинигэни сүүмэрдээбит. Бу көрүүгэ Россия 20 региона кыттыбыта. Маныаха «Уһулуччулаах дьон» номинацияҕа «Бичиккэ» тахсыбыт Василий Никифоров-Күлүмнүүр туһунан хаартыскаларга, докумуоннарга олоҕурбут кинигэ-альбом кыайыылаах тахсан, бастакы миэстэни ылла. Бу альбом 2006 сыл бүтүүтэ Күлүмнүүр төрөөбүтэ 140 сылыгар бэчээттэммитэ. Үбүлүөй комиссиятын СР Правительствотын Председателэ Е. А. Борисов салайбыта. Кинигэни бэлэмниир бөлөҕү Ил Түмэн үөрэхтээһиҥҥэ, наукаҕа, культураҕа, сонуннары киэҥник тарҕатар ситимнэргэ бастайааннай комитетын бэрэссэдээтэлэ А. Н. Жирков салайбыта. Айар бөлөххө Государственнай архыып сулууспатын комитетын, Национальнай архыып, Национальнай библиотека үлэһиттэрэ кыттыбыттара. Маны сэргэ куонкуруска республика национальнай архыыбын старшай научнай сотруднига А. А. Калашников «Якутия 1954–1990 гг. Хроника. Факты.» кинигэтэ кыраайы научнай үөрэтии номинациятыгар иккис миэстэни ылла. Биһирэбил бириискэ В. И. Фролов, В. Ф. Уаров «Полезные ископаемые Якутии» уонна ГЧИ таһаарбыт кинигэлэрэ тигистилэр. Бу биһиги кыраайы үөрэтээччилэрбитигэр дьоһун ситиһии буолла. Наҕараадалааһыҥҥа Саха сириттэн мин уонна ГЧИ директора В. Н. Иванов, научнай үлэһитэ Е. П. Антонов кыттыыны ылбыппыт. Тверьгэ барыыбытыгар вице-президент Е. И. Михайлова, правительство, депутат А. Н. Жирков көмөлөспүттэрин иһин махтанабын. Тэрийээччилэр Саха сиригэр кыраайы үөрэтэр литератураҕа улахан болҕомто ууруллар, кэрэхсэбиллээх кинигэлэр элбэхтик тахсаллар диэн анаан-минээн бэлиэтээбиттэрин киэн тутта истибиппит.

— Эн ити Тверьгэ сырыыгынан эрэ муҥурдаммакка, улахан эппиэтинэстээх айаҥҥа баран кэлбиккин. Ыраах Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа туох сыаллаах-соруктаах тиийбиккиний?

— Москваттан Алма Атаҕа көппүтүм, түгэнинэн туһанан эрдэттэн былааннаан барбытым. Максим Аммосов республикаҕа үлэлээһинин, үтүөтүн туһунан балачча үөрэтилиннэҕэ, сырдатылыннаҕа. Оттон Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа кини үлэтин-хамнаһын туһунан сырдатыы син баар буолан баран, ону дьон-сэргэ, ордук билиҥҥи көлүөнэ үчүгэйдик билбэт. Ол иһин биһиги, сахалар, бэйэбит итиннэ үлэлэһэрбит наадалаах. Онон сибээстээн билигин балаһыанньа антах хайдаҕын билсэ барбытым.

Бэйэм Казахстаҥҥа 2000 с. сылдьан турардаахпын. Ол онно Казахстан суруйааччытын, омугунан татаар киһитин, Асхад Хамидуллины көрсүбүтүм. Кини «Легендарный Максим» диэн сүрдээх үчүгэй кинигэни суруйан турар. Ол кинигэтэ 1988 с. Алма Атаҕа бэчээттэммитэ. Хамидуллин саха суруйааччыларын кытта ыкса сибээстээҕэ, Софрон Даниловтыын суруйсара. Саха сиригэр хаста да кэлэ сылдьыбыта. Киниэхэ Аммосов туһунан өссө да бэчээттэнэ илик үлэлэрдээх, докумуоннардаах диэн кэпсииллэрэ. Ол иһин кинини көрсөр сыаллаах барбытым. Оҕонньор бэрт үчүгэйдик көрсүбүтэ. Улаханнык сааһырбыт, ыарытыйар эбит этэ. Кини архыыбын Саха сиригэр биэрэрин туһунан кэпсэппитим. Үйэтин тухары дьарыктаммыт үлэтэ буоллаҕа, ол иһин сөптөөх төлөбүргэ биэрэргэ сөбүлэспитэ. Дьокуускайга кэлээт, историктарга Александр Жирковка, Платон Слепцовка Хамидуллин архыыбын биэрэргэ сөбүлэспитин кэпсээбитим. Ону кинилэр салгыы сибээстэһэннэр, оччолорго народнай депутат Роберт Бурнашов үбүнэн көмөлөһөн, оҕонньор тыыннааҕар архыыбын аҕалан манна Национальнай архыыпка туттарбыттара. Ол онтон сотору кини өлбүтэ.

Оччолорго Алма Атаҕа Саха сирин бэрэстэбиитэлистибэтэ баара, Валерий Жуков, Лилия Петрова үлэлииллэрэ. Аммосов 100 сылыгар үлэлээбит уобаластарыгар мемориальнай дуоска ыйаныахтаах этилэр да, тиһэҕэр диэри быһаарыллыбакка, олоххо киирбэтэҕэ. Бу боппуруос дьылҕатын билээри, эмиэ сорук оҥостон сурастым.

Аммосов аатын үйэтитиигэ республикатааҕы үбүлүөй комиссиятын, дьон-сэргэ өттүттэн үгүс үлэ-хамнас ыытыллар. Былырыын Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа ГЧИ учуонайдара В. И. Федоров, Л. Е. Винокурова, Национальнай архыыптан үлэлээбиттэрэ. Ити кэмҥэ тиийбит Лена Максимовна Аммосованы кытта ол саҕанааҕы Правительство вице-премьеригэр Ишенгуль Болжуроваҕа приемҥа сылдьыбыттар. Кини бюст туруорар туһунан боппуруоһу көрүөхпүт диэн эмиэ эрэннэрбит этэ. Итиэннэ суруйааччы Лена Слепцова-Куорсуннаах кэргэнинээн Андриан Лукинныын бу икки республикаҕа бара сылдьан эмиэ архыып докумуоннарыгар үлэлэспиттэрэ. Быйыл саас «Автоледи» бөлөҕө айар экспедицияҕа сырытта. «Автоледилар» Карагандаҕа «Лингва» научнай институт ректора Нурсулу Букетованы кытта сибээстэспит этилэр. Мин Н. Заболоцкаяны кытары билсэн, кини телефонун билэн ол Букетованы кытары телефонунан кэпсэппитим. Дуосканы Карагандаҕа туруоруохпутун сөп, онуоха биһиги официальнай былаастарбыт акиматка суруйуохтарын, уобалас салайааччыларыттан суругунан көҥүл ылыахха наадатын сүбэлээбитэ, тус бэйэм көмөлөһөргө бэлэммин диэбитэ. Аммосовка биир мемориальнай дуоска Уральскай куоракка историческай дьиэҕэ ыйаммыт этэ. Биир оннук дуоска, кэпсэтиитэ, көҥүлэ кыаллыбакка, Валерий Витальевич Жуковка уурулла сытар эбит. Республикаҕа манна ГЧП, архыып үлэһиттэрин бэлэмнээһининэн кэккэ кинигэлэр тахсыахтаахтар. М. Аммосов олоҕун, үлэтин сырдатыыга, үөрэтиигэ анаан үлэлээбит и. н.д. Е. Е. Алексеев «Максим Аммосов — государственный и политический деятель Казахстана и Киргизии» диэн дьоһун үлэтэ кинигэ кыһатыгар бэчээккэ бэлэмнэнэр. Аммосов атын республикаларга үлэтин-хамнаһын билиигэ-көрүүгэ таһаарыыга, үйэтитиигэ государство, общественность өттүттэн ити курдук үлэ-хамнас барар.

Алма Атаҕа сылдьар кэммэр Казахстан суруйааччыларын съеһэ буолбутугар кинигэ кыһатын үлэһитин быһыытынан кыттыыны ылбытым. Узбекистантан, Кыргызстантан, Москваттан делегациялары кытары сэргэ Саха сирин бэрэстэбиитэлэ эмиэ кэллэ диэн биллэрбиттэрэ. Сойуустарыгар 800-кэ суруйааччылаахтар. Съезд биир эрэ күн үлэлээбитэ, отчуот, быыбар баран, бириэмэтэ ыгым буолан, тыл этиитигэр тиксибэтэхпит. Мин Саха сирин суруйааччыларын эҕэрдэтин туттарбытым. «Казах Адабиети», «Начнем с понедельника» диэн улахан хаһыаттарга съезкэ этиэхтээх текспин биэрбитим. Телевидениеҕэ саха, казах литератураларын сибээстэрин туһунан интервью биэрбитим. Сойуус бэрэссэдээтэлэ Нурлан Мыркасымович Оразалин ыалдьыттарга биһирэм көрсүһүү оҥорбутугар Аммосов аатын үйэтитии туһунан кэпсээбитим. Кэлиҥҥи көлүөнэ казах интеллигенцията кини туһунан аанньа билбэт да буоллар, сэҥээрэн истибиттэрэ. Биллэн турар, билигин ырыынак сыһыаннаһыыта, ону харчытын төлөөтөххүтүнэ, кинигэ тахсыытыгар, тарҕаныытыгар көмөлөһүөхпүт диэн казах суруйааччылара эппиттэрэ.

— Казах интеллигенциятын, суруйааччыларын кытта кэпсэтэҥҥин туох өйдөбүлү ыллыҥ?

— Урут, Калаубек Турсункулов сойууһу салайар кэмигэр, казахтары кытта сибээс күүстээх этэ. Хардарыта литература Күннэрэ хаста да ыытыллыбыттара, тылбаас хомуурунньуктара тахсыбыттара. Онон казах суруйааччыларын кырдьаҕас өттүлэрэ Саха сирин туһунан үчүгэй өйдөбүллээхтэр. Билиҥҥи биһиги суруйааччыларбытыттан Урсуну, Наталья Харлампьеваны, Николай Лугинову билэллэр. Казахтар сибээстэһиэхтэрин баҕараллар. Турсунай Оразбаева күһүн Казахстаҥҥа Суруйааччылар сойуустарын иһинэн Максим Аммосовка аналлаах тэрээһини ыытар баҕалаах.

Сойуус, литература ааспыт 10 сылга государство өттүттэн өйөбүлэ суох буола сылдьыбыттар, издательстволара чааһынай буолбуттар. Кэнники кэмҥэ государство өйөөн эрэр диэбиттэрэ. Төрөөбүт тылынан литература проблемата бэл, кинилэргэ эмиэ сытыытык турар. Сэбиэскэй Сойуус саҕана оччотооҕу политиканан төрөөбүт тылтан тэйитии күүскэ баран, билигин да өрүттэ иликтэр. Тэрилтэм туһунан кэпсээбиппэр, сылга 230-ча кинигэни таһаарарбытын, орто тираж 3–3,5 тыһ. диэн билиһиннэрбиппэр сөхпүттэрэ. Оттон кинилэргэ бүтүн дойду үрдүнэн итиччэ киһитэ 1–2 тыһ. тираһынан тахсар эбит. Онон сорохтор сахалары ордургуур, биһирии тыллары эппиттэрэ. Дьиҥэр, Казахстан кыахтаах государство буоллаҕа.

Казах университетын ф. н.д. уйгуур Алимжан Хамраевы кытта кэпсэппитим. Кини биһиги олоҥхобутун Казахстан, Кыргызстан үрдүк үөрэҕин программатыгар фольклору, филологияны үөрэтиигэ киллэртэрбит. «Түүр, монгол тыллаах омуктар эпостарыттан саха олоҥхото саамай былыргылара. Ол иһин олоҥхоҕо былыргы түүр омуктар аан дойду туһунан өйдөбүллэрэ, итэҕэллэрэ, үгэстэрэ барыта көстөр, онон олоҥхо атын эпостары үөрэтэргэ күлүүс буолар» диэн олус үрдүктүк сыаналаабыта.

Казахтар, кыргызтар сүрдээх ыалдьытымсах майгылаахтар. Казах суруйааччыта, КР наукатын үтүөлээх деятелэ, Шолохов аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы бириэмийэ лауреата, академик, профессор Сабит Досанов, саха кэргэннээх кыргых ыала ыҥыран ыалдьыттаппыттара.

— Соторутааҕыта интернеккэ Караганда уобалаһын хаһыатыгар Максим Аммосов курдук республика экономикатын, улахан промышленность сайдыытын түстээбит бөдөҥ салайааччыларын туһунан олохтоохтор билбэттэрэ кыбыстыылаах диэн биир журналист ыстатыйатын аахпытым. Эн манна туох этэрдээххин?

— Аммосовы билэр дьон аҕыйаабыт. Оттон маннык бөдөҥ личность баарын биллэхтэринэ, сүрдээҕин сөҕөллөр. Биһиэхэ 2000 с. «Максим Аммосов. Политический, государственный деятель трех тюркских республик СССР» диэн кинигэ тахсыбыта. Онно Хамидуллин «Легендарный Максим» сэһэнин, историческай наука доктора Е. Е. Алексеев Аммосов Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа үлэлээбитин туһунан суруйууларын, дьон ахтыытын киллэрбиппит. Кинигэни историческай наука кандидаттара П. А. Слепцов, А. Н. Жирков уонна мин хомуйан оҥорбуппут. Бу үлэни казахтарга, кыргызтарга таһаардахха, М. К. Аммосов туһунан билиҥҥи көлүөнэ билиэ-көрүө этэ. Анараа кинигэни илдьэ баран көрдөрбүппэр, хос тахсыан наада эбит дииллэр. Итиэннэ документальнай киинэ оҥоруон баҕалаах дьон баар.

— Аны Кыргызстаҥҥа сырыыҥ хайдах ааста?

— Алма Атаҕа суруйааччылар съезтэригэр сылдьар буолбуппунан, Бишкеккэ кылгас кэмҥэ таксинан бара сылдьыбытым. Дьиҥэр, чугас эбит, ол эрээри таможняны ааһарга тардыллан, 7 чаас айаннаабытым. Тиийээт, кыргызтар аатырбыт скульптордарын, аан дойдуга биллэр үлэлээх Социалистическай Үлэ Геройун академик Тургунбай Садыковы көрсүбүтүм. Кини Саха сиригэр урут кэлэ сылдьыбыт, Аммосов бюһун оҥорбут этэ. Урут биһиги Правительствобыт Кыргызстан салалтатын кытта Бишкеккэ Аммосов бюһун туруорар туһунан кэпсэтиһии ыыппыт. Ол боппуруос ханна тиийбитин туһунан билистим. Садыков бэйэтэ бюһу гранит олбохтоох гына оҥорорго бэлэммин, икки өттүттэн салалта официальнай таһымҥа сөпсөһүөхтэрин, көҥүл бэриллиэн наада диэбитэ. Бишкеккэ Аммосов аатынан уулусса куорат эргэ чааһыгар баар эбит. Ол уулуссаҕа Садыков бюһу оҥордоҕуна туруоруохха сөп этэ. Маны таһынан биһиги биллэр скульпторбыт Петр Захаров өссө 1986 с. аан дойдутааҕы симпозиумҥа Бишкеккэ бара сылдьан, Аммосов бюһун оҥорбуттаах. Кыргызстан архыыбын агентствотыгар Калипа Омуралиева бу туһунан билиэм, ирдэһиэм диэбитэ (Урукку оҥоһуллубут бюст көстөн, Москваттан кэлиҥҥи официальнай делегацияны салайбыт А. К. Акимов аатыттан кыргыз салалтатыгар көҥүл көрдүүр сурук оҥоһуллан турар. Билигин республика салгыы үлэлэһиэн наада).

Кыргызстан суруйааччыларын салайааччы Омор Оморов олус истиҥник көрсүбүтэ. Семен, Софрон Даниловтары билэр, кинилэр тустарынан ахтыы ыытыах буолбута. «Бийиктик» кыһаттан счет аҕалбытым, кэпсэтии быһыытынан Нам улууһун дьаһалтатыгар харчы төлөөтөҕүнэ, антах кинигэ тахсыахтаах.

— Уруулуу түүр омуктарбыт туспа государство буолбуттара төһө көдьүүстээх эбитий? Казахстан Россияны экономикатын сайдыытын тэтиминэн үс бүк куоһаран иһэр дииллэрэ төһө оруннааҕый?

— Казахстан Киин Азияҕа биир саамай балысханнык сайдар государствонан биллэр. Президент Нурсултан Назарбаев Казахстаны аан дойду 50 саамай сайдыылаах государстволарын ахсааныгар киллэрэргэ дьулуһар эбит. Экономикалара промышленностаах буолан, балай эмэ кыахтаахтык олороллор. Тутуу тэтимнээхтик барар, дьиэ сыаната наһаа ыарахан эбит. Ол аата хамнастара куһаҕана суох буоллаҕа. Бородууктаҕа сыана чэпчэки.

Нурсултан Назарбаевы сүрдээх муударай политиканы ыытар диэн билинэллэр. Нэһилиэнньэ 40 % нууччалыы тыллаахтар ылаллар. Биһиги казахтар эрэ диэн буолбакка, омуктары кытта сыһыаҥҥа болҕомтону уураллар. Ол иһин иирсээн, социальнай тыҥааһын суох. СНГ, Азия дойдуларыгар Казахстан улахан аптарытыаттаах эбит. Уулуссаҕа да, суруйааччылары да көрдөххө, омук быһыытынан билиниилэрэ күүһүрбүт. Ааспыт историяны үөрэтэ сатыыллар, үгүс интэриэһинэй кинигэлэр тахсыбыттар. Олус элбэх нууччалыы, казахтыы хаһыат бэчээттэнэр эбит. Урукку салайааччыларыгар интэриэс улааппыт. Республика урукку салайааччыта (I сэкирэтээр) Лев Мирзоян үбүлүөйүн киэҥник бэлиэтээбиттэр. Биһиги эмиэ Аммосов туһунан кинигэни тарҕатан, элбэх киһи болҕомтотугар таһааран, история чахчытынан киһибит үтүөтүн биллэрэ сатыахпытын наада.

Казахстаҥҥа бэлиэтии көрбүтүм, климаттара үчүгэй, фрукта дэлэй буолан эбитэ дуу, дьон доруобай, чэгиэн, бөдөҥ-садаҥ, кыраһыабай баҕайытык көстөллөр. Эдэрчи диэбит киһиҥ балай эмэ саастаах буолар.

Кыргызтар быдан дьадаҥытык олороллоро көстөр, үлэ суох. Бэйэлэрин урукку промышленностарын ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр чааһынай илиигэ, омуктарга былдьаппыттар. Бэйэлэригэр туга да суох кэриэтэ хаалбыттар. Ыарахан балаһыанньалаах буоланнар, айдаан тахсар эбит. Акаев саҕанааҕы салалта барытын ыһан, атыылаан кэбиспитэ дииллэр. Билиҥҥи салалта сөптөөх реформа ыытар, өрө тардар диэн эмиэ соччо ким да эппэт, ол эрээри кэм туруктаах балаһыанньаланан эрэллэр диэххэ сөп.

— Бу айаныҥ-сырыыҥ кэннэ туох түмүккэ кэллиҥ?

— Алма Атаҕа барыам иннинэ Москваҕа Лена Максимовнаны көрсүбүтүм. Соторутааҕыта манна кэлэ сырыттаҕына, вице-президент Е. И. Михайловаҕа мунньах, үбүлүөйгэ бэлэмнэнии хайдах баран иһэрин туһунан кэпсэтии буолбутугар сырыым түмүктэрин билиһиннэрбитим, чопчу этиилэри киллэрбитим. Кинигэ тахсыытыгар смета, В. В. Жуковка харалла сытар Петропавловскайга анаан оҥоһуллубут мемориальнай дуоска Карагандаҕа ыйанарын, Садыков оҥоруохтаах, Захаров урукку бюстарын дьылҕатын быһаарар, казах, кыргыз салалтатыгар президент аатыттан ыытыллар сурук бэлэмниир туһунан боппуруостар боротокуолга киллэриллибиттэрэ. «Бичиккэ» көрсүһүү тэрийбиппитигэр Лена Максимовна, республикатааҕы хамыыһыйа чилиэннэрэ, Аммосовка үлэлэһэр дьон кыттыбыттара. Билигин М. Аммосов биир дойдулаахтара, намнар, общественность республика салалтатыгар, үбүлүөй комиссиятыгар Максим Аммосов аатын үйэтитиигэ бары ылсыһан көмөлөһүөхпүтүн, күүспүтүн холбуохпутун наада.

2007 с.

## IV түһүмэх. Тылбаастар

### Владимир Солоухин. Набаат сокуона

Өлөрдүү утуйа сытан, эмискэ туох эрэ тыастан уһукта биэрдим. Сэлиэнньэҕэ набаат охсоллор — колокуонньа урукку сүүрбэ тоҕус буут уон икки муунталаах куолакалынан буолбатах. Ол итириги буолуохтааҕар, өлбүтү да туруоруо этэ. Ону баара — суох буолбута ыраатта.

Өрдөөҕүтэ куолакаллары барытын сиргэ түһэртээн, алдьатарын алдьатан баран ханна эрэ тиэйэн илпиттэрэ. Арай Сергей Бакланихин «Камаринскайы» оонньотор кыра куолакалларыттан биири син хаалларбыттара. Ол ордубут «дьоллооҕу» баһаарынай дьиэ таһыгар баҕанаҕа ыйаабыттара, ити билигин былыргы набаты үтүктэн ытаан эрэрдии чыҥкыныыр.

Сиирэ-халты тиэтэлинэн таҥна туран, өстүөкүлэ килбэҥэр баһаар төлөнө сандаарыҥныыра буолаарай диэн, түннүк диэки көрбөхтүүбүн. Уулуссаҕа бэҕэһээҥҥи ардах кэнниттэн бадараан, чалбах бөҕө буолуохтааҕын өйдөөт, сыгынньах атахпар сандалиябын анньынаат, таһырдьа ыстанным.

Сэлиэнньэ уһугар дьон үөгүлэһэллэр:

— Ким набааты оҕуста?

— Умайар!..

— Аччыгый Олепинецка быһыылаах?..

Хабыс-хараҥаҕа онон-манан саппыкылаах атахтар тыастара чаллырҕыыр — ууну-бадарааны ортотунан дьон сырсар.

Кыра куолакаллаах баҕана аттынан сүүрэн иһэн, остуорас өрүһүспүттүү кэпсээн бөтүөхтүүрүн истэн аһарабын:

— Арай көрдөхпүнэ, туох эрэ кытара кыыһар — мастар күлүктэрэ көстөн кэлэргэ дылы гынна. Тахсан тула көрдүм. Айыым-таҥарам! Олепинец үрдүнэн уот кытаран олорор. Уолуйан хааллым. Куолакалга ыстанным, илиим салҕалас, дьиҥнээх набаат курдук кыайан тахсыбат…

Дьиҥнээх набааты охсууну оҕо сылдьан хаста да истэн турабын. Онтон ыла миэхэ набаат тыаһыттан ордук ынырык, суоһар суоҕун курдук өйдөбүл иҥэн хаалбыт. Ардыгар, кырдьыга, солуута да суохха, бэрэбиэркэҕэ эҥин айдаан тахсыбыт буолара.

Оччотооҕуга, набаат охсон бардахтарына, дьон сырсан тахсар, кырдьык баһаар буолан эрэрин курдук ыһыы-хаһыы бөҕө буолар. Эмээхситтэр, тугун-ханныгын быһааран өйдөөбөккө, өй-мэйдээх тулуйбат айдаанын тардаллар. Эр бэртэриттэн тэриллибит уоту кытта охсуһар дружина дьоно ылсыбытынан бараллар. Баһаарынайдар сарайдарыгар аттарын аҕала охсоннор, тэлиэгэнэн уу ыстарар массыынаны, буочукалары лиһигирэтэн таһаараллар. Баҕыырдары, сүгэлэри, күрдьэхтэри үллэртииллэр.

Черновтар дьиэлэрэ «умайар» диэн биллэриллэр. Уоту умуруорар бары тэриллэри онно тиэйэн илдьэллэр. Бириһиэн шланганы чугас көлүйэҕэ эбэтэр холуодьаска диэри субуйа тардаллар. Сэлиэнньэ иһигэр буоллаҕына, аттары көлүйэ сатыы турбакка, массыыналаах тэлиэгэни соһон тирилэтэллэр. Бэрэбиэркэ уу ыстарылыннаҕына эрэ түмүктэнэрэ. Набаат кэнниттэн сэттэ мүнүүтэ иһинэн умуруорааччылар ууну куттардахтарына — хайҕаналлара.

Куйаас күн мүччү туппута буолан, бөлүөхсэн турар оҕо-дьахтар өттүн уунан саба ыстардахтарына, түрүбүөгэ кэмигэр тыҥаабыт күүрүү төлө баран, күлсүү-айдаан, часкыытаһыы өрө оргуйа түһэрэ, устунан барыта көргө-оонньууга кубулуйара.

Ити курдук түрүлүөннэр сайын устата биэстэ-хаста ыытыллаллара, онон ханнык баҕарар түгэҥҥэ чаастатык буолуталыыр дьиҥнээх баһаардарга даҕаны, мэлдьи бэлэм этилэр, барыта дьып-дьап курдуга.

Набаат сокуона сүдү, кэһиллибэт: кырдьаҕас да, илистэ сылайбыт, тугу эмэ гына да сылдьар буол — барытын быраҕан туран ыҥырар тыас хоту ыстаныах тустааххын. Набаат тыаһа чопчу биири этэрэ: атын дьоҥҥо эн суһал көмөҥ наада. Дьэ ол иһин ким сүгэ, ким солуур, күрдьэх тутуурдаах сүүрбүтүнэн бараллар. Сорох атырдьахтаах кэлиэ: туох алдьархай тахсыбыта биллибэт, баҕар, атырдьах да наадата тириэ. Төһөтүн да иһин, алдьархай, иэдээн буолбутун да үрдүнэн, киһи сүргэтэ көтөҕүллэр: эн соҕотох буолбатаххын, арай эйиэхэ туох эмэ буоллаҕына, дьон эмиэ көмөлөһө сырсан кэлиэхтэрэ — набаат сокуона оннук тыйыс, кэһиллиэ суохтаах.

Билигин им-балай хараҥаҕа соҕотоҕун сүүрэр курдукпун да, тула өттүбэр эмиэ сырсан иһэр дьон аҕылаһаллара-мэҥилэһэллэрэ иһиллэр. Дьон билигин да көрөн турбат эбит. Хараҥаҕа суолу-ииһи араарбакка, ууну-бадарааны кэрэйбэккэ сырсан иһэллэр.

Баһаары көрөөрү ойон турбукка дылы, тоҕо бары баһаарынай дьиэни таарыйбакка аһара сырсарбытын муодаргыы санаан аһарабын. Олепинец чугаһын аанньа, тиийэ охсоору тиэтэйэр быһыылаахпыт. Оттон баһаарынай дьиэҕэ дружина дьоно мустан эрдэхтэрэ. Кинилэр бэйэлэрин дьыалаларын бэркэ билэллэрэ чахчы.

Бары сэлиэнньэ уһугар муһуннубут. Биэс-алта эр киһиттэн ураты дьахтар аймах. Бары күһүҥҥү ыас хараҥаҕа ыраах томтор кэтэҕиттэн өһөҕүрэр чуумпу төлөн кытыастарын одуулаһабыт. Ол төлөн кытарбыт чох тула өттүн сырдатан кыламныы сытарыгар маарынныыра. Ардыгар ким эрэ үрэн сирилэтэрин курдук, тыаһа суох өрүтэ күөдьүйтэлээн ылара.

— Сүрдээхтик да умайар! — мустубут дьонтон хайалара эрэ саҥа аллайар.

— Олепинецка умайар дииллэр да, онтуҥ ол томтор эрэ кэтэҕэр турдаҕа дии. Олепинецка умайдаҕына, маныаха тиийэ сырдыа этэ. Волковоҕа умайар диэтэххэ, хата ол сөп буолуо этэ.

— Хаалары этэҕит, Волково — быдан хадьы. Мин саныахпар, Некрасихаҕа.

— Ээ, сыыһаҕыт, доҕор, Пасынковоҕа эбээт.

— Хата кэбиһиилээх от дуу эбэтэр соломо дуу быһыылаах.

— Аата эттэххин, соломо күлүбүр гынна да, бүттэҕэ ол дии.

— Сөпкө этэр. Ол тетя Поля көрөн, куолакалы тиийэн охсуор, хаһан биһиги кыаһалыһан кэлиэхпитигэр диэри… Чаастан ордук кэм ааста да, мөлтүөхтээҕэр эбии күүһүрэр. Суох-суох, соломо буолбатах.

Күһүҥҥү харах тэстэр хараҥатыгар, кыһыл төлөҥҥө сууламмыт, биирдээх харчы саҕа буолан көстөр кыламныыр уоту одуулаһан чочумча турбахтыыбыт.

— Чахчы Некрасихаҕа быһыылаах, — эмиэ таах туруохтааҕар тыл бырахсыы саҕаланар.

— Ээ, Пасынковоҕа…

— Суох, Волковоҕа.

— Олепинецка дииллэр ээ! Онтукаҕыт субу томтор кэтэҕэр эрэ турдаҕа дии. Олепинецка умайара эбитэ буоллар…

— Бээрэ, оттон, доҕоттор, бара сырыттахпытына?

— Барыахха сөп. Ол гынан баран баһаарынай дьиэ хатанан турар, киһитэ буоллаҕына Прокошихаҕа…

— Хайдах ол Прокошихаҕа?

— Дьэ оҕордук. Баһаарынайынан Баһылай Барсуков анаммыта, Прокошихаҕа олорор. Онтуҥ икки аҥаар биэрэстэлээх сир. Сүүрэн тиийэриҥ да, кини кэлэрэ да…

— Бай, оттон манна сэлиэнньэ иһигэр баһаар турдаҕына?

— Хайыаххыный. Үнүр Виктор дьиэтэ умайа сыспыта, хата тутатына солуурунан ууну сабыта ыһан умуруорбуппут. Носуоһу кэлин аҕалбыттара да, хачайдаан абыраабат.

— Хайдах хачайдаабат?

— Алдьаннаҕа дии! Тылыргыыр да — уу мэлигир. Чуут Баһылайы кырбыы сыспыппыт. Кэлин оҥоһуллубут буолуохтаах…

— Хата, доҕоттор, оройуон киинигэр, Ставровоҕа телефонунан биллэрбит ордук буолуо. Биһигиннээҕэр түргэнник тиийиэхтэрэ, массыыналара да ордуктар. Ырааҕын ыраахтар да…

— Ээ, Черкутиноттан тиийдилэр ини. Некрасиха кинилэртэн чугас.

— Эһиэхэ Пасынково умайар диэн этэллэр эбээт!

— Пасынково өссө чугас…

— Черкутиноттан оройуоҥҥа да биллэриэхтэрэ. Кинилэргэ быһаччы линиялаахтар, биһигиттэн эрийиэхтээҕэр — дөбөҥ.

Бэйэбитин ити курдук уоскутунан баран, ыраах буолар баһаары одуулаһабыт. Ол эрээри испитигэр кутуйах хаамар быһыылаах — тулуйбаккабыт эмиэ саҥарсан барабыт:

— Бачча бадарааҥҥа хайаан тиийиэхпитий. Икки күнү быһа, быыһа суох, ыаҕастаах уунан куппута.

— Өр умайда. Умайыах умайан бүттэҕэ. Күл-көмөр эрэ хаалан эрдэҕэ.

— Доҕоттор, кырдьык Некрасихаҕа буолуон сөп эбит.

— Эс, Некрасиха туора соҕус турар.

— Этэбин ээ, Волковоҕа диэн.

— Пасынковоҕа…

Баһаар төлөнө намыраабакка, биир кэмник күлүмнүүрэ. Уу чуумпуга умайар тыаһа-ууһа иһиллибэт буолан, ордук ынырыктык, суоһардык көстөрө.

Антах ый-хай үлүгэрдээҕэ, аймалҕан, сүүрэкэлэһии бөҕө буолуо… Биһиэхэ, биэс биэрэстэлээх сиргэ турар дьоҥҥо, туох да иһиллибэт.

Соһуччу дьахталлар күйгүөрэ түстүлэр:

— Тугу көрөн тураҕытый, эр дьон ааттаахтар? Кими кэтэһэҕит?!

— Сүрүүн, турдахтара…

— Сонно тутатына барбыккыт буоллар, хайыы-үйэ тиийбит буолуо этигит!

— Баһылай Прокошихаҕа эбээт… Маннык суолга баһаарынай дьиэ күлүүһүн алдьаттахха да тугуй?!

— Массыыната-таймата суох сүгэлээх да бардахха. Антах биир да киһи эбиллэрэ улахан туһа.

— Көр эрэ, маны! Өссө кинилэр умайан бүтэригэр эрэҥкэдийэ тураллар! Тохтуох быһыыта суох. Ол, көрүҥ, өссө сүрдэнэн, күүһүрэн эрэр…

— Бара охсуҥ даа! Таабырынныы турумаҥ: Некрасихаҕа, Волковоҕа, Пасынковоҕа… Миэстэтигэр тиийдэххитинэ көстүө, Некрасихаҕа дуу, Пасынковоҕа дуу…

— Ким көрбүтэй, баһаарга барбакка, туораттан көрө турбуту?! Туох үлүгэрий?!

Саҥата суох баһаары одуулаһабыт. Ол эрээри дьахталлар саҥаларыттан тэптэрэн, сыарҕабыт сыҥааҕа хоҥнуохча буолла. Бэрт кыраттан тохтоон турабыт. Бу быһаарыылаах түгэҥҥэ уот уруккутунааҕар өссө күүскэ өрө күөдьүйдэ.

— Доҕоттор, кырдьык, сис туттан турар сатаммата буолаарай? Барыаҕыҥ! Туох эрэ улахан умайар, бүтэн биэрбэт.

— Бачча бадарааҥҥа хайаан барыаҥый?

— Тракторы собуоттуохха!

— Сарсын киэһэ биирдэ тиийиэҥ.

— Массыынанан баран көрүөҕүҥ. Баҕар…

Баһаарынай дьиэ күлүүһүн алдьатан, чаас чиэппэринэн үс туонналаах массыынаҕа тиэллэн, батылла сыһа-сыһа баһаар буола турар сиригэр сыннардыбыт. Мин саныахпар, тетя Поля набаат охсуоҕуттан ыла чаас курдук кэм аастаҕа. Барыбытын бүтэр бүппүтүн кэннэ баран иһэбит быһыылаах диэн саарбахтыыр санаа эрийэр. Күл оннун көрөбүт эрэ хайдах…

Оттон уот өссө сүрдэнэн иһэр. Чугаһаан эрэрбититтэн эбитэ дуу?

Хата, киһи дьиктиргиэх, массыынабыт биирдэ да буксуйбата. Томтор үөһэ тахсаат, Некрасихаҕа баһаар буоларыи көрө түстүбүт. Уот бэйэтэ харыйа ойуурга күлүктэнэн көстүбэт этэ, мастар үрдүлэринэн уоттаах кыымнар ыһыахтаналлара. Кыымнар өрө будулуйан, кытара-хараара күөдьүйэн, халлааҥҥа харбаһаллара.

Суоппар эбии үктээн биэрдэ. Улугурбуппут-улуктуйбуппут ханна да суох буолла. Өрүкүйэн, кыылбыт туран, кузовка арыычча иҥнэн турабыт. Хаамтарбытынан иһэн ыстаҥалаһан түһэргэ, сүүрбүтүнэн-көппүтүнэн барарга бэлэммит. Дьэ билигин, биһиги антах таах даллаһан, Пасынковоҕа, Некрасихаҕа, Волковоҕа дэсиһэн мөккүспүтэ буолан тылбытын ыстыы турбуппутун өйдөөн кыбыста быһыытыйдыбыт. Урутаан кэлбит дружина дьоно элэккэ ыыталлара буолуо: «Бар дьон, көрүҥ, олепинскайдар тиийэн кэллилэр! Бүтэр бүппүтүн кэннэ уккунньаҕы умуруора кэлбиттэр. Туораан биэриҥ, кинилэргэ сөптөөх үлэ!» — диэхтэрэ.

Тэҥинэн умайар икки дьиэ таһыттан дьон массыынаҕа утары сырсан кэллилэр. Дьахталлар өй-мэйдээх тулуйбатынан аймалаһа түстүлэр:

— Айыы таҥара! Кэллилэр!

— Бар дьон, быыһааҥ-абырааҥ!.. Көмөлөһүҥ!..

— Таҥараҕа махтал!

Биһигиттэн ураты кыайар-хотор, быыһыах-өрүһүйүөх киһи суоҕа көстөн турара. Тула барыта дьахталлар. Биир дьиэ умайан бүтэн эрэрэ — үрдэ, эркиннэрэ сууллубуттар. Киһини чугаһаппат сүүнэ кутаа бачыгырыыр — отучча хаамыылаах сиртэн баттаҕыҥ умайан барыыһы… Уот ыстаммытыттан иккис дьиэ муҥутаан умайа турара. Быыһыыр кыаллыа суох — үрдэ сууллуохча турар, түннүктэринэн уһун иҥсэлээх уот төлөннөрө уһуураллар. Уот суоһуттан субу умайаары турар (чаас аҥаарын анараа өттүгэр иккис дьиэ эмиэ итинник турдаҕа) атын дьиэни өрүһүйүллүөхтээҕэ. Некрасихаҕа эр дьон суохтарын кэриэтэ этэ. Умайан күлүбүрүөхчэ буолбут дьиэни дьахталлар солуурдаах уунан ыһа сатыыллар да, суоһа-сыралҕана бэрт буолан, киһини чугаһатыах буолбатах.

— Биэбэйдэриэм, таҥара туһугар өрүһүйүҥ! Субу умайаары гынна!

Онуоха эбии сэргэстэһэ, ыаллыы дьиэ олох сыста кэриэтэ турар. Биһиги үгүс этитиитэ суох ылсыбытынан барабыт. Олепино дьоно бэйэ бодолорун тардыннылар, бары ордук-хоһу, халтай хамсаныыта суох сып-сап курдук туттан-хаптан, итийэн-кутуйан туран үлэлэспитинэн барбыппытыттан, бэл сүһүөхтэрим, этим-хааным кычыгыланарга дылы гыннылар.

Хайдах эрэ миэхэ тиксэн хаалбыт өтөрүнэн ыраастамматах алтан брандспойду, дьигиһис гынаат өрө мөхсө түспүтүгэр, мүччү тута сыстым. Айаҕыттан туох эрэ тыастаахтык төлө барда (бытыылка бүөтэ төлө биэрбитин курдук), онтон күүгэннээх уу уоттан кытара кыыспыт хараҥа халлааҥҥа үөһэ өрө тыга түстэ. Өмүттүбүтүм ааһан, уу сүүрээнин дьиэ кырыыһатын үрдүгэр, эркиннэригэр туһаайдым. Ылтаһын сабыылаах сарайтан, бэрэбинэлэртэн үрүҥ паар хойуутук өрө күдээрийэн таҕыста. Кыранан куоттара сыспыппыт. Аҕыйах мүнүүтэнэн бу да дьиэ эмиэ уот аһылыга буолуох эбит! Эмиэ саҥа баһаар төлөнө кыыһыа этэ — ыраахтан көрөн турдахха…

Биһиги буоллаҕына дьиэбит таһыгар таах туруохтааҕар тыл бырахса, мөккүспүтэ буола турар буолуо этибит: «Тоҕо эрэ бүтэн биэрбэт ээ…» «Ээ, доҕоттор, кырдьык, Некрасихаҕа буолуон сөп». «Кэбис, Некрасиха быдан хадьы турар!», — дэһэ-дэһэ эмиэ ыраах кыыһар чуумпу төлөнү туораттан көрөн туруохпут этэ.

### Николай Шундик. Ытык таба муоһугар ыйаммыт биһик

Күн көмүс сардаҥалара тордоҕура ыыстыйбыт яранга сабыытын быыһылаан тыргылла тыгаллар. Мэвэт таба тэллэххэ сытан күлүмүрдэс сардаҥалары одуулаһар. Яранга бүрүөһүнэ үкчү үөһээ халлааны санатар. Атына диэн — хас быыс-хайаҕас аайыттан тус-туспа күн чаҕылыйар. Кинилэр Мэвэт сүрэҕэр сырдык ыраны, үтүө эрэли көбүтэллэр. Эдэр табаһыт тугу ыраланарый? Ону чопчу бу маннык диэн этиэн мунаарар. Туох-ханнык иннинэ аҕатын сөбүлэҥин ылара буоллар, табалары Таас Киһи хотоолугар үүрэн көһөрөргө кинини тылыгар киллэриэн наада. Аҕата Пытто табаларын таҥара курдук көрөр. Уолун да онуоха уһуйбута.

Таба… Таба диэн туох харамайый? Хас чукча киһитэ табаны аан маҥнай остуоруйаттан, номохтон билэр. Ити, арааһа, киһи тулалыыр эйгэни этинэн-хаанынан сэрэйэр буолбут кэмигэр, иккитигэр-хаһыгар саҕаланар буолуохтаах. Оҕо ол сааһыгар ону-маны ырыҥалаан өйдүүрэ буоллар, таба ыалдьар эттээҕин, аһылыкка наадыйарын, онон мэччитиллиэхтээҕин, бөрө ардай аһыытыттан, буурҕа, тоҥот кутталыттан харыстаныллыахтааҕын таайыа этэ. Кини, бэл, таба олус тууһумсаҕын уонна хас биирдии табаһыт куругар морж тириитэ ыаҕаһы иилинэ сылдьарын билиэхтээҕэ: маныыһыт кини оннугар ким да оҥорботун толоруохтаах — тууһа суох кэмигэр ыаҕаһын бэйэтин убаҕаһынан толорон табаларыгар биэриэ. Киһи күлүөх курдук дуо? Баҕар, атыттарга күлүүлээх да буолуо, оттон табаһыт куруутун ол албаһы тутуннаҕына сатанар.

Кырачаан чукча олох ымпыгын-чымпыгын өйдүө өссө эрдэ, кини остуоруйа ис хоһоонун төһө да толору өйдөөбөтөр, онно кэпсэнэр быһылааннары одоҥ-додоҥ этин-хаанын билгэтинэн удумаҕалыыр. Оттон остуоруйаҕа араас быһылаан куруук үгүс буолааччы. Мэвэт өйүгэр-санаатыгар ытык таба туһунан өйдөбүл хаһан киирэн иҥмитин чопчу билэр курдук. Хомурах хаары үрүҥ көмүс туйахчааннарынан таарыйар-таарыйбат кыырайа көтөрүн көрбүт курдук. Туйахтар чигди хаары таарыйан ыллахтарына — эмискэ дьикти намчы дорҕооннор лыҥкынаһа түһэллэр.

Онтон киһи улаатан истэҕин аайы хас тыл, этии суолтатын, ис хоһоонун, остуоруйа ис номоҕун дириҥник өйдөөн иһэр. Ытык таба — кини дууһатын, өйүн-санаатын ымыытынан буолар уонна дьиэ табатыгар таптал, истиҥ сыһыан үйэлээхтик олохсуйар. Кэнэҕэски табаһыт кинини бөрөлөртөн харыстыа, мэччитиэ уонна били морж тириитэ ыаҕаһын үҥүлүтүө, быһата — тапталлаахтык сыһыаннаһыа.

Табалары дьиҥнээхтик таптыыр киһи сүүһүнэн, тыһыынчанан да сыллар улаҕаларыгар табаны ииппит дьон үөрүйэхтэрин-үгэстэрин билиэх-сатыах тустаах. Ол былыргы өбүгэлэр өйдөөх, ырааҕы өтө көрөр дьон этилэр. Ол да иһин кыыл табаны дьиэтитэн киһи эрэллээх доҕоругар кубулуттахтара. Дьон хантан аһыыр астаналлар, санныларыгар таҥнар таҥаһы булуналлар? Иитэр табаларыттан. Сылаас дьиэ-уот, үөрүү-көтүү төрүөтэ — барыта табаттан. Өбүгэлэр уһуну-киэҥи өйдүүр, мындыр дьон да буоланнар, кэнэҕэски ыччаттарыгар үтүмэн үгүс үөр табаны үөскэтэн хааллардахтара. Мэвэт диэн, биллэр-көстөр табаһыт үлэлиир артыалыгар даҕаны элбэх таба баар. Мэччирэҥ картатын кыҥастаһар кыһамньылаах Ваамчо эмиэ биир бастыҥ табаһыт.

Ол эрээри артыал чулуу табаһытынан Пытто буолар. Дэлэҕэ даҕаны биригэдьииринэн аныахтара дуо. Ону таһынан кини — ыал аҕата. Үтүөкэн аҕа — Мэвэт киниэхэ тэҥнэһэр киһини көрө илик. Пытто — кини аҕата эбээт.

Мэвэт аҕатыттан элбэххэ үөрэннэ. Ордук кэрэхсэбиллээҕэ — кини дьиэ табатын ытык табаттан итэҕэһэ суох таптыырга уһуйулунна. Маамыктаны таба муоһугар иилэ быраҕарга дөбөҥнүк үөрэниэххэ сөп. Сыыдам айаннаах таба наартатын салайыыны да баһылыаҥ. Ону таһынан эн өссө ытык табаны аан маҥнай көрбүккүн, кини үрүҥ көмүс туйахчааннарын дьикти-кэрэ дуораанын куккар-сүргэр иҥэринэн, дууһаҕар сөҥөрдөн өйдүү-саныы сылдьыахтааххын. Ол кэрэ тыас эйиэхэ иэйиэхситиҥ кэриэтэ ийэҥ үүтүн ыймаҕыныын, аҕаҥ кэмчи эйэргиир имэрийиитиниин, төрөппүттэриҥ таптыыр истиҥ тылларыныын өйгөр-сүрэххэр күндү өйдөбүл буолан иҥэн сылдьар.

Сыл-хонук аастаҕын аайы, эн ытык таба туһунан алыптаах номоҕу эрэ буолбакка, дьиэ табатыгар сыһыаннаах күннээҕи олох түбүгүн, сирдээҕи олох кырдьыгын билитэлээн испитиҥ: хайа сир мэччирэҥэ ордугун, хаһан таба муоһуурун, сүүлэ саҕаланарын, төһөҕө төрүөх ыйа үүнэрин уонна быыкаа тугуттар күн сирин көрөллөрүн. Өссө биир дьулаан номоҕу кэпсииллэр: дьон оттомо суох быһыытыйан табаны аанньа ахтыбат, улахаҥҥа уурбат буоллахтарына, бөкчөгөр тугут төрүөн сөп. Ол — иэдээн төрдө, өлүү-сүтүү бэлиэтэ, куһаҕан тыыннар ыыппыт кырыыстара буолар…

Остуоруйа ытык табата эн табаларгыныын бииргэ көлүллэн, наартаҕын олоҕуҥ суолун устун сылтан сылга илдьэн иһиэхтэрэ. Оҕо сааскыттан эйигин ситэр-хотор, дьиҥнээх табаһытынан аатырар кирбиигэ тириэрдиэхтэрэ. Онтон оту-маһы тардан көрөр, уолуккунан тыынар уолҕамчы сааскын аһара көтүтэн ытык аар кырдьаҕас буолар кэмҥэр, олоҕуҥ модьоҕотугар аҕалыахтара. Өскөтүн ытык таба эйигиттэн тэйэн, көлүүргүттэн бардаҕына, көннөрү табанан ыраатыаҥ суоҕа. Эн бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри өйүҥ-санааҥ муҥутах, ычаҥ-ыырыҥ кыараҕас буолуоҕа уонна, саамай ынырыга, дууһаҥ иччитэхсийиэ, күлүгүрүө. Тоҕо диэтэххэ, ытык таба аарыма муоһугар күлүмүрдүүр үрүҥ күн, өйгүн-санааҕын дьэҥкэрдэр кэрэ иэйиилээх, барыга бары амарах сыһыаннаах буолар айылгыгын уһугуннаран, сыдьаайа сылытыа суоҕа.

Бу өйдөбүл Мэвэккэ аҕатын үөрэҕиттэн кытаанахтык иҥмитэ. Кини Ваамчо биһиги этэрбитин өйдүө диэн эрэх-турах сананар. Мэччитэр сир түһүлгэттэн бэрт чугас эбээт: табалары кыбычаан хапчаан быыһынан Койныкай үрэх хотоолугар үүрэргэ аҕатын итэҕэтиэн эрэ кэрэх. Ваамчолаах Мэвэт хайыы-үйэ көрөн кэлбиттэрэ: төрүт тэпсиллибэтэх уонна тоҥокко ылларбатах өлгөм мэччирэҥнээх сирдэри көрөннөр олус үөрбүттэрэ. Аҕатыныын тыл тылга кииристэхтэринэ, табалары өрүһүйүөхтэрэ.

Ол эрээри Мэвэт биһирэмнээх эрэл санаатын туох эрэ күлүктүүрэ: баҕар, ол Таас Киһиттэн дьиксиниитэ буолаарай? Кини ол-бу куһаҕан тыыннартан, абааһылартан куттанар дуу, тугуй? Үһүйээҥҥэ этиллэринэн, хайалар ыпсыыларыгар, Койныкай хотоолугар ааһар холлороон курдук хаспах иннигэр чой Таас Киһи турар. Кини, муҥ саатар, биир эмэ таба элэс гынан ааһаарай диэн кыраҕытык кэтиир. Өскө, биир эмэ таба чугаһыыр түгэнигэр, аана суох алдьархай тахсыахтаах — бүтүн таба үөрүн уонна болҕойон көрбөтөх хаһаайыттары сор-муҥ буулуохтаах. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, Таас Киһиэхэ үйэ-саас өспөт өһүөннээх, кырыыр-таныйар саҥнаах куһаҕан тыын дугуйданар. Былыыр-былыр, сир-дойду саҥа айыллыбыт кэмигэр, кини суорба таас буолбакка, киһи-киһинэн эбитэ үһү. Ол киһи табалары маныыра, таба күрэҕэр кыттара да, биирдэ даҕаны сүрүн бириискэ тиксибэтэх. Ол иһин бу соргута-дьолуота суох табаһыт бэрт сидьиҥ санааны булуммут: күрэй маһын төбөтүгэр сыаны ымньаан иилбит. Онтун уматан баран, буурдарын бууттарын дьөлүтэ хаарыйбыт. Абытай ыарыыттан ииримтийбит табалар туһаайбыттарын хоту түһэннэр, хара санаалааҕы соспутунан хараара аҥайар хайа хаспаҕар кэлбиттэр. Били киһи сууллан түстэр да өлбөтөх. Хапчаан устун көҥүлгэ тахсаары тарбачыспыт… Ол эрээри хараҥа айыытыгар, халыҥ буруйугар үкчү киһи курдук быһыылаах суорба тааска кубулуйбут. Онтон бэттэх сымара Таас Киһи буолан, хаспах айаҕар күлүгүрэн турар. Ол кэмтэн ыла табалартан сылтаан дьилэй таас куҥнаммытыгар өһүн ситиһээри сиэртибэтин кэтэһэр: чугаһаабыкка кини кырыыһа түһүөхтээх. Онон табалар да, дьон да кини хараҕын далыгар киирбэтэхтэринэ сатанар…

Мэвэт бу үһүйээни итэҕэйэр дуо? Ким билэр, эмиэ да итэҕэйбэт, эмиэ да саарбахтыыр. Онтун бэйэтигэр, эгэ, Ваамчоҕа билиниэн баҕарбат. Билигин да дьулахачыйара көбөн санаатын түһэрдэ. Бэҕэһээ эмиэ мөлтөөн биэрбитэ. Аҕатын кытта мөккүһэн көрбүтэ. Пытто Таас Киһиэхэ табаны чугаһатар туһунан саныан да куттанар. Мэвэт да этиэх-саҥарыах ахан буолбута, бэлэмнэммит санаалара, бөрөттөн үргүбүт табалардыы үрэллэн, арҕам-тарҕам ыһыллыбыттара. Мух-мах баран тохтоон хаалбыта. Бэйэҥ да саараҥныыр эрээри, хайаан атын киһини итэҕэтиэҥий?

Оттон Ваамчо? Ваамчо эмиэ куттанара буолуо дуо? Арааһата. Картаны көрө сатаан баран, Таас Киһи туһунан харандааһынан, үҥүүнэн супту түһэрдии, кэйиэлиир. Кумааҕыга төһө баҕарар дьөлүтэ түһүөххэ сөп. Оттон дьиҥнээхтик Таас Киһиэхэ ыкса тиийэн, түҥнэри анньыам диэн суоһурҕанар, бука, кытаанах буолуо. Уонна хайдах суулларыаҥый? Хата, Ваамчоҕа биир бэртээхэй толкуй баара: чугастааҕы бириискэҕэ тиийэн, билэр инженердэриттэн, үлтү тэптэрэр аммонит дэнэр сэптээх дьонтон, көрдөһүү. Бириискэ дьоно кыраммыт таас остуолбаны, чарпа таас буола ыһыллар гына, салгыҥҥа көтүттэллэр. Кырдьык үтүөкэн толкуй… Ол гынан баран, аны аҕата этэрин курдук, сымара таас уораҕайыгар алдьархай төрдө хаатыйаламмыта буолаарай? Үлтү тэптэрэн иҥэн сылдьар иэдээни төлө тартаххына, бөкчөгөр тугут төрөөрөй? Оччоҕо табаларга, ол аата дьоҥҥо эмиэ, хоргуйан быстар сут муҥа түбүлүө…

Ол эрээри учуутал этэрин өйдөөтөххө, бөкчөгөр тугут туһунан итэҕэл — хаалынньаҥ санаа содула. Ваамчолаах Мэвэт оройуон киинигэр сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрбиттэрэ эбээт. Уонна баран көннөрү таас абааһылаах диэн итэҕэйэр кыбыстыыта да бэрт. Доҕорун саннынан үтүрүйээт, Мэвэт картаҕа Таас Киһи бэлиэтэммит миэстэтин супту ыйда уонна ыйытта:

— Дьэ, бу кырыыстааҕы күдэҥҥэ көтүтэбит дуу, биитэр кини өссө биһиги тыыммытын-быарбытын ыга баттаан турар дуу!

Ваамчо, сүүһүгэр саба түспүт баттаҕын өрө эстэ уонна быһыччы көрбүт харахтарынан доҕорун кылап гына көрөн ылаат, саараҥнаабыттыы хардарда:

— Үлтү тэптэриэххэ баара… ол эрээри хаһан? Бириискэҕэ тиийэҥҥин дьону илдьэ кэлиэххэр диэри (ону да көҥүллээн ыыттахтарына), тоҥокко табалар тыстарын иэдэтиэхтэрэ. Туох-ханнык иннинэ табалары өрүһүйүөххэ!

Ваамчо уот харахха эттэ: табалары быыһыахха!

* * *

Мэвэт аҕатын эмиэ табалары хайдах өрүһүйүөххэ диэн санаа түүннэри-күнүстэри аалара. Бытаарар, өссө уһатар хайдах да сатаныа суох. Тугу эрэ тобуллахха табыллар. Пытто ярангаҕа дьулурҕатык, сорунуулаахтык туттан-хаптан киирдэ. Тоҕо эрэ картаҕа төҥкөйбүт уолаттар диэки көрөн ылла уонна кэргэнин Кэргынаны хаҕыстык соруйда:

— Таба саннын хаптаҕайын уҥуоҕун булан кулу эрэ.

Мэвэт ийэтэ буолакка дьылыс гынаат, уҥуох хааламмыт ньиэрпэ тириитэ мөһөөччүгү хасыһан, билгэлииргэ туттуллар уҥуоҕу таһааран биэрдэ. Пытто саҥата суох эргим-ургум тутан көрдө уонна атын сиргэ хайыһан туран эмиэ дьаһайда:

— Уоту үчүгэйдик күөдьүтэн биэр…

Ваамчолаах Мэвэт дьиксиммиттии бэйэ-бэйэлэрин көрсөн ыллылар: салгыы туох буолуохтааҕын кинилэр бэркэ билэллэрэ.

— Аҕаа, уҥуох хайыта барбыт сурааһынынан табалары ханна үүрэри билээри гынаҕын дуо? — Мэвэт, саараабыттыы көхсүн этитээт, ыйытта. Ону санааҕа-онооҕо баттатан дьүдэйэ быһыытыйбыт Пытто истибэтэх курдук тутунна.

— Быыһанар суол баар эбээт… — Мэвэт куолаһын үрдэттэ, харандааһынан картаны тоҥсуйда.

— Мэһэйдээмэ! — Пытто ситэ этиппэккэ быһа түстэ.

Сарын хаптаҕайын уҥуоҕун уокка укта. Чочумча киһи кулгааҕа чуҥкунуур чуумпута сабардаата. Яранга иһин уҥуох кэриэрбит сыта тунуйда. Билгэлиир күүһү киллэринэ сатыыр күүрүүтүттэн Пытто иҥин уҥуохтара өссө кырыыланан, сирэйин мырчыстаҕастара өссө дириҥээн көһүннүлэр.

Пытто таалан олорбохтоот, соһуччу уҥуоҕу сулбу тардан таһаарда уонна уулаах кытыйаҕа батары баттаата. Көрүүлэниэн иннинэ өйүн-санаатын түмүнээри, хараҕын быһа симэн күүрэн олордо. Олус тыҥаан, Пытто ыарыыланар-эрэйдэнэр курдуга, сымыһаҕын быһа ытыран сирэйэ-хараҕа уларыйда. Онтон ыарыыта мүлүрүйэн эрэринии, дьүһүнэ-бодото сырдаан барда. Халтаһатын аһан сирдээҕиттэн тэйбит, мэндээрийбит харахтарынан уҥуох хабырыттыбыт сурааһыннарын одууласта. Мэвэт санаатыгар, оҕурдук өөр да өр олордо. Кэмниэ-кэнэҕэс Пытто хараҕын арааран, буруо тахсар яранга ураатын диэки үөһэ хантайан көрдө.

— Мин хайалары, хотоол сирдэри, үрүйэлэри, үрэхтэри уонна ол кэннэ көс барыахтаах суолун көрүтэлээтим, — Пытто ыалдьыбыт киһи курдук мөлтөөбүт куолаһынан саҕалаата. — Дьону ыҥыртааҥ, мин билигин табалары ханна көһөрөрү иһитиннэриэм…

— Ол ханна, аҕаа, ханна үүрэбит? Эн бастаан биһиэхэ эт, — Мэвэт ыгылыйбыттыы көрдөстө. Кини уоттааҕынан диэличчи көрбүт, сүһүөхтээх муруннаах чоруун сирэйигэр ааттабыл көстөрө.

Пытто тута хардарбата: кини бэйэтэ да мунаахсыйар быһыылааҕа: күүспүн-кыахпын сатаан ситэри түмүммэтэхпин, онон саарбахтыыр санааларым сүппэтэхтэр дии санаата.

— Биһиги Чубуку Хайатын арҕаһын кэтэҕэр көһүөх тустаахпыт, — Пытто соччо эрэмньитэ суохтук эттэ.

Мэвэт, мэктиэтигэр, төбөтүн харбана түстэ. Ваамчо да ыксаан, кэлиэх-барыах сирин булбатах курдук, эргичиҥнээтэ.

— Дьэ буоллаҕа… — Мэвэт хом түһэн тыл бырахта.

— Чубуку диэки көһөрөрү тоҕо сөбүлээбэккин?

— Тоҕо диэтэххэ, ырааҕа бэрт. Онон хаһан үүрэн тириэрдиэхпитигэр диэри…

— Сөпкө, сөрү-сөпкө этэҕин, — аҕата ситэ саҥардыбата, — ырааҕа биллэр! Хайаныллыай, өссө барыһыайдаан көрөргө тиийиллэр…

Мэвэт сулбу ойон турда. Ваамчо эмиэ доҕоруттан хаалсыбакка сорунуулаахтык туттан тэҥҥэ туруста.

— Аҕаа, биттэнэртэн-билгэлэнэртэн син биир туһа тахсыбат. Онто да суох эйигин сорох-сорохтор ичээмсийэр-ойуумсуйар дэһэллэр…

— Оччоҕо хайдах буолабыт, тугу гынабыт, нохоо?

— Койныкай хотоолугар көһүөххэ наада. Субу турар, адьас чугас сир эбээт. Оччоҕо эрэ табалары өрүһүйүөхпүт…

— Табалары Таас Киһи таһынан үүрдэрээри гынаҕын дуо? — Пытто сибигинэйэн эрэрдии саҥараат, сонно тута көбдьүөрэ түстэ. — Саараныма даҕаны! Өлөр өлүүгэ ыытабыт дуо? Оччоҕо бөкчөгөр тугут төрүө. Табалары сут өлүү буулуо! Таба айыыһыта биһигиттэн киэр хайыһыа. Тыыннаахпыт тухары Таас Киһи кырыыһа ыар баттык, ынырык сүгэһэр буола сылдьыа!

— Мин бөкчөгөр таба абааһытын итэҕэйбэппин, — аҕатын хомнуур көрүүтүттэн хараҕын куоттара-куоттара, Мэвэт симиктик утарда. — Ити барыта хаалынньаҥ санаа содула…

— Туох-туох диигин? Баҕар, эн ытык табаны эмиэ итэҕэйбэтиҥ буолаарай? — Пытто уоҕа хараан, намырайан, курутуйбуттуу ыйытта.

— Ытык табаны тоҕо итэҕэйбэт буолуомуй, — Мэвэт аҕатыгар чугаһаан, сэмэйдик утары көрдө. — Ытык таба, төһө да номоххо кэпсэнэр буолтун иһин, онуоха киһи үтүө ырата, баҕата этиллэр. Оттон ханнык эрэ бөкчөгөр тугут туһунан дойҕоҕу киһи тоҕо итэҕэйиэхтээҕий?

— Айыкка, бэйэм да мэй-тэй баран олоробун. Киһи өйүн-санаатын булкуйума… — Пытто сүүһүн саба тутунна. Сылаарҕаан сирэйэ-хараҕа утуйбатах киһи курдук саппаҕырбыт. — Барыҥ, мэһэйдээмэҥ. Өссө барыһыайданан көрүөм…

Ваамчолаах Мэвэт ярангаттан таҕыстылар.

— Дьэ хайдах буолабыт? — Ваамчо санаата түһэн курустук ыйытта.

— Табалары өрүһүйүөхпүт!

* * *

Мэвэт аҕата утуйдар эрэ, түүн табалары Койныкай хотоолугар үүрэн илдьэргэ бигэтик быһаарыммыта. Пытто, санааҕа-онооҕо ылларан олус илистэн, кэмниэ-кэнэҕэс ичигэс буолакка утуйардыы оҥостубута. Кэнники күннэргэ кини, барбах нуктаан ыла-ыла, наар ыстаадатыгар сылдьара. Мэвэт бачча табыгастаах түгэни мүччү туппат баҕалааҕа. Ол эрээри, доҕотторугар бигэ быһаарыныытын иһитиннэриэхтээх түгэнэ кэлбитигэр мунаарда. Кэбис, маҥнай Таас Киһини кытта бэйэтэ бииргэ сирэй көрсөн иэрэҥ-саараҥ санааларын кыайдаҕына сатаныыһы.

Мэвэт сиэгэн көп түүтүнэн буодьуламмыт үргүлдьү кэтиллэр сукуйун ыга курданна уонна санныгар карабинын сүгэн, Койныкай хотоолугар тириэрдэр хапчаан диэки, аартыгы дабайан, сулбу-халбы хаама турда. Киэһээҥҥи күн, эдэр уол уйана-хатана биллиэхтээх түгэнин кэтэһэрдии, көҕөрүмтүйэр хайалар мөҥүөннэрин адаар очуостарын кэтэҕэр саспыкка дылыта. Ханан эрэ күн олох чугас баарыттан, арҕаа саҕах кытыаста-кытара кыыһар. Мэвэт дьогдьуур чабырҕайыгар тахсан, хайа ыпсыытыгар холлороон курдук чөҥөрүйэр хаспаҕы одууласта. Хабыллар хаба ортотугар, бүөлүү сатаабыттыы, үкчү киһиэхэ майгылыыр суорба таас остуолба күлүгүрэн турар. Таас Киһи үйэ-саас тухары ыаһырбыт хара дьай санаатынан туолан, үөһэ турар Мэвэти хантайан көрөр курдук. Мэвэт санаатыгар, кини кистэлэҥ хомуһун тылын илбиһинэн уолу куттаары араас иччилэри үөтэн таһаарбыт курдуга. Суорба Таас Киһи, уолу сэтэриирдии, үллэ-үллэ күлэн алларастыырга дылы. Кини кулгаахха иһиллибэт дьулаан күлүүтүттэн, бэл, сулустар куттаммыттыы чипчиҥнэһэр курдуктар. Күн, хоргус уолтан кэлэйбиттии, саҕахха тимирдэ. Им сүтэн, түлэй бараан түүн сири-дойдуну борук-сорук хараҥанан бүрүйдэ. Хам тоҥмут күөллэр, үрэхтэр муустара хайыта баран лүҥкүнүү тыаһыыллар. Мэвэт иэнэ тымныйбахтыыр, этэ салаһар. «Бу туох баҕайытай! Ама мин субу турар таастан дьулайабын дуо?» диэн кини бэйэтин сэмэлэнэн кыһыйан-абаран кэллэ уонна аллара, хаспах айаҕын диэки, Таас Киһиэхэ уун-утары дьулуруйда. Дьулурҕатык хаампытыттан эрдийэ быһыытыйан, Мэвэт хаамыытын өссө эбэн биэрдэ. Тохтоон эрэ хаалымыан наада. Кутталын кэннинэн кэхтибэт өһөс санаата баһыйда. Кини хайаан да бэйэтин куттас санааларын саба баттыах тустаах, Таас Киһини кыайыахтаах! Дьэ, оччоҕо эрэ Мэвэт табалары өрүһүйүө…

Суорба таас субу чугаһаата. Бэйи эрэ, баҕар, бу барыара күлүгүрэн турар тааска кырдьык куһаҕан тыын сөрүөстүбүтэ буолаарай? «Суох, кини туох да уратыта суох таас курдук таас!» Мэвэт дууһатын улаҕатыттан быгыалыыр куттал санааны саба баттыы сатыыр.

Ситэ биэс уонча хаамыы тиийбэккэ, Мэвэт тоҕо эрэ тохтоото. Таас Киһи кэтэҕиттэн кып-кыһыл туолбут ый багдайа устан тахсан эрэрэ. Ый хобдох көрүҥүн Мэвэт табалары уонна табаны араҥаччылааччылары өһүөннүүр Таас Киһи ыар, хара дьайдаах санаатыгар ханыылыы көрдө. Ол санаа туох туһунан буоларын сэрэйиэххэ сөбө: «Кыраммыт күҥҥэ сүгүрүйээччилэр, эһиги номоххутугар ытык таба аламай маҥан күнү муоһугар көтөҕө сылдьар диэн кэпсэнэрин билэбин. Мин эһиэхэ атыны — улуу дьаалы иччилэр күннэрин — мэлтэгэр ыйы таһаардым. Кини килиэ таас киэлибэр иитиэхтэнэн, кытара итийэн мүччү көтөн таҕыста. Һээ-һэ, эн ыйы утары көрүөххүн саллаҕын, табаһыт муҥнаах! Эйиэхэ мин ким да харахтаабатах, үргүөр дьыбары хойуннарар мөссүөнүм күлүгэ көстөр курдук буолуохтаах. Уонна ыйы олус өр тонолуппакка одууластаххына, өйгүттэн тахсаҕын диэн былыргы итэҕэл мээнэҕэ өйгөр көбөн кэлбэтэ. Эн хайыы-үйэ моһуогурбуккун быһыылаах, өскө миэхэ өссө түүн, куттас-хоргус санаа иччилэрэ сытайар кэмнэригэр чугаһыы соруммут буоллаххына. Ол эрээри, эн син кэлбиккин, онон балачча хоодуоккун көрдөрдүҥ. Ити иһин эйиигин кэһэтиэм. Туох-ханнык иннинэ табаларгар бэриниилээҕиҥ, ити адаар муостаахтары кэрэхсиириҥ уонна ытык таба баар диэн итэҕэйэриҥ иһин сибилигин күн сириттэн сүтэриэм!»

Мэвэт Таас Киһи өһүөмньүлээх өйө-толкуйа итинник буолуохтааҕын санаан абаран-сатаран, кинини кытта туруулаһан мөккүһэр өйө күүһүрэн кэлбитэ. Уонна, хата, кэмигэр ытык табаны өйдүү биэрдэ. Мэвэт, ытык таба мүччүргэннээх түгэҥҥэ киниэхэ өйөбүл-көмөлтө буола тамайан кэлбитинии, эрэх-турах сананна. Билигин Таас Киһиэхэ ыкса тиийэн кини ньыгыл күөнүгэр силлиэ уонна: «Эн, баара-суоҕа, истэр кулгааҕа, саҥарар тыла, өйдүүр өйө суох дьүлэй куҥнаах көннөрү сымара тааскын!» — диэн этиэ.

Мэвэт, санаатыгар аттыгар баар ытык табаттан эгэ-дьэгэ буолан эрдийэн, чиҥ-чиҥник хааман кэлэн, Таас Киһини илиитинэн даҕайда. Туппахтаан көрдө: туох бэйэлээх эбитий? Һэ, туох да уратыта суох, кырыанан бүрүллүбүт көннөрү таас. Мэвэт, бэл, били силлиэх да буолта ааһан хаалла: айылҕа син тоҕо эрэ айдаҕа дии. Ол эрээри чыпчылҕан түгэнэ ааһаатын, этин сааһа аһыллан дырдырҕаан куйахата күүрдэ: санаатыгар суорба таас дьигис гынаат, ыардык өрө тыынна уонна саҥарбат, хамсаабат, кырыыһыттан төлө мөхсөөрү сордонон, ынчыктаан ыларга дылы гынна…

Мэвэт эмиэ хоргус санаата көбөөрү гыммытын өйдөөн кыйаханна. Тэбиэһирэн тааска силлээт, тэйэ хаамта. Онтон олус суһаллык дьаадьыйан биэрбититтэн абаланан, эргиллэ түһээт, ытыалаан субурутта. Суорба тааһы туһулаан карабинын ботуруонун барытын тэбээтэ. Түүҥҥү чуумпуга саа тыаһа ой дуораана буолан сатараан, ыраахха диэри эҥсиллэн түһэ турда. Оттон Мэвэт тымныыттан, санаа оонньуутуттан кэһиэҕирбит куолаһынан:

— Бу баар эйиэхэ, миигиттэн, аҕам, бары кутталынан хам тууйбут, ыга баттаабыт дьонуҥ иһин! Аны эйигиттэн куттаммаппын, субу бүгүн табалары эн таскынан Койныкай хотоолугар үүртэлиэм… — диэн хаһыытаамахтыыр.

* * *

Ыар санаатыттан босхолонон чэпчээн хаалбыт Мэвэт үрдэл сирэйигэр дэгэйэн таҕыста, Таас Киһиэхэ суоһурҕанан сутуругун көрдөрдө уонна түһүлгэ диэки элэстэннэ. Таба манааччы сыламтата суох сүүрэри сатыыр буолуохтаах. Мэвэт, атын да доҕотторун курдук, икки-үс чаас устата тохтоло суох сүүрүөн сөп. Дэхси эрэ сиринэн буолбакка, түһүүлээх-тахсыылаах да миэстэлэринэн. Эрэл санаанан кынаттанан, Мэвэт көхсүттэн тыал үрэн дэллэритэринии, сэгэйэн сүүрэн истэ. Хаар үрдэ көҕөрүмтүйэ дьиримниир, бэл мааҕыҥҥы хобдох ый манньыйбыттыы ымайар. Халлаан оройугар күөрэйэн, тунаархай сырдыгын кутар. Тыалтан, буурҕаттан чиҥээбит чигди хаар кучурҕас-хачырҕас үлүгэр. Сүүрэн иһэр Мэвэккэ, кырыарбыт кыламаннарын быыһынан тулата, туналыйар ыйдаҥаҕа остуоруйа дойдутунуу уларыйан көстөр. Субу тумарыктан ытык таба муостарын намчы лабаалара адаарыһан көһүннүлэр. Үһүйээҥҥэ этиллэринэн, дьоллоох киһи эрэ ытык табаны көрөр түгэҥҥэ түбэһэр. Мэвэт чигдитийбит тоҥуу хаарынан тохтообокко сиэлэр. Хараҕар ытык таба муостара элэҥниир, онно ыйаммыт биһик эйэҥэлиир. Ол биһиккэ — кини кыракый бэйэтэ сытар. Биһик күөгэҥниир-биэтэҥниир, кырачаан Мэвэт үрүҥ көмүс туйахчааннар чугдаарар тыастарын истэр. Дьикти кэрэ, намчы дуорааны! Ким саатар биирдэ истибит — күн сиригэр мээнэҕэ төрөөбөтөх эбиппин диэн этиэ. Биһик биир тэҥник биэтэҥниир. Суох, ити биһик буолбатах — намчы муостарга көтөхтөрбүт күн эбит. Күн чаҕылыччы тыгар, туйахтар тыастара кэрэ ыраны тускулаан эрэрдии чугдаараллар. «Мин табалары өрүһүйүөм», — Мэвэт ыра санааларыттан дьиксиниилээх күннээҕи түбүгэр төннөр.

Уол түһүлгэҕэ сүүрэн киирээт, яранга иннигэр тохтуу биэрдэ. Аҕылаабытын аһараары чочумча турбахтаата, аҕам баара дуу диэн санаан аһарда. Уоскуйаат, иһирдьэ киирэн чиэс маһы көрө түстэ.

— Ким кэллэ? — буолак иһиттэн ийэтин саҥата иһилиннэ.

— Аҕам ханнаный? Маамыктата көстүбэт…

— Барыһыайданаат, түүннэри Тиркинэй хотоолугар аттаммыта, — ийэтэ сөтөлүгэр мэһэйдэтэн, тохтоон ылла, онтон салгыы кэпсээтэ. — Аҕаҥ утуйар уута да көттө, иннэ-бүргэс үрдүгэр сылдьар курдук. Табалар аара иэдэйиэхтэрэ диэн көһөрөргө арыый табыгастаах суолу көрө барда. Тиркинэй — быдан дойду буоллаҕа. Биэс хонуга суох эргиллибэт… Эйиэхэ табалары тоҥокко олус ылларбатах мэччирэҥҥэ, Үрүҥ Хайа тэллэҕэр, көһөрөн үүрдүн диэн илдьиттээбитэ.

— Сөп, өйдөөтүм, — Мэвэт тугу гыныан эргитэ санаан турбахтаата. — Мин табаларбар бардым.

— Бэйи тохтуу түс, туран эрэбин. Чэйи сылытыам…

— Утуй-утуй, ийээ, аччыктаабатым ээ, аһыахпын баҕарбаппын.

Мэвэт чиэс мастан эрийэ тутуллубут маамыктатын ылан, санныгар кэтэн кэбистэ. «Аҕам суоҕунан туһаннахха табыллар, — кини табаларын диэки хааман иһэн толкуйдуу истэ. — Аҕам, бука, улаханнык уордайара буолуо. Бырастыы гыныа дуо?..» Мэвэт саараҥнаан бытаарда. Улахан кыыһырсыы тахсыахтааҕын өйдүүр да, онтон толлон тохтооботоҕуна сатанар. Күн сарсын бүтүн түһүлгэнэн Койныкай хотоолугар көһөллөр. Уонна аҕата кэлэ илигинэ Таас Киһини суох гыныахха. Бириискэ инженерэ көмөлөһөрө буоллар… Бара сылдьыллыыһы, соччо ырааҕа суох сир эбээт. Антах өйдүөхтэрэ дуо? Чукотка хайаларыгар араас таас элбэх, олору кытта бодьуустаһыы солуута суох дьыала диэн күлэн эрэ кэбиһиэхтэрэ. Уратылаах таас буоларын хайдах дакаастыаҥый? Арааһа, ол кырыыстаах таастан бэл кини, Мэвэт, ардыгар дьулайарын билинэн, сиһилии кэпсээтэҕинэ табыллыыһы…

* * *

Бэһис хонугар Пытто көлөлөрүн дьиэтин диэки салайда. Олус илистэн, сылаатыгар баттатан көрбүтүнэн олорон нухарыйан барыталыыр. Түүл-бит курдук үгүс түһүүлэри-тахсыылары, хотоол сирдэри, хам тоҥмут үрэхтэри ааһыталаата. Төһөтө тохтоон, хаары дьөлүтэ хаһан, лабыктаны көрүтэлээбитин ааҕан сиппэт. Үксүгэр мөлтөхтүк үүммүт биитэр мууһурбут хаарга хам ылларбыт буолара. Пытто үргүбүт куобах дуу, саһылыкаан албын дуу курдук туундараны сэмсээтим диэн курустук сонньуйар. Саатар, биир эмэ түүн табалары тохтоторго сөптөөх мэччирэҥнээх сирдэри кичимэтик өйүгэр хатыыр. Көс ааһыахтаах суолун оҥкуллаан бэлиэтии көрө иһэр. Кини Тиркинэй хотоолугар табалары тириэрдиэххэ сөп эбит диэн түмүккэ кэллэ. Онно аһылыга дэлэгэй уонна тыалтан хаххалаах — таба төрөөһүнэ саҕаланнаҕына табыгастаах буолуоҕа. Сотору төрүөх түбүгэ кэлиэ. Пытто бүгүн дьиэтигэр тиийиэ, өйүүҥҥүттэн көспүтүнэн барыахтара. Суолга хоно-хоно хас эмэ күнү быһа көһүү сылаата-сындалҕана биллэр. Ол эрээри дьон табаларын туһугар тугу барытын тулуйуохтара.

Наарта очурга-чочурга охсуллан лиһир-лаһыр тыаһыыр. Буурдара да сылайаахтаабыттар. Көхсүлэрин тыаһа күрдүргэс, тыыннара бурҕаҥнас. Кыаһаан курдук кырыанан бүрүллэн хаалаахтаабыттар. Пытто утуктуурун быыһыгар табаларын соруйар уонна аралдьыйаары ааспыт олоҕун анааран эргитэ саныыр. Уола Мэвэт хайдах улаатан, ситэн-хотон испитин өйдөөтө. Пытто бары эрэлэ — уолугар. Уолчаана ыраах, кытылга, оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар Пытто өйүгэр туох-туох санаа киирбэтэҕэй! Мэвэт ыалдьан хаалыа эбэтэр таба көрүүтүттэн тэйиэ диэн төһөлөөх куттанарай? Ол барыта этэҥҥэ ааста: уола аҕатын түһэн биэрбэтэ, бэл диэтэр, биир бастыҥ табаһытынан билиннэ. Уонна киһи саамай үөрэрэ — үтүө сүрэхтээх киһи буола улаатта. Чахчы Мэвэт биһигэ ытык таба муоһугар бигэммит быһыылаах. Кини аҕатыттан көҥүлэ суох табалары Таас Киһи таһынан үүрэ сорунуо суоҕа. Доҕотторуттан тэптэн омуннурар. Кимиэхэ эдэр сааһыгар мэник-тэник эҥин баламат санаа киирбэтэҕэй? Тылга тииһэллэрэ туох буолуой. Оҕотук киһи буолуохтааҕар, оҕонньор да дэлэй-былас санаата муҥурсуйар, киэҥ көхсө кыарыыр кыһалҕата түбүлээтэ. Мэвэт аҕатын тылын кэспэтигэр Пытто эрэнэр. Кини уолун ытык таба наартатыгар олордору ситиспитэ эбээт. Ол аата уолугар мындыр өй, суобас барыта баар.

Таба эҥээннэрэ тачырҕаһаллар, айанньыт уутугар баттата иһэр. Ол эрээри Пытто наартаттан сууллан, буурдарын сиргэтиэ суоҕа. Кини барбах утуйар-утуйбат ыккардынан нуктуур. Оҕордук олорон ааспыты ахта-саныы истэххэ, бүттэр бараммат уһун суол да кылгыыр. Пытто иннигэр субу баар курдук урукку тойонун Кырвылы көрөн кэллэ. Биэс тыһыынча кэриҥэ табаны бас билэр баай киһи этэ. Элбэх сыл Пытто кини табаларын манаан үгүс көлөһүнүн тохпута. Ньохчоҕор, нүксүйбүт Кырвыль куһаҕан майгылааҕа. Хамначчыттарын бөкчөгөр тугут кырыыһа түһүөҕүнэн куттуур кэмэлдьилээҕэ. Табаһыттар эрэйдээхтэр бэйэлэрин уонча-сүүрбэччэ табалара Кырвыль халыҥ үөрдэрин быыһыгар сылдьаллара. Кырвыль табаларыгар холоотоххо, ол туох дуоннаах буолаахтыай? Ол үрдүнэн хара саҥнаах хаһаайын, кинилэр быыкаа үөрдэриттэн биир эмэ тыһы бөкчөгөр тугуту төрөтүө диэн дьулаталыыр.

Кырвыль ордук Пыттоҕа сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэрэ. Бэйэтэ ньохчоҕор эрээри, кини, барыларыттан көҥүллүк туттунар табаһытыттан ыйытара:

— Эн тоҕо бөкчөгөргүнүй?

— Билбэтим, — Пытто хаҕыстык хардарара. Оноҕос курдук көнө дьулугурас уҥуохтаах да буоллар, хаһаайына бэйэтэ бөкчөгөрүн дакаастаһыан баҕарбат этэ — ыар дьылҕа атаҕастаабыт киһитин өһүргэтиэн аньыыргыыра.

Дьэ онтон уларыйыы-тэлэрийии бөҕө буолбута. Араас быһыы-майгы кэнниттэн, көс дьонун олоҕор-дьаһаҕар эмиэ уларыйыылар тахсыбыттара. Кырвыль баһаам баайыттан ытыһын соттубута, оттон Пытто артыал сүрүн киһитинэн — биригэдьиир буолбута. Маҥнай дьону дьаһайа үөрэммэтэх киһиэхэ ыарахан этэ. Кини биригээдэҕэ барыларынааҕар ордук үлэлиирэ, ол иһин Кырвыль элэк гынара:

— Бу аата эн баһылык үһүгүн дуо? Саамай быстыбыт табаһыттан ордуга суоххун. Оттон мин, син уруккум курдук, сылаас ярангабар утуйабын.

Пытто, кырдьык, урукку тойонун соруйуон туттунара. Кырвыль онон туһанан тугу да үлэлээбэтэ, бэл табаһыттары күргүйдэтэлиир буолбута. Ол эрээри Пытто ити быһыыны уһуннук тулуйбатаҕа, урукку хамначчытын тыла-өһө кытаатан барбытын билэн, Кырвыль абааһы дьөлө имнэммитин курдук куолаһынан ыйыппыта:

— Эн тоҕо бөкчөгөргүнүй?

— Мин бөкчөйбүтүм көммүтэ ыраатта, — Пытто улаҕалаахтык хардарбыта, — эйиэхэ да ону баҕарабын…

— Ол аата эн миигин бөкчөгөр диэххин баҕараҕын дуо?! — Кырвыль, соторутааҥҥа диэри бас билэр киһитэ кыратык да толлубатыттан абаран, ыһыытыы түспүтэ.

— Мин хаһан да эн бөкчөгөргүттэн иҥнибэт этим, — Пытто уруккутунуу ымыттыбакка холкутук, кэлэйбиттии эппиэттээбитэ. — Ол эрээри эн дууһаҕын кэдэрги майгыҥ төһөлөөх сөрүөһүннэрбитин көрөрүм. Дууһаҥ көнөр, киһилии быһыытыйар кэмиҥ кэллэр…

Кырвыль тугу да булан этэрэ суох буолта. Сотору атын биригээдэҕэ көспүтэ. Кини Пытто биригээдэтигэр кэлэр төрүөххэ бөкчөгөр тугут төрүө диэн түүйэр сураҕа иһиллэр. «Арай Таас Киһи таһынан табалары үүрэр буоллар, оннук алдьархай тахсыа этэ», — Пытто ити санаатыттан бэйэтэ да дьик гынна, утуктаабыта ханна да суох буолла. Наартатыттан ойон түһэн, буурдарын кытта тэҥҥэ сырсан иһэн, санаатын көтөҕүнэн саҥара истэ:

— Сотору дьиэбитигэр тиийиэхпит. Дьоммутугар үтүө сураҕы тириэрдиэхпит…

Эмиэ биир түүн айаҥҥа ааста. Дьыбар түһэн тымныйда. Намыһах ый кытархайдыҥы өлбөөркөй уотунан сырдатар. Бүрүө-бадаа курдук туналҕантан сир-дойду уларыйан хаалбыттыы көстөр. Пытто ханнык эрэ өлбүттэр дойдуларынан айаннаан иһэрдии сананна. Араас дьиксиргэннээх санаалар үүйэ-хаайа туттулар, Кырвыль баҕайы төлкөлүүр алдьархайа кэлиэ диэн санаа ыга баттыыр, дууһатын аалар. Онтон ый сыыйа үөһэ тахсан, тула улам сырдаан барда. Ол-бу иччилэри, үөрдэри санатар арбай-сарбай күлүктэр иҥэн-сүтэн истилэр. Тулата эмиэ көрө үөрэммитинии көрүҥнэнэн, Пытто эгэ-дьэгэ буолла. Оол көстөр быллаардары мүччү түстэҕинэ, төрөөбүт-үөскээбит түһүлгэтэ көстө түһүө. Табалары маныы барбыттартан уратылар бары утуйа сыттахтара. Пытто ярангатын үрдүнэн тыргыллар буруону көрө охсуон баҕарар. Кэргэнэ кинини кэтэһэн утуйбакка олордоҕо. Тиийэн итии чэйи дуоһуйа иһиэ, эмис эти тото мотуйаат, быр курдук сылаас буолагар киирэн кытаанахтык утуйуо.

* * *

Тыый, бу тугуй?! Ама Пытто мунан олох атын сиргэ кэллэҕэ дуу? Үтүлүктэрин хаарга эһээт, Пытто кырыарбыт кыламаннарын ыраастанан, хараҕын туора-маары сотунна. «Көспүттэр!» — диэн санаа өйүгэр күлүм гынна. Хаһыытыах буолбута, хойуу тоҥ салгынтан чачайбыт курдук сөтөллөн хахсайда. Буурдара тэһииркээн таныылара тардырҕаһа түстүлэр. Пытто наартатыгар олоро биэрдэ, ынчык былаастаахтык ыһыытыы түһээт, бэриэтчитин куҥун күрэйинэн — муос уһуктаах имигэс ураҕаһынан кууһуннарда. Көрүөх бэтэрээ өттүнэ ярангалар оннуларыгар — тэпсиллибит чигди хаарга хараара оҥойор чүөччэрдэр тастарыгар кэлэн хорус гыннарда. Тула онно-манна тирии сарымтахтара, таба муоһа, хаппыт абырҕал ыһылла сыталлар. Пытто ньуоҕутун хаартан быга сытар сымара тааска иҥиннэрдэ уонна көс барбыт хайысхатын быһаараары, түһүлгэ оннун хаста да эргийдэ. Санаатыгар, баҕар эппитим курдук, Үрүҥ Хайа тэллэҕин диэки барбыттара буолаарай диэн эрэҥкэдийэ саныыр. Онтон тоҕута тэпсиллибит хаарга туйахтар суолларын булаат, Пытто сүрэҕэ быллыгырыы түстэ. Түһээн түүлүгэр да баттаппатах быһыыта тахсыбыт: уола аҕатын тылын кэспит, кини этиитин сиргэ-буорга тэпсибит! Хаарга тобуктуу түһэн, баҕар, түүл буолаарай диэн, өйүн-төйүн булаары, дөйүөрэн олорбохтоото.

Төһө өр олорбутун билбэтэ, атахтара тоҥон барбыттарыттан өйдөннө. Арыычча сүһүөҕэр туран буурдарын сүөрэн хаамтарда. Хайа диэки барыах баҕайытай… Таас Киһилээх хаспахха тиийэрэ дуу. Көс суола чуо ол диэки илдьэр эбээт. Билигин табалар хайыы-үйэҕэ Койныкай хотоолугар тиийдэхтэрэ. Иинэ суох иэдээн иҥнэри анньыллыбыт. Кырвыль дьэ өрөгөйдүө буоллаҕа: Пытто аны бөкчөгөр тугут төрүөҕэр саарбахтаабат.

Киһи буурдарын сиэтэн, Таас Киһи барыс гынан көстө түһэр суоһар түгэнигэр бэлэмнэнэн аргыый хаамта. Сүрэҕэ биллиргэччи тэбэр. Хаспах кырыарбыт очуостара ыйдаҥаҕа килбэлдьиһэн көстөллөр. Санаатыгар бачымах курдук үрүт-үөһэ өрөһөлөммүт сымара таастар кэтэхтэриттэн улуу дьаалы күтүрдэр өҥөҥнөһөр курдуктар, иҥсэлээх харахтара күөх уотунан кылахачыһаллар. Сибилигин субу эргииртэн таҕыстаҕына — Таас Киһи күлүгүрэн көстүөхтээх. Бай, тугун муокаһай, хаспах айаҕа хараара аҥайар, оттон Таас Киһи ханна да суох. Пытто көрбүтүн итэҕэйбэккэ чыпчылыҥнаамахтаата, бэл, буурдарын диэки, туох буолтун быһааран биэрээйэллэр диэбиттии, эргиллэн көрбөхтөөтө. Оннооҕор икки атахтаах обургу харааччы мунан турдаҕына, эгэ, табалар эрэйдээхтэр хантан билээхтиэхтэрэй? Бэйи эрэ, аны атын хаспахха кэлбитэ буолаарай? Кэбис, Пытто киһини билэр буолуоҕуттан ыла сылдьыбыт сирдэригэр мунар буолуо өссө ыраах. Баҕар, хайа эмэ уодаһыннаах иччи албаҕата буолаарай? Биитэр Таас Киһи оннуттан сыҕарыйан, ханна эрэ чугас, ньыгыл таас күөнүгэр ыга ылан хам тууйаары саһан кэтиирэ буолаарай?

Пытто сүрэҕэ түөһүттэн төлө көтөн тахсыахтыы өрө мөхсөр. Ситэри тохтоон да хаалбат — уола түһэн биэрбититтэн, кинини албыннаабытыттан оҕордук олус хомойдо-хоргутта…

Таас Киһи турбут оннугар кэлэн эргим-ургум көрүтэлээтэ. Тула таас үлтүркэйдэрэ ыһыллан сыталлар. Туох эрэ дьиибэ, эстибит буорах сытыгар маарынныыр аһыы сыт кэлэр. Арай Таас Киһи иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэн уһуутаатаҕына, маннык ыыр-дьаар сыт сабыта биэриэ эбитэ ини…

Эмискэ буруо сытыттан Пытто Мэвэттээх Ваамчо кэпсэтиилэрин кулгааҕын уһугунан истэн аһарбытын өйдүү биэрдэ. Оччоҕо Пытто кинилэр тоҕо бириискэҕэ бараары тэринэллэрин аахайан өйдөөбөтөҕө. Эдэрдэр киинэҕэ биитэр үҥкүүгэ эҥин бараллара кэмнээх буолуо дуо диэн суолта биэрбэтэҕэ. Ол өйдөөн хаалбытыттан сиэттэрэн, дэлби тэптэрбиттэр диэн дьэ сэрэйэн, сүрэҕэр ыттарда!

Пытто хамсатын айаҕар ситэ тиэрпэккэ таалан турда, Таас Киһиттэн ордубут үлтүркэйдэри кэрийэ көрүтэлээтэ. Сор да буолар эбит!

* * *

Нөҥүө сарсыардатыгар Мэвэт аҕата үлтүрүйбүт көһөҥө таастарга олорорун булбута.

— Түүнү быһа эйиигин түһээн көрдүм, аҕаа, — толлубуттуу симиктик мичээрдээт, Мэвэт эттэ.

Пытто, хамсатын соппойорун кубулуппакка, саҥата суох биир сири тобулу одуулаан олорор.

— Көрөрүҥ курдук бу көннөрү таастар дии, — Мэвэт арыый хотоойутук салҕаата уонна, бэл, көһөҥө таастартан көтөҕөлөөн көрдө.

Пытто сирдээҕиттэн тэйбиттии ымыттыбакка таас төрөөн олордо. Түһүлгэҕэ кэлэн баран да, оҕурдук кими да кытта кэпсэппэккэ сырытта. Мэвэт аҕам ыарыйдаҕа диэн туруох-олоруох сирин булбат. Пытто утуйа түһэн ылаат, ыстаадаттан хас да күн арахпакка сырытта. Хаһан эрэ алдьархай тахсар диэн дьиксинэн кэтиир. Ый аҥаара кэм, ый ааста да барыта этэҥҥэ: табалар тыытыллыбатах дэлэгэй мэччирэҥнээх сиргэ түргэнник көннүлэр. Табаһыт киһи эрэ үөрүөн курдуга. Оттон Пытто уруккутунуу сабыстан сылдьара. Кэргэниниин эрэ одоҥ-додоҥ тыл бырахсан кэпсэтэр. Кэлин, кэмниэ-кэнэҕэс, уолунуун кэпсэтэр күнэ үүммүтэ:

— Төрүөх кэмэ саҕаланнаҕына, эн аҕаҕын, табалары төһө ыардык таҥнарбытыҥ көстүө…

— Мин таҥнарбатаҕым, аҕаа, эйиэхэ көмөлөспүтүм, — Мэвэт мичээрдиир сылайбыт харахтарыттан кини Таас Киһилиин туруулаһыытыттан төһөлөөх илистибитэ өтө көстөрө.

Күннэр-дьыллар көтөн испиттэрэ, сотору күүтүүлээх төрүөх ыйа саҕаламмыта. Пытто, тыһы табалары манаан, хараҕын симэн көрбөтөҕө. Хас саҥа төрөөбүт тугут киниэхэ улуу дьикти буолан көстөрө, барыта этэҥҥэ ааһаарай диэн эрэл санаатыттан сирэйэ-хараҕа сырдаан испитэ. Кырдьаҕас табаһыт сүүрбэччэ сыл эдэригэр түспүт курдук көрүҥнэннэ: Кырвыль төлкөлөөһүнэ туолбата. Төрүөх түбүгэ түмүктэммитин кэннэ, ыстаадаҕа Кырвыль кэлбитэ. Көрдөһөрүн ыарырҕатардыы, төбөтүн өрө көтөҕөн, соҥуорбут хараҕынан Пыттоны утары көрдө.

— Биригээдэҕэр төттөрү ыл, — кини сөҥ түһэн көрдөспүтэ. — Эн мин иннибэр бэйэҕин хаһан да түһэн биэрбэтэх уонна миэхэ эмиэ мөкүтүк сыһыаннаспатах соҕотох киһигин. Эн биһигиҥ ытык таба муоһугар бигэммит быһыылаах. Ол иһин эйиэхэ барыта табыллан иһэр буолуохтаах…

### Калаубек Турсункулов. Ханнаҕыный эн, Зубиш?

Таһырдьа күһүҥҥү силбик. Проспекка тахсар түннүктээх үлэлиир хоспор көрсүбэтэҕим ырааппыт бииргэ үөрэммит доҕорум Фазыл кэлэн олорор. Куукунаҕа кэргэним ыалдьыкка ас тардан түбүгүрэр.

— Хаһааҥҥыттан ыла көрсө иликпитий?

— Номнуо сүүрбэ сыл ааста…

Фазыл мин сөбүлүүр кириэһилэбэр астыммыт көрүҥнэнэн олорор. Ити тэрили туттуллубут малы-салы атыылыыр маҕаһыыннары өр кэмҥэ кэрийэн булуммутум баара. Мин буолуо дуо, кэргэним булан-талан аҕалан үлэлиир хоспор туруортарбыта.

— Саатар, маннык дуона суоҕу бэйэҥ дьаһаммаккын. Тугу көрө сылдьыбыккыный? Олох муннуҥ аннынааҕы лааппыга турбут эбит! — диэн кэргэним хомуруйбута. Онтон мичик гынан баран эбэн эппитэ. — Сыста охсон биэрбэтиҥ буолуо ээ.

Кини куруутун даҕаны сөптөөҕү этээччи: кириэһилэбин маҥнай утаа атыҥырыы санаан эрэйдэммитим, кэлин олорорго табыгастааҕын сөбүлээн убанан хаалбытым. Аныгы дьиэ тэрилигэр итинник малы булбаккын.

Үлэлиир хоспор түннүк таһыгар турар кириэһилэбиттэн ураты кинигэм долбуура уонна араас кумааҕынан өрөһөлөммүт остуолум эрэ бааллар. Дьиэ иһэ малынан-салынан күөнтэнэрин сөбүлээбэппин. Онтон сылтаан байылыаттык олоророрго баҕалаах дьоммун кытта тыл-тылга киирсээччим суох.

Билигин хоһум бүөрэмньититтэн, киэҥиттэн-куоҥуттан астынабын. Бугүн күнэ даҕаны оннук. Өрдөөҕүтэ үөрэнэ сылдьан бэркэ тапсар доҕорум ыалдьыттыы кэлэн олорор: кинилиин бииргэ эдэр сааһым кэлсибит курдуга. Ханна эрэ чугас килбиктик саһар, түгэни кэтэһэр. Куукунаҕа Акерке иһити-хомуоһу халыгыратара тоҕо эрэ улахан баҕайытык иһиллэр.

Сотору Акерке киирэн, остуолга ыҥырда. Оттон бэйэтэ үөрүүнэн хаалан олорсо түһүөҕүн эппиэттээх мунньахха тиэтэйэрин биллэрдэ. Биһиэхэ ирэ-хоро кэпсэтэн ахтылҕаммытын таһаарарбытыгар баҕарарын этээт, тахсан хобулугун тыаһа тоһугуруу турда.

Туора киһи суоҕа буоллар, Акерке олох атыннык туттунуохтааҕа, этиэхтээҕэ-тыыныахтааҕа. Арааһа, куолутунан, күнү-дьылы таах ыытар киһинэн ааттыа этэ. Дьиҥинэн, кини мин куруутун суругум остуолугар бүк түһэн, сиспин көннөрбөккө үлэлиирбин билэр ээ. Бэл, ыалдьа сылдьаммын, эмчитим кытаанахтык бопсорун үрдүнэн, тохтооччум суох. Акерке ити курдук, миигин мөлтөөбүтүттэн санаатын түһэрбэтин диэн, соруйан улахаҥҥа уурбатахтыы сыһыаннаһар диэхпин баҕарабын. Ол эрээри дьыл-күн ааһан истэҕин аайы бэйэбин албыннанарбын ыарырҕатар буолан эрэбин…

Уу чуумпуга олорон, аат эрэ харата аһаабыта буолабыт. Мин ситэ үтүөрэ иликпин, оттон Фазыл айан дьоно түһэр дьиэлэригэр аһаабыт быһыылааҕа. Эбиэт иннинэ түспүт сириттэн телефоннаһа сылдьыбыта.

Фазыл саҥата-иҥэтэ суох олорбохтоон баран, аргыый аҕай эппитэ:

— Соччото суохтук олороҕун ээ, доҕорум Тахир.

Мин тугу этэрин өйдөөбүтүм эрээри, тугу да саҥарбатаҕым.

Фазыл салгыы саҥарбыта:

— Мин да олоҕум эмиэ табыллыбата.

Кини туһунан сураҕы урут истибит буоламмын соһуйбатым. Фазыл этиитин көннөрү истэн эрэ кэбиһэбин.

— Сания уһаабакка, миигиттэн барбыта. Билигин санаата дьэ туоллаҕа: эрэ — наука доктора, санаатахтарын аайы муораҕа сынньаналлар, сотору-сотору омук сиригэр тахсаллар… Тугу баҕарарын барытын ситистэ, — Фазыл хом түһэн кэпсээбитэ.

Сания миэхэ кэргэн тахсыбыта буоллар, оннугу эмиэ сатаан хааччыйыа суох этим. Оччолорго табыллыбатаҕа да ордук эбит дии саныыбын.

— Билигин Петропавловскайга бааллар, биирдэ Москваҕа ГУМ таһыгар көрсөн ааспыппыт, — Фазыл салгыы кэпсии олорбута. Мин ол да иһин куорат уулуссатыгар көрбөт эбиппин диэн аахайбатахтыы санаан аһарабын.

Аһаан бүтэн, эмиэ мин хоспор киирдибит. Фазыл бу сырыыга кириэһилэҕэ миигин олорто, бэйэтэ муостаҕа тэлгэммит көбүөр үрдүгэр мин дьаһаллаах кэргэним уурбут олбоҕор олорунна.

— Хайдах эрэ куорат олоҕор үөрэнэн биэрбэппин, — Фазыл дуоһуйбуттуу тыыллаҥныы-тыыллаҥныы мичээрдиир. — Биһиэхэ курдук буолуо дуо?

Фазыл тыатын сирин этэр. Кини институт кэнниттэн бэйэтин аулугар үлэлии тиийбитэ. Онно дьоҕус оскуолаҕа салайааччынан үлэлиир.

Сөбүлэһэн кэҕиҥниибин. Кырдьык даҕаны үчүгэй буолуохтаах…

Бу түгэҥҥэ иккиэн эдэр сааспыт эргийбитинии сананан ылбыппыт. Уруккуга куустаран манньыйан олорбохтоот, өйдөнөн эргим-ургум көрүнэбит…

Фазыл атаҕын хатыйа туттан остуол үрдүнэн көрөн олорон, тугу эрэ саныыр. Эркиҥҥэ ыйаммыт хаартыскаттан хараҕын араарбат. Бэйэ түһэриитэ диэтэххэ, тирэх мас чуолкайдык көстөр гына тахсыбыт. Дьонум бу хаартысканы «кроссворд» диэн күлэн ааттааччылар. Тоҕо итиччэ бочуоттаах миэстэҕэ ыйаммытын сатаан өйдөөбөттөр. Ол иһин, ардыгар элэктээччилэр, «Рубенс хартыынатыгар атастаһыаҕыҥ» диэн хаадьылыыллар.

Оттон кэргэним: «Дьиэ өрөмүөннүүргэ уматан кэбиһиллиэ. Эчи, дьонтон да кыбыстыллар: ирдэбилэ холоон да эбит, кыранан даҕаны сылдьар киһи дии саныахтара», — диэн сөбүлээбэккэ суоһурҕанааччы.

Мин буоллаҕына, дьонум да тылларыгар, атыттар да тугу саныылларыгар кыһаммаппын. Бу хаартыскабын устар санаам суох. Кэргэним кырдьык суох гыннаҕына даҕаны, саҥаттан эмиэ сакаастыам. Негативын кинигэлэрим быыһыгар кистии сылдьабын.

Фазыл саҥата суох олорбохтоон баран туран, араамалаах хаартыскаҕа чугаһаабыта. Тугу ыйытаары гынарын сэрэйэбин.

— Тахир, бу били тирэх дуо?

— Көрөрүҥ курдук.

Фазыл эмиэ хаартыска диэки көрөр:

— Субу манан кинилэр ааттара баар…

Фазыл билэр. Кини биһикки эрэ ити тирэххэ дьөлө быһыллан суруллубут ааттары арааран ааҕыахпытын сөп.

— Сания, Зубиш, — Фазыл, кимиэхэ эрэ этэрдии, ботугураата.

— Зубиш… — мин эмиэ аргыый сибигинэйдим.

* * *

Өтөрдөөҕүтэ этэ. Оччолорго институт үрдүкү курсугар үөрэнэрим. Доҕотторум миигин дьоллоох киһинэн ааҕаллара. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр саамай уустук суол уонна саамай кутталлаах ыарыы диэн ааттыыр тапталларын өссө билэ илигим. Онон хайдах баҕарарбынан сылдьарым, тугу сөбүлүүрбүнэн дьарыктанарым бэйэм көҥүлүм этэ. Киэһэ сөпкө утуйарым, уолаттар хойутаан кэлэллэригэр муннум тыаһа муораҕа тиийэрэ. Сарсыардатын уубун ханан астынан тураммын ымсыырдарым.

Атыҥҥа аралдьыйбат буоламмын, үөрэхпэр үгүстүк хайҕанарым. «Босхо сылдьар киһи иллэҥэ бэрт буоллаҕа дии. Уонна барыга бары кыттыбакка тугу гыныай!» — дэһэллэрэ доҕотторум. Ону кинилэр ордугурҕаан, сиилээн эппэттэрэ, хата миигинэн киэн тутта саныыллара. Ыксаллаах түгэҥҥэ, кинилэргэ сүктэриллибит ханнык баҕарар сорудаҕы миэхэ көлбөрүйэллэригэр эрэнэллэрэ. Оттон биһигини онно-манна аралдьыйбатыннар диэннэр, араас общественнай үлэнэн куруук көлүйэллэрэ.

Мин даҕаны барыны бары ситиһэн иһэрбин, бэриллибит сорудаҕы кэмигэр толорон бүтэрэн-оһорон, кыайбатым-сатаабатым диэн суох курдугун астынарым. Ол хайҕал эҥин ылаары дьулуһарбыттан буолбакка, бэйэбин бэйэм тургутунан, боруобаланан көрүөхпүн баҕарарбыттан тахсара. Билигин сааһыран олороммун, айылҕа биэрбитинэн муҥурдаммакка, араас үлэҕэ, түбүккэ эриллэн, буһан-хатан олоххо бэлэмнээх буолаары диэм этэ.

Онтум төһө кыаллыбытын билбэтим, ол эрээри доҕотторум сирбэт этилэр. Онон бэйэм даҕаны уустугурдан өйдүү сорумматым.

Дьэ биирдэ биир хоско олорор уолум Фазыл институкка саҥа дьыллааҕы киэһэни мин оннубар тэрий диэн көрдөспүтэ.

— Быыһаа-абыраа, Тахир, үтүөҕүн үйэм тухары умнуом суоҕа.

— Ээ, чэ, улахан эбит, көмөлөһүллүө.

Ол дьыалаҕа мин уоттаах-күөстээх соҕустук ылсыбытым. Комсомол комитетын барытын сүһүөҕэр туруорбутум. Хайдах быһыылаахтык тэрийэргэ төбөлөрүн үлэлэтэллэригэр күһэйбитим. Онтон сордоон-муҥнаан былаан оҥорон бүтэрбиттэрин кэннэ ону ылыммакка, олох атыннык ыытарга быһаарбытым. Дьонум ытыстарын эрэ нэлэҥнэппиттэрэ:

— Көр эрэ, кырдьык, итиннигэ ордук буолсу!

Уонна миигин хомуруйбуттара:

— Эрдэттэн бэйэҥ былааннаах эрээригин, эмиэ тоҕо да биһигини эрэйдээбиккиний?

Мин күлэн-оонньоон аһарыммытым:

— Баһылык оҥоһуннаххытына, барытын бэйэм оҥоруом…

Бырааһынньык бэлэмигэр бары турунан кыһаллан-мүһэллэн үлэлээбиппит. Салайан ыытааччылары, Тымныы Оҕонньор, остуоруйа геройдарын оруолларын толорооччулары булуталаабыппыт. Арай Хаарчаанаҕа кэлэммит иҥнэн хаалбыппыт.

Сорохторбут институт саамай кыраһыабай кыыһын Хаарчаана гыныахха, атыттар кыра, нарын-намчы кыысчаанна булуохха диэн итэҕэтэ сатыыллара. Үһүстэр үрдүк уҥуохтаах, көнө дьылыгырас быһыылаах-таһаалаах, көстүүлээх Хаарчаана наадатын дакаастыыллар. Онон биир санааҕа сатаан кэлбэтэхпит. Эмиэ бэйэм эрэ быһаарарбар тиийбитим. Киэһэтигэр хоһум уолаттарыгар кэпсээбиппэр, үгүһү-элбэҕи этэ барбакка, быһаччы этии киллэрбиттэрэ:

— Биһиги кыргыттарбытыттан саамай нарыннара-намчылара, биллэн турар, Зубиш.

— Оттон барыларыттан кэрэлэрэ — Сания, — Фазыл аргыый тыл кыбыппыта.

— Кимий ол? — урут институкка итинник ааттаах кыыһы билбэт буоламмын дьиибэргээбитим.

— Саҥа кыыс. Петропавловскайтан иккис курска көһөртөрөн кэлбитэ.

— Көрүөххэ баар эбит, — мин сэҥээрбитим. Кэпсэтии итинэн бүппүтэ.

Мин кинини сарсыныгар уулуссаҕа көрсүбүтүм. Бииргэ иһэр кыргыттарын уруккуттан билэрим, кинини бэйэтин эмиэ көрөн билэр эбиппин. Онон билсэр дьон сиэринэн, тохтоон дорооболоспутум.

— Дорообо-дорообо, Тахир! — кыргыттар үөрэ-көтө эҕэрдэлэспиттэрэ.

Оттон Сания, кинини тонолуппакка одуулуурбун сиилээбиттии мичээрдээт, барбах төбөтүн кэҕис гыннаран ылбыта.

Кини, кырдьык даҕаны, олус кэрэ дьүһүннээҕэ. Фазыл, киһи эрэ буоллар, бу сырыыга сыыспатах этэ. Ити күнтэн ыла, урут мин кыргыттар тустарынан кэпсэтиини ыарырҕатар бэйэм, тылым баһа барыта Сания буолбута.

Саҥа дьыллааҕы тэрээһиммитигэр сүрүн оруолу толортороору, комсомол комитетын мунньаҕар ыҥыран кэпсэтэргэ санаа булбутум. Сания кэлэрин кэлбитэ, ол эрээри мин этиибин истээт, сонно тута аккаастаммыта.

— Бырастыы гыныҥ, дьоҕурум суох, — диэт, аан диэки курбалдьыйа турбута.

— Тохтуу түһүүй, Сания! — ыксаан саҥа аллайбытым.

Сания тахсан иһэн, соһуйбуттуу, эмиэ да элэктиирдии, мин диэки үчүгэйкээн сирэйинэн хайыһан көрбүтэ.

Мин салгыы тугу да булан эппэтэҕим. Онон бырааһынньык киэһэ Зубиһы Хаарчаана оҥорбуппут.

Оттон ол саҕана Зубиш туһунан туох санаалаах этибиний? Мин кинини көннөрү табаарыһым эрэ курдук көрөрүм. Курс кыргыттарыттан саамай Зубиштыын тапсарым, миэхэ мэлдьитин сүбэ-ама, көмө-ньыма буолара. Сороҕор куруук быстар сонум ыйыырын абырахтаан биэрэрэ. Ардыгар конспект оҥоруутугар көмөлөһөрө. Үөрэхпэр үчүгэй этим, ол гынан баран, тугу үөрэппиппин чиҥник өйдүүр эрээри, хос устан бириэмэбин сүтэрэрбин ыарыргыырым. Оттон конспегыҥ суох буоллаҕына, зачеккун туттарбаккын, экзамеҥҥа киирбэккин. Оччоҕо стипендияттан эмиэ мэлийэргэр тиийэҕин. Зубиш дьэ ол иһин кыһаллара. Биһиги, аултан кэлбиттэр, чуолаан үгүс уруута-аймаҕа суох өртүбүт, тиийиммэппит-түгэммэппит ханна барыай.

Зубиш тас көрүҥүнэн чороччу улааппыт уол оҕону санатара. Намчы, дьоҕус бэйэтэ кыргыылаах баттахтааҕа (онтун мин куруук сэмэлиирим). Быһата, Гаврошка маарынныыра. Ол эрээри Зубиш майгыта олох атын этэ. Кини курдуктар ыарыһахтары ыарыылыыр, бүөбэйдэһэр сиэстэрэ, барыны бары тулуйар, бырастыы гынар сытыары сымнаҕас ыал ийэтэ буолааччылар. Бэрт дэҥҥэ ыгылыйан, түрдэстэн ыллаҕына даҕаны сонно аһаран кэбиһэрэ.

Били Хаарчаана оруолун киһиэхэ анаабыппыт туһунан эппиппэр, кыбыстан кыккыраччы аккаастыах курдук буолан баран, мин хомойбуппун санаам алдьаммытын көрөн сөбүлэнэригэр тиийбитэ.

Ол киэһэ кини болҕомто киинигэр сылдьыбыта. Уолаттар быыстала суох үҥкүүгэ ыҥыраллара. Доҕотторум эмиэ киниттэн астыммыттар этэ. Ол иһин киэһэтигэр уопсайыгар атаарарбар үөрэтэрдии этэртэн туттумматаҕым.

— Дьэ, Зубиш, аҕа киһини куруук истэр буол. Оччоҕо инникитин, даҕаны барыта үчүгэйдик барыа. Бу бүгүҥҥү киэһэ курдук…

— Кэбис, Тахир. Эн тылгын быһа гыммакка эрэ кытынным.

Мин киниттэн үс сылынан аҕа этим. Үгүстэр кэриэтэ эмиэ сулууспа кэнниттэн институкка киирбитим. Онон бэйэбин Фазыл, Зубиш курдук симиттэҕэс, олоххо үөрүйэҕэ суох оҕочоостору иитэргэ-такайарга бырааптааҕынан ааҕынарым…

* * *

Сания миигин олох чугаһаппатаҕа. Институту бүтэрэр сылбар даҕаны туох да туһа тахсыбатаҕа. Ол сыл миэхэ олус ыараханнык ааспыта.

Мин киниэхэ саппыыска ыыталаан көрбүтүм. Билигин санаатахпына, кыбыстыах курдукпун, оттон оччолорго атыннык хайдах да гынар суолум суоҕа.

Маҥнай кылгастык быһа-бааччы «кинотеатр таһыгар оччо-бачча чааска көрсүһүөххэ» эҥин диэн суруйар этим. Кини кэлбэтэҕинэ, сурукпун туппатах быһыылаах диэммин, аны музейга, театрга эбэтэр өрүс биэрэгэр көрсүһэргэ болдьоон суруйталыырым. Уонна бэйэм чаас инниттэн тиийэн күүтэн муҥнанарым, дьон быыһынан Сания иһэрэ буолаарай диэн көрө сатыырым.

Онтон аны хоһоон суруйар дьаллыкка ылларбытым. Бастаан Абайтан, Пушкинтан, Блоктан устан ыытарым. Кэлин Сания аны мин суруйбут айымньыларбын күүтэрэ буолуо диэммин, бэйэм бооччойор идэлэммитим. Хоһооннорбун Зубиһынан ыытарым. Киниттэн кистии барбатым.

— Лекция иннинэ биэрээр. Олох бэйэтигэр эрэ туттар. Уонна бэйэҥ ааҕа сылдьаайыккыный, — диэн, мин соруктаах аҕайдык кичэйэн этэрим.

— Сөп, Тахир… — Зубиш, тоҕо эрэ умса көрө-көрө, сөбүлэһэ охсоро уонна сонно тиэтэйэ-саарайа барара.

Киэһэтигэр киниттэн ыйытарым:

— Хайа, тиксэрдиҥ дуо?

— Ээх, — кыыс кылгас баттахтаах төбөтүн кэҕиҥнэтээт, эмиэ умса көрөрө.

— Сания туох диэтэ?

— Ылла.

Билигин өйдөөтөххө, Зубиш миэхэ кырдьыгынан эппэт эбит. Сания мин хоһооннорбун, Абай, Пушкин уонна Блок айымньыларын даҕаны, аахпатах. Кини суруктары олох да ылбат эбит этэ. Сания Зубиш чугаһаатаҕына, кинини ыйа-ыйа дьүөгэлэригэр күлэн этэрэ:

— Көрүҥ эрэ, кини Тахирга сурук таһааччы буоларыттан хайдах салгыбат бэйэтэй. Зубиш, төлөбүр ылаҕын дуо?

Дьүөгэлэрэ буойан көрбүттэрэ:

— Кэбис, инньэ диэмэ. Зубиш кинилиин доҕордуулар ээ.

— Доҕордуулар даа?.. Дьэ, буоллаҕа… — Сания күлэн чачыгырыыра.

Зубиш Сания аккаастыыр тылын истиэр диэри кини элэгин-хаадьытын тулуйан истэрэ. Төннөрүллүбүт суруктары миэхэ тиксэрбэккэ, хордуон хоруопкаҕа уган ууран иһэрэ. Мин суруктарым хоруопкаҕа баппат гына элбээбиттэригэр Зубиш Санияттан тэй диэн тылын ылыннара сатаан көрбүтэ. Ол кэмҥэ хайыы-үйэ сайын буолбута. Биһиги бүтүн курсунан холкуоска быстах кэмҥэ үлэлии тахсыбыппыт. Сания суоҕуттан тэһийбэккэ-тулуйбакка эмиэ хоһоон суруйар дьаллыктаммытым. Зубиш ону билэрэ.

Биирдэ биһиги кинилиин үлэлээн бүтэн баран, сэлиэнньэҕэ эргиир суолунан төннүбүппүт. Ол иһэн. ю мин долгуйа-долгуйабын иэйэн-куойан тураммын. ю бэйэм хоһооммун ааҕан барбытым:

Сания, эйигин саныы түстэрбин

Уоттуу умайабын, эт-этим тымныйар…

Эмискэ Зубиш быһа түспүтэ:

— Ааргытыҥы хоһооннор! Ким эмэ миэхэ итинник хоһооннору ааҕара буоллар, күлэн өлүөх этим.

Кини урут хаһан даҕаны ити курдук кэпсэтэ илигэ. Мин соһуйбут омуммар хорус гына тохтуу түспүтүм.

— Туох-туох диигин?!

— Мөлтөх хоһооннор. Эр киһи итинник хоһооннору суруйбат, — Зубиш холкутук эбэн биэрбитэ.

— Мин хоһооннорбун этэҕин дуо?!

— Эйиэннэрин.

— Наһаалаама, Зубиш! Хайдах итинник этэҕин!

— Этээри этэбин. Кырасыабай эрэ диэҥҥин олус умса-төннө түһэргиттэн кэлэйэн бардым.

Мин тугу да булан хардарыахпын билбэккэ, төттөрү бэйэтигэр хатыллыбытым:

— Эн кинини ордук саныыгын! Эһиги бары киниэхэ тиийбэт буолаҥҥыт ордугургуугут!

— Эчи, сүрүн даа… — Зубиш сапсыйан кэбиспитэ уонна хаамыытын түргэтэппитэ.

Кыыс төбөтүн төҥкөччү туттан, миигин куота барбыта. Сайын устата уһаабыт хара баттаҕа тыалтан үрэллэҥниирэ. Нарын-намчы бэйэтэ чэпчэки-чэпчэкитик хааман элэстэнэн испитэ. Хайдах эрэ истиҥ баҕайытык аһыныах санаам кэлэн, кыыһы ыҥырбытым:

— Зубиш, ыксаама, тохтуу түһүүй…

Кини истибэтэх курдук туттубута.

— Балтыкайыам, тохтоо диэтим эбээт! — мин толоос соҕустук оонньуу-күлүү курдук этэн көрбүтүм уокка арыыны куппут тэҥэ буолта. Зубиш, ытамньыйа түһээт, куота сүүрбүтэ. Мин ситэ баттаат, эргилиннэри тарпытым.

— Кулут курдук үҥэҕин-сүктэҕин! — Зубиш абаран-сатаран төлүтэ биэрбитэ. — Кини эйиигин күлүү-элэк оҥостор. Сания бэйэмсэҕин, улахамсыгын, ама, билбэккин дуо? Киниттэн сылтаан эн олох уларыйан хааллыҥ! Итинник сырыттаххына, сотору ким да эйиигин аанньа ахтыбат буолуо. Истэҕин дуо? Киһи кэлэйиэх курдуккун!

Зубиш мүччү көтөн эмиэ сүүрэ турбута. Мин кинини тохтото сатаабатаҕым, кэпсэтиэх баҕам ааспыт этэ. Суол кытыытыгар туораан, хаппыт истиэп отугар олорунан кэбиспитим.

Санията суох хайдах да сатаныа суохпун. Сир үрдүгэр киниттэн кэрэ кыыс суох эбээт. Кырдьык, майгыта тоҥкуруун, улахамсык, бэйэтин үрдүктүк туттар диэн өйдүүбүн. Ол гынан баран, кырасыабай кыыһы онто ордук тупсарарга дылы. Бары уолаттардыын-кыргыттардыын киниэхэ илин-кэлин түһэ сатыыллар. Мин кини курдук кэрэ, киэмсик кыыһы ыра санаабар уруккуттан көрөрүм. Оннук кыыс мин тапталлаахпынан буолуохтааҕа… Зубиш сыыһар. Кини Санияҕа кыайан тэҥнэһэр кыаҕа суоҕуттан кыбыстар. Оттон Зубиш даҕаны бэйэтин дьолун булуоҕа. Кэлин аналлааҕын көрсүө буоллаҕа. Билигин кини ситэ-хото, уол оҕолуу көрүҥэ уларыйа илик. Ол да иһин миигин өйдөөбөт, олус быһымахтык быһаарталыыр. Дьэ, бэйэтэ тапталы биллэҕинэ хайдах буоларын көрбүт киһи!

— Бээ-бээ, көрөн иһиллиэ, — муннум анныгар киҥинэйэбин.

Мин туран, сэлиэнньэ диэки саллаҥнаабытым. Дьиэлэнэр ыалым ийэлэрэ сүтүктээтэҕэ. Аламаҕай баҕайы сааһырбыт дьахтар миигин былырыын күһүн армияҕа барбыт уолугар майгыннатара. Мин утуйар оронум үрдүнэн ыйаммыт хаартысканы көрө-көрөбүн, испэр кинини кытта сөбүлэспэтим.

Зубиш биири сөпкө этэр: курспун стипендията суох бүтэрдим. Чэ, оттон хайдах эмэ быыс-хайаҕас булуллар ини. Быстах үлэ эҥин булан, харчыны өлөрүллүө. Буолар буолтун кэннэ хайыамый!

Үрэххэ чугаһаан бараммын сөтүөлүү түһэргэ санаммытым. Итииргээммин эбитэ дуу, уу тымныы курдуга. Аралдьыйа түһээри, сылайыахпар диэри харбыы, умса оонньообутум. Онтон ууга тиэрэ сытаммын, чаҕылыйа сырдаан көстүбүт сулустары ааҕа оонньообутум. Устунан саппаҕырбыт санаам көнньүөрэн барбыта. Өрүстээх сиргэ үөскээбит буоламмын, ууга балык курдук сананарым. Эдэр чэгиэн этим-сииним эрчимиттэн уонна инники олохпор өссө даҕаны элбэҕи ситиһэр кыахтаахпыттан санаам көтөҕүллүбүтэ…

Нөҥүө сарсыардатыгар ыалдьан уһуктубутум, этим уотунан умайара. Ороммуттан турарга холонон көрбүтүм. Мэйиим эргийэн, хоһум иһэ барыта өрө-таҥнары күөгэлдьийбитэ. Төттөрү сытынан кэбиспитим, ынчыктаабыппын быһыылаах, хантан эрэ ыраахтан дьиэлээх дьахтар куттаммыт куолаһа иһиллибитэ:

— Хайа, туох буоллуҥ, уолчааныам? — кэлэн өҥөйөн көрөөт, саҥа аллайбыта. — Ойбай! Тукаам, ыалдьыбыккын дии! Бэйи, мин…

Төһө кэм ааспытын билбэтим, хос иһигэр олохтоох эмчит уонна Зубиш баар буолбуттара. Укуол оҥорбуттара.

Харахпын быһа симэ да сыттарбын, аттыбар Зубиш олорорун сэрэйбитим. Буруйдана саныыр буоламмын, кинини көрүөхпүн кыбыстарым. Оттон харахпын аһан баран дьиибэргээбитим: Зубиш эмиэ симиттибит көрүҥнээҕэ.

— Тахир, бырастыы гын дуу? — ытыахча буола-буола ыган таһаараат, түҥнэри хайыспыта.

— Хайдах буоллуҥ, эн тугуҥ буруйай! — нэһиилэ кыыкынаабытым, Зубиһы илиититтэн ылаары гыммыппар тэйэн биэрбитэ. — Мин бэҕэһээ сөтүөлээбитим ээ…

— Билэбин, — кыыс соһуйбуппун көрөн эбэн эппитэ, — мин эн төннөн кэлиэххэр диэри сэлиэнньэ кытыытыгар кэтэспитим. Баттаҕыҥ куура илигин көрбүтүм. Мин сыыстардым, куота барыа суох этим…

— Кэбис, Зубиш, — мин кэлиилии кэппитим. — Эн тугуҥ дьыалатай!

— Оннук бөҕө буоллаҕа дии… — кини хом түһэн сөбүлэспитэ.

Дьиэлээх хаһаайкам пиалаҕа итии миин киллэрэн, Зубишка туттарбыта.

— Эн билиҥҥи эмчиттэргэ олус эрэнимэ. Миигин, кырдьаҕас киһини, иһит. Иһэн кэбис. Аҕыйах хонугунан атаххар туруоҥ, — сыттыкпын көбүтэн төбөбүн өндөппүтэ.

— Мэ, ис, — Зубиш пиаланы уоспар таҕайбыта. — Иһиий дуу…

Мин төбөм эргийэн бары-барыта устаҥнаан ылар курдуга, сүрэҕим өлөхсүйэрэ. Харахпын аһыахпын олох баҕарбатаҕым, саҥарарбын да ыарырҕатарым. Ол да буоллар, Зубиш наһаа көрдөһөрүттэн кыбыстарым. «Мөлтөөн-ахсаан биэрэргин абааһы көрөбүн!» — диэн хаһыытаабыта өйбөр кэлэ турара. Эмиэ мөлтөхпүн көрдөрөрүм сүрэ бэрт.

— Дьэ, бу бэрт. Билигин сынньан, оттон мин эмтээх оттору бэлэмниэм, — хаһаайкам амарах сирэйэ астыммыттыы сырдаабыта. Зубиш эмиэ мичээрдиирэ. Мин «адьас сиэстэрэ курдук» дии саныы сытаммын утуйан хаалбытым.

Оҕолор бары уочаратынан кэлэн көрсөллөрө. Ким тугу буларынан ас эҥин аҕалаллар. Кыргыттар Зубиһы солбуйабыт дэһэллэрин, биирдэстэрэ олох буолуммат.

Ол курдук мин үтүөрүөхпэр диэри олох арахпакка ыарыылаабыта. Биирдэ уһуктан кэлбитим, ким да суоҕа. Онтон Зубиш атаҕын тыаһын истэн үөрбүтүм. Ыалдьа сыттахха, киһи баара үчүгэй.

— Мэ, амсай, сууйбутум, — кыыс ытыһыгар хараҥатыҥы күөх отоннору аҕалбыт этэ.

— Хантан хомуйдуҥ?

Биирдэ хонууга үлэлии сылдьан маннык отон угар түбэспиппит. Үс-түөрт эрэ отоннооҕун тоноон Зубишка биэрбиппэр үөрбүтэ. Кини онно оҕо сылдьан куорунан ыалдьыбытыгар бу отон көмөлөспүтүн кэпсээбитэ. Билигин кини миэхэ эмиэ отон көмөлөһүө диэн булан аҕаллаҕа.

Зубиш отонтон ылан айахпар угарыгар илиитэ титирээн ылара. Мин тоҕо эрэ кини илиитин хаба тардан ылан уураабытым. Кыыс дьигис гына түспүтэ.

— Кэбиһиий!

— Махтал эйиэхэ, балтыкайым, — инньэ диэт, Зубиһы хомоппуппун өйдөөбүтүм.

Сотору үтүөрэн атахпар турбутум. Куоракка төннөн баран, уонча хонукка сынньалаҥҥа тарҕаспыппыт. Онтон институкка кэлээт, эмиэ Санияны көрсүбүтүм.

* * *

Киһи олоҕор араас кэм баар буолааччы. Эдэр сылдьан, сороҕор, адьас өйүҥ көтөн тугу оҥороргун билбэт буолан ылааччыгын. Кэлин боччумуран, өйгүн-төйгүн тутан баран, ону санаан кыбыстаҕын, умна сатааччыгын. Мин үрдүк үөрэҕи бүтэрэр сылбын өйдөөн кэллэхпинэ, билигин да кыбыстабын.

— Сания!

— Тугуй?

— Миэхэҕэ киинэҕэ икки билиэт баар…

— Бэрт эбит. Ол эрээри ону миэхэ тоҕо эттиҥ?

Мин саҥата суох барабын. Өлүү түбэлтэлээх, Зубиш аттыбытынан ааһар. Сания соруйан саҥатын улаатыннарар:

— Тылгынан этиэхтээҕэр суругунан эмиэ кининэн ыытыаххын! — Сания төбөтүн хамсатан, Зубиш диэки ыйа-ыйа, күлэн лыҥкынатар.

Зубиш кини тугу этэрин арааран истибэтэр да, Сания күлүү оҥосторун сэрэйэр. Кыһыйбытын биллэрбэккэ, ааһа тураары гынар. Мин, туох тэһэ кэйбитэ буолла, эмискэ Зубиһы тохтотобун.

— Киинэҕэ билиэттээхпин, — диэммин аны Зубиһы соһутабын.

— Онно туох баарый? — Зубиш баран эрдэҕинэ илиититтэн харбыыбын.

— Эйигин киинэҕэ ыҥыраары ылбытым! — диэн бал гыннарабын. Илиититтэн сиэтэн дэллэритэн илдьэ барабын. Кэннибитигэр Сания кыһыылаахтык күлэ хаалар:

— Кытаат, Зубиш! Эн күнүҥ-чааһыҥ дьэ үүннэ!

Мин кулгааҕым таһынан аһарабын. Оттон Зубиш тохтоот, илиитин төлө тардар.

— Мин барсыбаппын. Баҕарбаппын.

— Ол тоҕо? — мин соһуйбута буолабын.

— Эйигинниин барыахпын баҕарбаппын… — диэн ботугураат, Зубиш туһаайбытын хоту киэр хаамар.

Сания, хата, ону көрбөт.

Мин дьыалам мөлтөөн барбыта. Комсомол бюротун биир саамай көхтөөх, эрчимнээх чилиэнэ ааттаах киһи туохха да кыттыбат буолбутум. Үөрэхпин кыайбакка эрэйдэммитим, учууталларбын да эрэйдээбитим. Зачет туруортараары арахпакка батыһа сылдьарым.

Ол кэмҥэ биирдэ хоспор Зубиш киирбитэ. Мин таҥастыын ороммор сытарым. Кыыс орон кытыытыгар кэлэн кырыытынан олорбута, онтон мин илиибин таарыйбыта.

— Туох баарый? — мин өйдөөбөккө ыйыппытым. Зубиш тоҕо эрэ Фазыл диэки көрбүтүгэр, анарааҥҥыта түргэн үлүгэрдик хомунан тахсан барбыта.

— Тахир, мин эйигин таптыыбын, — Зубиш, уруккуттан быһаарыммыттыы, холкутук эппитэ. Кини санааҕа түспүт, эрэйдэммит көрүҥнээҕэ.

Мин истибиппин итэҕэйбэтэҕим. Зубиһы бэйэ киһитин курдук саныырым. Кини миэхэ кыһалларыгар-мүһэллэригэр үөрэнэн хаалбыппын. Ыарахан кэммэр Зубиш өйөбүл буоларга быһаарыммыт. Ама, Санияны солбуйаары гынар дуо? Мин күлбүппүн бэйэм да билбэккэ хаалбытым.

— Тугуй? — Зубиш куттаммыттыы көрбүтүттэн толоостук быһыыламмыппын өйдөөбүтүм.

— Бырастыы гын, — мин туран кэккэлэһэ олороммун, тугу этиэх баҕайыбыный диэн толкуйдуу сатаабытым.

— Эйиигин мин уруккуттан таптыыбын. Маҥнай көрсүөхпүтүттэн ыла сөбүлээбитим. Мин таптаабытым курдук атын ким да таптыа суоҕа…

Өр саҥата суох им-дьим олорбуппут. Онтон Зубиш бараары туран оҕо курдук былаачыйатын тардан көннөрүммүтэ.

— Тохтуу түс, Зубиш… — тоҕо инньэ диэбиппин бэйэм да өйдөөбөтөҕүм.

— Эн «балтым, тохтоо» диэри гыммытыҥ. Мин билэбин, — Зубиш тахсан иһэн курустук мичээрдээбитэ.

Күннэр-хонуктар бытааннык ааһан испиттэрэ. Экзаменнарбын арычча туттартаабытым. Ону даҕаны Зубиш кыһамньытынан. Кини кэпсэттэхпит нөҥүө күнүгэр эмиэ тиийэн кэлбитэ уонна кистэлэҥ иэйиитин аһар тыллары хаһан да эппэтэхтии туттан дьаһайбыта.

— Мантан ыла иккиэн бииргэ дьарыктаныахпыт.

Мин утарсан көрбүтүм да истэ барбатаҕа, конспектарын эҥин остуолга тэлгэппитэ.

Ол күнтэн ыла кини хас күнүн аайы кэлэр буолта. Табаарыстарым ол бириэмэҕэ суох буолан биэрэллэрэ. Зубиш, мин ыһыктынан кэбиспиппиттэн сылтаан, көҥүл дьаһайар кыахтаммыта. Биһиги кини талбытынан киинэҕэ, театрга сылдьар идэлэммиппит. Онтуларбыт ис хоһоонноро маарыннаһара. «Эн мөлтөххүттэн салтым. Эйигинниин олорор ыарахан. Арахсабын!» — диэн киинэ геройа дьахтар этэрэ. Оттон театрга: «Тапталларын туруулаһар иһин өлөллөрүн кэрэйбэт рыцардар ханнаҕытый?!» — диэн өрө тыыналлара. Кэлиҥҥинэн мин итинник сырыылартан салҕан барбытым.

— Хата, били бэйэбит чараҥмытыгар бара сылдьыахха, — диэн биирдэ өйбөр көтөн түспүтүн Зубишка эппитим. Кини үөрүүнэн сөбүлэспитэ.

Саас буолан, киһи барыта айылҕаҕа талаһара. Табаарыстарым сотору-сотору сүгэһэрдэнэн бараллара. Миигин ыҥыралларын сырыы аайы аккаастанан иһэрим. Зубиштыын даҕаны хара күүспүнэн хомунан барсыбытым. Өрүс үрдүгэр баар хойуу чараҥҥа (институт студеннара тугу эмэ бэлиэтээри гыннахтарына онно мусталлара) тиийиэхтээхпит.

Маҥнай автобустаммыппыт, онтон сатыы хаампыппыт. Мин сүгэһэрбэр кэнсиэрбэ эҥин элбэх этэ. Дьиҥинэн, мин килиэби эрэ ылбытым, онтон атынын Зубиш маҕаһыыннарынан сүүрэн атыыласпыта.

Сөрүүн салгын аҥылыйбыта, иннибитигэр ыраах өрүс уута кылбаһыйан көстүбүтэ.

— Наһаа да үчүгэй! — Зубиш мин диэки хайыспыта. — Биирдэ эмит нөҥүө кытылга харбаан туоруохпун баҕарабын.

— Ама дуу! — мин бэркиһээбиттии саҥа аллайаат, кини олус ууһутун туһунан истибиппин өйдүү биэрбитим. Онтон алы гынаммын өскүөрүтүн ыйыппытым. — Билигин тымныыта бэрт буолуо?

— Оннук, — Зубиш симиттибиппин билбэтэх курдук туттубута. — Сайынын туоруом.

— Чэ, сайын да чугаһаата, — мин эппиппэр Зубиш эмиэ сирэйбин-харахпын чинчилиирдии көрбүтэ.

— Сайынын биһиги манна суох буолабыт…

Өрүс кытылынан хаамсыбыппыт. Күөх от бытыгыраан эрэрэ, мастар үнүгэстэрэ тыллыахча буолбуттар. Зубиш туох эрэ талах таһыгар тохтообута.

— Бу бөрө отонун уга.

— Ону хантан билэҕин?

— Билиминэ. Оннооҕор сиэн турардаахпын.

— Туох да буолбатаҕыҥ дуо?

— Этэҥҥэ ааспыта. Сүһүрбэтэхпиттэн аптааххын быһыылаах дэспиттэрэ. Дьону моһуоктуохпун эбэтэр эмтиэхпин да сөп үһү, — Зубиш күлбүтэ. — Арай эйиигин Санияттан сатаан тэйитимээри гынным…

Биһиги Сания туһунан кэпсэппэтэхпит ыраатта. Соруйан тумнарбыт. Бүгүн кэлэн, Зубиш бэйэтэ кинини аҕынна. Тоҕо?

— Тахир, син биир билиэҥ. Онон Сания кэргэн тахсарын туһунан миигиттэн истэриҥ ордук.

— Ол хайдах?!

— Сотору сыбаайбалыахтаахтар. Фазыл… — Зубиш иҥнэн ылбыта. — Фазыл дипломун ыллаҕына саахсаланаллар.

— Фазыллыын?! Оттон мин тугу да билбэккэ сылдьабын дии…

— Эйигиттэн кистээбиппит.

Мин харааччы мунан хаалбытым. Фазыл уонна Сания. Оттон мин? Доҕорум миигин таҥнарбыт. Ол да иһин кэлин биһиги сыһыаммыт уларыйбыт эбит…

— Фазыл буруйа суох. Кини Санияны хара маҥнайгыттан таптыыр этэ. Кыыс эмиэ. Сания Фазыллыын көрүстэҕинэ олох уларыйан хаалар.

— Ону барытын эн хантан билэҕин?

— Билиминэ, — Зубиш бүтэҥитик хардарбыта уонна миигинниин сэргэстэһэ хаампыта. — Эн, дьэ, хайыыгын?

Мин санныбын эрэ ыгдах гыннарбытым. Олус өмүттүбүппүттэн, долгуйбуппуттан чэчэгэйбэр хааным кэйиэлиирэ, тоҕо эрэ хараҕым аһыйталаабыта. Тыалтан эбитэ дуу…

Зубиш этиитин куруук итэҕэйэрим. Кини хаһан даҕаны сымыйалааччыта суох. Ол эрээри итэҕэйиэхпин баҕарбатым. Сания аатын кытта ыра-баҕа санааларым, бары былааннарым сибээстээҕэ. Бэл, түүлбэр көрөрүм…

— Хайыыгын? — Зубиш өссө төгүл ыйыппыта, илиибиттэн ылбыта.

— Эйигин кэргэн ылыам, — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалбыта.

Кэлин кэмҥэ сыыһа-халты саҥам элбээбитэ. Бу сырыыга баҕас олустаан кэбиспитим. Зубиш ытамньыйбыта. Мин уоскутаары санныттан ылбыппар, илгистэн кэбиһээт, аны уйа-хайа суох ытаан барбыта. Мин тугу гыныахпын билбэтэҕим.

— Чэ, кэбиһиий… Мин кырдьык этэбин ээ!

Мин симмэр түспүтүм. Санияттан мэлийэн бараммын аны кимнээх буолуохпунуй? Зубиш бэйэ киһитэ, кини таҥнарыа суоҕа. Уонна бодоруспуппут да бэрт.

— Мин эйигин олус истиҥник саныыбын, — эмиэ Зубиһы санныттан кууһан ылбытым.

Кини ол аайы төлө көтө сатаабатаҕа. Биһиги чараҥ устун өр дьаарбайбыппыт. Онтон Зубиш аһыырга сөп буолла диэн кутаа оттубуппут. Уот маҥнай сүгүн умайан биэрбэтэҕэ, кэлин тыһырҕаан-тыһырҕаан улам күүһүрэн барбыта. Биһиги санаабыт көтөҕүллүбүтэ.

— Кыра оҕолор курдукпут дии, — Зубиш күлэ-күлэ эппитэ. Онтон мин өйдөөбөтөхпүн көрөн быһаарбыта. — Оонньуурбутун былдьатан — ытыыбыт, төттөрү ылаат — күлэн-үөрэн бардыбыт.

— Туох оонньуурун кимиэхэ төннөрбүттэрий? — мин син биир өйдөөн биэрбэтэхпиттэн, Зубиш баһын быһа илгистибитэ.

— Ээ, дьэ, акаарычааҥҥын эбээт!

Зубиш бүгүрү хаһаайка эбит этэ. Бэл, тууһун, биэрэһин умнубатах. Ас бэлэмнии охсон, ыраас кумааҕыга сыа-сым курдук тутан тэлгэппитэ. Мин хайҕаабыппар эмиэ күлбүтэ:

— Кэргэн таҕыстахпына, оннооҕор буолуоҕу астаан көрдөрүөм этэ.

— Минньигэстэн минньигэс бешбармагы оҥоруоҥ, — мин эмиэ оонньоһуох санаам кэлбитэ.

— Биллэн турар. Мин билигин да астааччыбын.

— Хаһан үөрэнэ охсубуккунуй?

— Оҕо сылдьан. Кэргэн тахсыахтаах киһим бешбармагы сөбүлүөхтээҕин таайар этим.

— Оттон кымыһы сөбүлүүгүн?

— Эмиэ!

— Биэ ииттиэхпит.

Сөҕүрүйэн эрэр кутаа уотун кыымнара өрө ыһыллан халлааҥҥа харбаһаллара.

— Мин оскуолаҕа үлэлиэм, онтон эн оҕолорбутун көрүөҥ-истиэҥ, — Зубишка санныбынан сыстыбытым.

Зубиш сөбүлэһэн тоҥхоҥнообута.

— Эн миигинниин табыстаххына, хаһан да иирсибэккэ олоруохпут.

— Оннук, — Зубиш эмиэ тоҥхох гыммыта.

— Суһуоххун уһуун-уһун гына үүннэриэҥ.

— Сөп-сөп, Тахир.

Биһиги баараҕай тирэх анныгар олорбуппут. Бу мас ырааһыйаҕа ойуччу, үрдүк сиргэ үүнэн турара. Мантан өрүс көстөрө. Ууга ый күлүгэ түһэн үрүҥ көмүстүү кылбаһыйара. Мин ону Зубишка көрдөрөөрү, кини диэки хайыспытым хараҕа ууламмыт этэ. Эмиэ туох буоллаҕай диэн соһуйбутум:

— Тугуй, Зубиш, барыта үчүгэй дии?

— Ити мин үөрүүбүттэн, — диэн, кини хап-сабар, тиэтэйбиттии быһаарбыта.

Кутаабыт умуллан, тулабыт ыйдаҥаҕа туналыйа сырдаан көстүбүтэ. Ый сырдыгар Зубиш сирэйэ тупсан көстүбүтэ. Мин кинини тугунан эмэ үөрдүөхпүн баҕарбытым. Ойон тураммын сиэппэр баар бүк түһэр быһахпынан Зубиш аатын маска ойо быһан суруйбутум. Маҥнайгы буукубам соччо табыллыбатаҕын аахсыбатахха бэркэ тахсыбыта. Көрдөрөөрү, Зубиһы ыҥырбытым.

— Тоҕо суруйдуҥ?

— Бу кэрэ киэһэбит бэлиэтэ буолуохтун.

— Тахир, улахан киһигин дии.

— Мин эйиэхэ үчүгэйи оҥороору…

Зубиш аата чуолкайдык ырылыйан көстөрө. Бииргэ үөрэнэр оҕолорбут көрөн ким суруйбутун таайа сатыахтара. Оттон бэйэм ааппын суруйбатаҕым… Уопсайбар сарсыарда биирдэ кэлбитим. Аан маҥнай кыыстыын сарсыардааҥҥы саһарҕаны көрсүбүтүм. Онтон үөрүөхпүн дуу, хомойуохпун дуу уонна инникитин Зубиштыын хайдах сыһыаннаһыахпын билбэккэ муҥнанарым.

Миигиттэн тугу да ыйыппатахтара. Күн ортотун саҕана эрэ бэҕэһээ Зубиш төрөөбүт күнэ эбитин, бары кинини көрдөөбүттэрин билбитим.

Сотору институкка бүтэһик биэчэрбит буолбута. Мин бэлэмнэниигэ кыттыбатаҕым, онон барыта сонун этэ.

Бары, ордук кыргыттарбыт, киэргэнэн кэлбиттэрэ. Кыргыттар баттахтарын араастаан оҥостуммут, үрдүк хобулуктаах түүппүлэлэммит этилэр. Мин кинилэр ортолоругар Зубиһы көрөөрүбүн хараҕым Санияҕа иҥнэ түспүтэ. Кини саһарҕа өҥнөөх, бэйэтигэр олус барар былаачыйалааҕа, күөкэгэр моонньугар сип-синньигэс көмүс ии кылабачыйара (атын кыргыттар оннугу кэппэттэр этэ). Долгуннурар уйуллаах хара, баттаҕын былаачыйатын өҥүгэр сөп түбэһэр лиэнтэнэн бобо туттара сылдьара.

Сания мин биһирээн көрөрбүн сэрэйэн, чуо хааман кэлэн илиитин ууммута.

— Миэхэ кыыһырыма дуу, Тахир.

— Эс, туохха?

— Барытыттан, доҕоргуттан эмиэ өһүргэнимэ.

— Ээ, кыыһырбаппын.

— Чэ, сөп. Оччоҕо бүтэһикпитин бииргэ үҥкүүлүөххэ.

Вальска киирэммит, Санияны курустаал иһиттии өйөөн эргиппитим. Кинини түү курдук көтөн хаалыа диэбиттии, бигэтик туппуппар имигэс этэ-сиинэ илиибэр биллибитэ.

— Сания, Сания… — вальска сөп түбэһиннэрэн сипсийэрим, оттон Сания, элэктиирдии, эйэҕэстик мичээрдиирэ.

Ол сылдьан, чыпчылҕан түгэнэ Зубиһы таба көрөн аһарбытым. Кэҥээн хаалбыт хап-хара харахтарын. Оччолорго кинини тиһэҕин көрөрбүн билбэтэҕим. Ол да иһин тохтооботоҕум, үҥкүү бүппүтүн кэннэ Сания аттыттан арахпатаҕым. Атыны тугу да саныахпын баҕарбатым, кини эрэ илиитин тутан турбутум. Сания даҕаны илиитин төлөрүппэккэ, дьээбэлиирдии, истиҥник мичээрдиирэ.

Бииртэн биир үҥкүүгэ Саниялыын киирэн испитим. Онтон үҥкүү бүппүтүгэр атаараары гыммыппар, кини сөбүлэммэтэҕэ.

— Миигин Фазыл күүтэр.

— Ханна? — мин өйдөөбөккө соһуйбутум.

— Институт таһыгар. Кини бүгүн киэһэ миэхэ көҥүллээбитэ. Бүгүн мин көҥүлбүн кытта быраһаайдаһабын.

Билигин, ол өрдөөҕү сыллары өйдөөн кэлэн, сороҕор, бэркиһээн күлэн эрэ ылабын. Оттон оччотооҕуга буолуохтааҕын курдуга. Мин Фазыл Саниятын таһырдьа күүтэн турбутуттан, кини тоҕо эрэ ол киэһэни быһа миигинниин үҥкүүлээбитин дьиибэргээбэтэҕим. Онно Ромео Джульеттаны таптыырын курдук үлүһүйэммин, бэл, Зубиш туһунан санаан да көрбөтөҕүм.

Санияны бүтэһиктээхтик сүтэрбиппиттэн хомойбутум омунугар түүн утуйбакка кинини эрэ санаан тахсыбытым. Сарсыарда Зубиш куораттан барбытын истибитим. Ханна айаннаабытын ким да билбэтэ. Дойдутугар анатан бардаҕа, кыһаннахпына булар инибин диэн уоскутуна санаабытым.

Нөҥүө күнүгэр Фазыллаах Санияны атаарбытым. Үгэспитин тутуһан бэйэбит чараҥмытыгар барбыппыт. Тирэхпит таһыгар тиийэн тохтообуппут. Уот оттубут миэстэбитигэр ото үүммэккэ хараара сытара.

Сания тирэххэ быһыллыбыт Зубиш аатын булан көрбүтэ.

— Үчүгэйиэн! Мин аатым эмиэ манна хаалыан баҕарабын. Фазыл, ыл, суруй эрэ!

Мин Зубиш аатын тыыттарыа суох этим. Атын маста булуҥ диэхпин тылым тахсыбатаҕа — бу тирэх курдук мас чугаһынан суоҕа. Онон Фазыл Зубиш аатын сэргэ Сания аатын оҥо быһан суруйбута. Зубиш туһунан ким да ол киэһэ саҥара сорумматаҕа.

Вокзалтан төннөрбөр дууһам иччитэхсийбит курдук сананан кэлбитим. Хоспут иһигэр туһатыттан тахсыбыт конспектар, кинигэлэр ыһыллан сыталлара, муоста кирдээҕэ. Түүн соҕотоҕун хоммутум.

Кэлин Зубиһы көрдөөбүтүм. Дэриэбинэтигэр суруйбуппар кини манна төннүбэтэҕэ диэн биллэрбиттэрэ. Дьүөгэлэриттэн ыйыттахпына, бэйэлэрэ да сүтэрэн соһуйаллара. Институкка Искакова көҥүл дипломнаах диэн эппиттэрэ. Онон аны хаһан да кинини көрбөт буолбуппун диэн санаам түспүтэ.

Онно эрэ мин төһөлөөх сүтүктэммиппин толору өйдөөбүтүм. Ааспат-арахпат ахтылҕаннаах иэйии дууһабар олохсуйбута. Ааһан иһэр кыргыттары алҕаһаан тохтоторум, түүн түүлбэр көрөрүм. Кинигэ аахтахпына, киинэ көрдөхпүнэ кинини эрэ саныырым, геройдары Зубишка майгыннатарым. Эмискэ баран хаалбытыттан, сүтэн олохпун аймаабытыттан, суохтуурбуттан киниэхэ кыыһырарым. Үөрдэхпинэ-хомойдохпуна барытыгар кини бииргэ үллэстибэтиттэн хомойорум.

Кэлин мин Санияҕа быстах үлүһүйэ сылдьыбыппын диэн итэҕэйбитим. Зубиш ону өйдүүр эрээри, бырастыы гымматаҕа диэн абатыйарым. Кинини эрэ таптыырбын билэрэ эбээт.

Сыллар ааһан испиттэрэ. Таһыттан көрдөхтөрүнэ, барыта үчүгэй курдук эрээри, олоҕум табыллыбатаҕа. Дьиэбэр түптээн олорботум — үлэбинэн үгүстүк айаҥҥа сылдьарым. Педагог идэбинэн үлэлээбэтэҕим. Атыттары да соһутан, бэйэбэр даҕаны соһуччу суруйар идэнэн дьарыктанан барбытым.

Биирдэ үөрэммит куораппар тиийэ сылдьан, били тирэхпитин көрдөөн булбутум. Этэҥҥэ тураахтыыра, биһиги суруйбут ааттарбыт бааллара. Суруктаах миэстэтинэн хараара лоппойон тахсыбыт этэ — тирэх бааһын оһоруна сатаабыт.

Онно хаартыскаҕа түһэрбитим. Уонна күн бүгүнүгэр диэри үлэлиир хоспор ыйаан туруорабын. Кэргэним тугу эрэ сэрэйэр быһыылаах, суох гыныах буолан суоһурҕанааччы.

* * *

Ити курдук Фазыллыын, уруккубутун ахтыһан, аргыый кэпсэтэ олорбуппут. Сыыйа дьонум кэлитэлээн барбыттара. Аскар, онтон Түлэгэн кэлбиттэрэ. Рулат киирэн кинигэ ылан тахсыбыта. Онтон атын киһи баарын өйдөөн көрөр бокуойа суох кыра кыыһым көтөн түспүтэ. Иэдэспиттэн уураан ылбыта, өйтөн суруйууга биэһи ылбытын кэпсээбитэ. Уонна санааҕа түспүт көрүҥмүн сөбүлээбэккэ, кыргыылаах баттаҕын бурал гыннараат, тахса ойбута.

— Зубиш, — кини кэнниттэн хаһыытаабытым, — кэл эрэ, урукку доҕорбун кытта билиһиннэриим…

### Калаубек Турсункулов. Эдэркээн үүнэр саас ыллыгынан

Бүгүн били дьахтары эмиэ көрдүм. Кини эмиэ, ааспыттааҕы курдук, эмпэрэ үрдүттэн илин диэки туох эрэ ырааҕы одуулаан турара. Мин бу да сырыыга кини туохтан эрэ уйуһуйбут, эмиэ даҕаны нус-хас санаммыттыы налыйбыт көрүҥнээҕиттэн дьиктиргээн тохтуу түспүппүн билиминэ хаалбытым. Муодаргыах иһин, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эдэр дьахтар көрүҥэр курутуйууну кытары сэргэ олоххо тардыһыы күүһэ биллэрэ, күһүөрү сайыҥҥы халлаанныы ыраас, чэмэлкэй хараҕа чаҕылыйара.

Мин тоҕо эрэ оҕо сааһым өрдөөҥҥү түгэнин өйдөөн кэлбитим. Оччотооҕуга аан маҥнай муораны көрөн, оргууй халылдьыйа эҥсиллэр долгуннаах улуукан көстүүтүн сөхпүппүн, бу эдэр дьахтар сэбэрэтэ санаппыта.

— Уу тоҕо маннык оргууй хамсыырый? — диэн аҕабыттан ыйыппытым.

— Муора долгуна ыраахтан эҥсиллэн хамсыыр. Киэҥ байҕал уута кэмэ суох элбэх уонна олус дириҥ. Оттон дириҥ ууга сүүрүгэ алларанан буолааччы.

Бу дьахтары көрүстэҕим аайы аҕам этиитин санаан кэлэбин. Кини туох эрэ кистэлэҥнээҕин сэрэйэрим. Тугу күүтэр, туохтан кини эрэйдэнэр? Биирдэ били билбэт дьахтарым барбытын кэнниттэн, сибилигин аҕай кини турбут эмпэрэ сыырдаах үрдүк тоҕойуттан, ыраах уйаара-кэйээрэ биллибэккэ нэлэһийэн бара турар сайыҥҥы истиэп улаҕатын өр одууласпытым. Ырыых-ыраах тумарыктыйар саҕахха номоххо киирбит Космола итиэннэ Казыкурт хаардаах арҕастара уһулута ойон көстөллөрө. Сиккиэр тыал күһүҥҥү хонуу отун санааны оонньотор, дууһаны уйгуурдар сытыы сыттаах салгынынан илгийэрэ. Төбөнү туймаардар ахтылҕаннаах сытынан аҥылыйар истиэп көстүүтүгэр абылатан, били эдэр дьахтар туһунан дьиэбэр тиийэн эрэ баран өйдүү биэрбитим.

Кэлин кинини күһүөрү сайыҥҥы күн автобус тохтобулугар түбэһэн көрбүтүм. «Чимкент-Казыкурт» хайысханан барар автобус таһыгар турара даҕаны, кими эмэ атаарар эбэтэр көрсөр, бэйэтэ айанныыр да көрүҥэ суоҕа. Автобус хоҥнубутугар эдэр дьахтар сайыспыттыы санньыардык батыһа көрөн хаалбыта.

Өссө кини икки киһи кэнниттэн иһэрин көрбүттээхпин. Дьон, бадаҕа, сайылыыр сирдэрин — джайляу диэки аттанаары сылдьаллара эбэтэр төттөрүтүн онтон саҥа киирбиттэр быһыылааҕа. Кэпсэтэр тылларыгар Космола, Казыкурт ааттара сотору-сотору иһиллэн ааһара. Дьахтар чабааннар кэпсэтиилэрин ахтыбыттыы иһиллээн, бэрт өр батыһан иһэн, мин тилэх уопсан иһэрбин көрөн, туораан дьалты хаампыта.

Онтон дьэ эмиэ көрүстэҕим. Бу сырыыга туттуммакка тыл ыһыктыбытым:

— Эн эмиэ Космола, Казыкурт хайаларын көрө турар эбиккин?..

— Онуоха эн тугуҥ дьыалатай, атаас?

Ойоҕоспор киһи саҥарбытыттан соһуйан ходьох гынаат, эргиллэ түспүтүм. Аттыбар сабыстыгас хойуу хара хаастаах ньолоҕор сирэйдээх мин саастыыта уолан кэлэн турар эбит.

— Оол хайалар тэллэхтэригэр улааппыт киһибин… — өмүттэммин халы-мааргы соҕустук күлбүтэ буолбутум. — Били икки ынах эмиийин олбу-солбу тэҥҥэ эмэн абыраммыт торбуйах туһунан уос номоҕугар этиллэрин кэриэтэ, икки ытык хайа хонноҕор оҕо сааһым ааспыта.

Уолан киһи мин саҥабар ымыттыбакка дьахтарга туһаайан: «Айгуль, мин дьиэлээтим, сотору тиийээр», — диэт, куораттыыр ыллыгынан хаама турбута.

Хата, түгэнинэн туһанан аатын билэн хааллым. Айгуль мин сирэйбин-харахпын болҕойон чинчийэ көрөн ылбыта, ол эрээри син биир уруккутунуу бэйэтин санаатыгар баттата сылдьара биллэрэ.

— Айгуль диэн эбиккин дуу…

— Эн үөскээбит хайаларгын көрөрүм син ини, — кини куолаһыгар эйэргэһии дэгэтэ иһиллэн ааста, мичээрдээн сирэйэ сырдаан ылла.

— Таҥара туһугар! — кини сэргэхсийбититтэн, эгди буолан, саҥа аллайдым. — Ол эрээри хайалар тугунан тардалларын, эн кимҥин билиэххэ син дуо?

Айгуль тугу да хардарбакка киэр хайыспытыгар, билбэт киһитэ ону-маны ыаһыйалаан ыйытан барбытын сөпсөөбөтөҕүн сэрэйдэрбин даҕаны, салгыы саҥарарбар тиийбитим:

— Оттон ити эдэр киһи кимий?

— Мин эрим.

Букатын даҕаны табыгаһа суох балаһыанньаҕа киирдэрбин, симмэр түһэн эбии ыйыттым:

— Тугу эрэ сыыспыт буоллахпына, бука диэн баалаама, ол эрээри ыйытыыга эппиэттээбэтиҥ ээ.

— Манна тура тэбинэн туран аҕыйах тылынан быһаарар тутах. Чэ, хата, биһиэхэ баран чэй иһэ-иһэ кэпсэппит ордук буолуо.

— Эһиэхэ даа? — соһуччу ыҥырыыттан симиттэ быһыытыйдым.

— Һы, тоҕо соһуйдаххыный? Биитэр мин эрбиттэн дьулахачыйаҕын дуу? Көрдөххө соччо хоргуһа суохха дылыгын. Чэ, мин дурда-хахха буолуом… — Айгуль хаадьылыырдыы мичийбитэ.

Мин бэркиһии быһыытыйан мунаахсыйан ылбытым. Баҕар, мин кинини кэтээн көрөрбүн билэн бэйэтинэн көрсө сатыыра буолаарай? Ол эрээри ити саарбах санааны сонно киэр кыйдаабытым.

— Эн кырдьык соһуйдуҥ бадахтаах, — Айгуль быһааран биэрбитэ. — Мин маҥнай эйиигин эмиэ хайа эрэ дьахталларга сыстаҥныы сатыыр киһийдэх диэн санаабытым. Онтон кэлин сыыспыппын өйдөөбүтүм. Эн уруһуйдьут идэлээҕиҥ туһунан билбитим. Дьэ, онон, өскөтө худуоһунньуктар атын дьон дьылҕаларын иҥэн-тоҥон билэ сатыыр баҕалара батарбат буоллахтарына, хайыахпытый, сэһэргииргэ тиийиллэр…

Кини элэктии былаан этэрин биллэрбин да, саҕалаан баран тиһэҕэр тиэрдэргэ тиийиллэр. Саҥата суох Айгуль кэнниттэн батыһан, сотору чөкө турар кыра дьиэҕэ кэлбиппит.

— Мархамат! — Айгуль, ааны тэлэйээт, мин өйдөөбөтөхпүттэн күлбүтэ. — Биһиги узбектары кытта уһуннук бииргэ булкуһан олорон, кинилэр тылларыттан сороҕун саҥара үөрэнэн хаалбыппыт. Ити аата, «баһаалыста» диэтим.

— Баһаалыста, киириҥ, — түннүк таһыгар мааҕыҥҥы эр бэрдэ киистэлээх турара. Дьоҕус араамаҕа тиириллибит холустаҕа Космола хайатын барбах санатар ойуу оҥоһуллубут. Ортоһуор үлэ. Чугаһаан сыныйан көрөрбөр киистэни ылан сотуталаан ойууну тупсаран биэриэх баҕаттан илиим кычыгыламмыта. Айгуль хартыынаҕа ойууламмыт хайалары көрөрүгэр эмиэ били эмпэрэ үрдүгэр турарыныы уларыйан, ханна эрэ ыраах баар курдук көрүҥнэммитэ.

— Айгуль, хайалар эйиэхэ тугу эрэ санаталлар быһыылаах?

— Хайалар мин ыра санаабар дьолу-үөрүүнү эрэ түстүүллэрэ, оттон дьиҥ олохпор атын буолан тахсыбыта…

— Үтүө ыра үчүгэйи эрэ тосхойор дииллэр.

— Билигин хайалар миэхэ аһыыны-хомолтону санаталлар, — эдэр дьахтар ыарыыламмыттык суҥхара саҥарбыта. — Ырам ыар санааҕа кубулуйда.

— Баҕар, хайдах эмэ көмөлөһүөм буолаарай? — диэн тыл быктарбыппар, кини баһын быһа илгистибитэ.

— Бэйи эрэ, — дьиэлээх кэргэнин аралдьытаары, этии киллэрбитэ. — Эн кырдьык сэҥээрэр буоллаххына, Айгуль чэйи бэлэмниэр, ас тардыар диэри мин саҕалыым. Онтон кини бэйэтэ ситэриэ, хайдаҕый?

Айгуль сөбүлэһэн кэҕис гыммыта.

* * *

Ыраах хапчааҥҥа бүкпүт түҥкэтэх аулга саҥа олох хойутаан тиийбитэ. Уларыйыы бэрт бытааннык барара. Урукку олох үлтүркэйдэрэ, ханна эрэ кыбычаан хайа хапчааннарыгар хорҕойо сылдьан, сабыта түһэн дьону аймыыллара. Ол эрээри олох модун сүүрүгэ сыыһы-бөҕү барытын ньылбы сотон, бары-барыта оннугар түһэн барбыта. Арай сүтүктээхтэр сүрэхтэрин-дууһаларын истиэп эрбэһинин муос курдук кытаанах хатыыта — шонге кэриэтэ кутурҕан-хомолто ыарыылаахтык тэһэ кэйэн ылара.

Олох чөлүгэр түһэн, урукку аһыы, хом санаа урудуйан, дьон дьэ үүт тураан кэм букатыннаахтык төннүбүтүнүү нус-хас санаммыттара. Ол эрээри ыраас халлаан эмиэ най хара ыаһырбыт былыттарынан бүрүллүбүтэ. Ыар сурах, хаһан да буоларыныы, суһаллык аулу тилийэ көппүтэ. Мээнэҕэ уостарыгар уоһахтара куура илик оҕочоостор: «Сарсын сэрии турдаҕына…» — диэн ыллыы-ыллыы мас саалаах байыаннай дьыалаҕа үөрэммэтэхтэр эбит. Күн-хаан ыган кэлбитэ, саастарын тухары кетмень угуттан чэрдээх илиилэрин араарбатах эр дьон, эдэр уолаттар уйа-хайа суох ытыыр-соҥуур кэргэттэриттэн, үлэхтээх кыргыттарыттан арахсан фроҥҥа ыҥырыллан барыталаан испиттэрэ. Аҕыйах күнүнэн «сэрии», «фронт», «фашист» диэн элбэхтэ хатыланар суоһар тыллары дьон соһуйа истибэт буолбуттара.

Биирдэ Кенжебек хонууттан эрдэ дьиэтигэр төннүбүтэ. Ийэтэ уонна кэргэнин дьиэтигэр киирбитэ сылын даҕаны туола илик эдэр ойоҕо туох буолбутун биир тыла суох өйдөөбүттэрэ.

— Дьиҥэр, эн сааһыҥ ситэ хапсыбат оҕочооскун эбээт! — ийэтэ аймаммыта.

— Ама, бары барыахтара дуо? Оччоҕо аулга ким хааларый, Кенжем? — маҥнайгы оҕотун кэтэһэр Айгуль, ытыырын нэһиилэ кыатанан, арыычча ыган таһаарбыта.

— Өстөөх тоҕо ааҥнаан киирбит кэмигэр сааһы ситэ илиги аахсыллар үһү дуо? — Кенжебек холкутуйа сатыы-сатыы саба саҥарбыта.

Кини дьоно ытааһына-соҥооһуна, аймалҕана суох бырастыылаһан атаарыахтарын баҕарара. Хонууга бэрэссэдээтэл бэбиэскэ түҥэтэригэр биир хороччу улааппыт уол оҕо аҕатын фроҥҥа илдьэ барарыгар көрдөһөн, хайыы-үйэ улааттым, сатаан сэриилэһиэм диэн итэҕэтэ сатаабыта. Кенжебек ол оҕочооһу биһирии көрөн, эр хаанын ылыммыта. Сибилигин эмиэ кэбирээн, олох атын истиҥ, уйаҕас тыллары этиэх баҕатын кыатаммыта. Бэйэтэ да, дьоно даҕаны олус уйаргаабаттарын туһугар эр луҥхатык туттар ордугун өйдөөбүтэ. Ийэлээх кэргэнэ бу ыар күн син биир хаһан эрэ кэлиэхтээҕин төһө да өйдөөтөллөр, баҕар, алдьархай таһынан ааһыа диэн эрэҥкэдийэ сылдьыбыттара.

Дьиэҕэ сыыйа таһынааҕы ыаллар уонна аймахтар мустубуттара. Хаан-уруу дьоннорун фроҥҥа атаарбыт өртүлэрэ саҥата суох өрүтэ тыына-тыына кистии-саба харахтарын уутун туора соттоллоро. Атыттар дьиэлээхтэр санааларын көтөҕөөрү эгэ-дьэҕэ кэпсэтэ сатыыллара, олус айманаары гыммыттары буойаллара, кэҥии-уһуу түһэр наадатын өйдөтөллөрө. Оччотооҕу кэмҥэ фроҥҥа атаарар киһилээх ыал аайы баар быһыы-майгы…

Кенжебек тулуйбакка, хараастарын көрдөрүмээри, кыракый балтын сиэтэн тахсан барбыта. Аултан тэйээт, намталга үүммүт иирэ талахтан уһуннаах кылгас синньигэс ураҕаһы быспыта. Кенжегуль ураҕаһын ат гынан миинэн, чыпчахайын саабыла оҥостон, кулуннуу кистии-кистии убайын куота сүүрэн оонньохолообута. Кинилэр чырылаччы сүүрдэ сытар сүлбэни батыһан үрдүк томтору дабайбыттара. Кенжебек сөбүлээн дьаарбайар миэстэтигэр кэлбиттэрэ. Оҕо сылдьан манна сибэкки хомуйар буолара, онтон ситэн-хотон иһэн бу булгунньах үрдүттэн төрөөбүт аулун анаара көрөөччү. Өтөрдөөҕүтэ Айгуллуун саҥа ыал буоллахтарын утаа эмиэ тахса сылдьыбыттара. Доҕотторо үөлээннээхтэрин куруук манна сөбүлээн сылдьарын хаадьылааччылар. Оттон кырачаан Кенжегуль убайын таптыыр миэстэтин эмиэ олус сөбүлээбитэ.

— Коке,* сибэккитэ хомуйуох.

— Тоойуом, сибэкки сааһын эрэ үүнээччи.

— Оттон күһүн ханна барарый?

— Сир анныгар саһар.

— Кутуйах хорооҥҥо хорҕойорун курдук дуо? — Кенжегуль соһуйбута.

— Дьэ, оннук-оннук, — Кенжетай күлэрин көрдөрүмээри туора хайыспыта.

— Оччоҕо хороонноруттан хаһан булуохха!

Кенжебек тугу да булан хардарымына, биир эмэ чаҕылхай өҥнөөх үүнээйини көрдөөн эргим-ургум көрүммүтэ. Эмиэ Айгула оҕо күүтэрин, оттон кини ол эппиэттээх кэмҥэ суох буолан биэрэрин өйдөөн кэлбитэ…

Аллара аултан кинилэри ыҥыран үөгүлэспиттэрэ, онон булгунньах оройугар тиийбэккэ аараттан төннөллөрүгэр тиийбиттэрэ. Хонуу үлэтиттэн аҕата кэлбит этэ, аймахтар ыга симсибиттэр. Өбүгэ үгэһинэн кинилэр ыраах айаҥҥа барыахтаах урууларын дьиэлэригэр ыалдьыттатан атаараары мустубуттар. Кенжебек, сүпсүлгэни төһө да сөбүлээбэтэр, дьонун тылын быһа гымматаҕа. Кенжегуль бу сырыыга ким да буойбатыттан үөрэн күннээн аҕай сылдьара, айаҕа хам буолбакка чаҕааран, убайыгар кутурук маһа буолан сампай уопсара.

Ыкса киэһэ дьиэлэригэр кэлэн өргө диэри холкуостарын, дьоннорун-сэргэлэрин туһунан аа-дьуо сэһэргэспиттэрэ. Кенжебек, урут уһуннук сэлэһэри ахсарбат бэйэтэ, бу киэһэ төһө баҕарар кэпсэтэ олоруох курдуга. Сааһын тухары наар дьиэтин-уотун, оҕолорун туһугар кыһаллан күүстээх үлэҕэ мүккүллүбүт аҕатын курутуйбут мөссүөнүн көрө, баччааҥҥа диэри кинини син биир кыра оҕо кэриэтэ саныыр ийэтэ үөһэ тыынарын истэ олорбута. Оттон аттыгар Айгула иккиэйэхтэригэр эригэр муҥун этээри тулуйбакка-тэһийбэккэ кэтэһэрэ. Арай кыракый Кенжегуль эрэйдээх эрэ күн кыһалҕата суох сылдьаахтыыр. Убайа бүгүн кинини кытары бодьуустаһарыттан астынан, утуйарыгар Айгуль саҥас сылаас хоонньугар сытан уһун да уһун остуоруйалары истиэҕин санаан үөрэр-көтөр. Кини Айгульга олус убаммыта, бэл дьоҥҥо «мин Айгуль оҕотобун» диэн кырдьык-хордьук кэпсиирэ.

Түүн ырааппыта, Кенжегуль улахан дьон кэпсэтэн бүтэллэрин кэтэһэ сатаан баран, утуйан буккураан хаалбыта. Сарсыарда уһуктубута Кенжебек хайыы-үйэ туран таҥнан эрэрэ, оттон саҥаһа тоҕо эрэ хараҕын уутун сотторо.

— Айгуль саҥаас, тоҕо ытыыгыный? — Кенжегуль бэйэтэ эмиэ ытаары мэрбэҥнээбитэ.

— Ээ, бэйэм, кыһаллыма, Өркөтөй!* — эдэр дьахтар кыра кыыһы ыксары кууспута.

Кенжебек кинилэри көрөн турбахтаан баран кэргэнигэр эппитэ:

— Дьэнис диэн ааттыыргын умнума.

— Оттон арай…

— Хайата да буоллар, Дьэнис диэн ааттаар.

Кенжегуль хаһан да истибэтэх аатын истэн мунаарбыта:

— Айгуль саҥас, Дьэнис диэн ол кимий?

— Кэлин билиэҥ, Өркэтэй.

— Хаһан?

— Сотору көрүөҥ… Оччоҕо убайгын үһүө буолан көрсүөхпүт. Чэ, туран таҥын…

Кыысчаан ойон тура эккирээн, кэккэлэһэ хоско сүүрбүтэ:

— Ийээ, ийээ! — сонунун иһитиннэрэ охсоору дьиэни биир гына чаҕаарбыта. — Сотору биһи үһүө: мин, Айгуль саҥас уонна Дьэнис буолан убайбын көрсүөхпүт!

— Дьэнис диэн киммитий, ол? — ийэтэ соһуйбута буолбута уонна ымманыйбытынан кыыһын кууһан ылбыта. — Эн эппэтэҕиҥ — иэйиэхсит эппитэ буоллун, оҕом сыыһа! Хайаан да үһүө буолан Кенжебеги көрсүөххүт!

Ийэтэ кыысчаанын тылларын үтүө билгэ курдук ылынан уоһун иһигэр ботугураабыта: «Эн ыралаабытыҥ туоллун, тоойуом!»

Барар кэм ыган кэлбитэ. Кенжебек аргыстара уолаттар хайыы-үйэҕэ сур соноҕос көлүллүбүт бобуоскатыгар олорсубут этилэр. Кинилэри тула аул дьоно бары тоҕо сууллан, атаараары күйгүөрэллэрэ. Үгүстэр ыраах истиэпкэ диэри батыһа хаамсыбыттара. Кенжегуль ыраатыар диэри кыракый балтын көтөҕөн испитэ.

Хаһан да көрбөтөх-истибэтэх түрүлүөнүттэн уонна улахаттар ытаһалларыттан куттаммыт Кенжегуль, Айгульга көтөхтөрөөт, илиилэрин сыысчаанынан хатааста түһэн, ыга сыстыбыта. Атаарааччылар тиһэх төгүлүн бырастыылаһан, элэ-была тылларын этэн, сэрииһиттэри алгыы хаалбыттара. Күүгээн быыһыгар Кенжегуль истибит «дьэнис» диэн тыла тоҕо эрэ элбэхтэ хатыламмыта, кыысчаан кими этэллэрин билээри дьону кэриччи көрөрө даҕаны барыларын билэр сирэйдэрэ эрэ көстөрө. Атаарааччылар кини улахан убайдааҕар кыайыы-хотуу көтөллөнөн төрөөбүт-үөскээбит аулларыгар эргиллэн кэлэллэригэр алҕаан, саамай бастыҥ баҕаларын «дьэнис» — кыайыы диэн тылынан этэллэрин кыысчаан өйдөөхтөөбөт этэ.

Бобуоска ырааттар ыраатан, томтор кэннигэр киирэн көстүбэт буолбутугар эрэ, дьон сыыйа тарҕаһан барбыттара.

Айгуль дьиэтигэр кэлээт, ороҥҥо умса түһэн, уйа-хайа суох ытаабыта. Кыра кыысчаан, саҥаһын хайдах уоскутуон билбэккэ, тула көтө сылдьыбыта, устунан бэйэтэ эмиэ ытаан ньиккирээбитэ. Ийэ кынна киирэн кэккэлэһэ олорбута, Айгулу төбөтүттэн имэрийэ-имэрийэ уоскута сатаабыта:

— Эрдин даа, кыысчааныам. Бука барыбытыгар биир алдьархай… Хайдах эмэ тулуйан олордохпутуна сатанар.

— Апа*, — Айгуль көнө түһэн көрдөспүтэ, — Өркөтөй биһикки куоракка киирэрбитин көҥүллээ дуу…

— Кэбиһиий, сэгэриэм!

— Кенжебеги атаарыа этибит. Мин хантан барыахтаахтарын билэбин!

— Тыый, ырааҕа бэрт уонна тугунан барыаххытый?

Айгуль ийэ кынныгар саба түһэн, сирэйинэн кини түөһүгэр сыстыбыта. Кырдьаҕас дьахтар кийиитин итиччэ ыраах ыытыан дьулайара даҕаны, бэйэтэ эмиэ уолун санаатаҕына, сүрэҕэ-быара тулуппата.

— Хайыахпытый? — өрө тыыммыта. — Аҕабыт көҥүллээтэҕинэ барыаххыт буоллаҕа…

Аҕа кынна утарбатаҕа эрээри, айанныырга эрэйдээх диэн сэрэтэ сатаабыта. Айгуль дьонун тылыгар киллэрэн, Кенжегуллуун куораттаабыттара.

Чимкеҥҥэ Кенжебеги арыычча баттаспыттара, поезд хайыы-үйэ хоҥноору турара. Кенжегуль убайын сайыһан ытаан марылыы сылдьара. Хамаандалыыр хаһыылар дуорайбыттара, саллааттар от күөҕэ вагоннарга сырсыбыттара. Эшелон хоҥнон хамсаан барбыта. Атаарааччылар халҕаһалыы анньан батыспыттара. Кенжебек инники вагон түннүгүнэн быган, далбаатыы-далбаатыы үөгүлүүрэ:

— Айгуль, сэрэниҥ! Ыраах тэйэн биэриҥ… Быраһаайдарыҥ!

Хараҕын уута сарт түһэн тулатын нэһиилэ көрөр Айгуль кыыһын илиититтэн сиэтэн, үөмэхтэс дьон быыһыттан нэһиилэ таһааран, оҥоһуулаах суол уҥуор өттүгэр тахсан биэрбитэ. Халлааҥҥа уулаах ыаһырбыт былыттар хойдубуттара. Куорат сэрии буруотун-тараатын санатар хара күдэригинэн бүрүллүбүтэ. Перроҥҥа билигин даҕаны дьон күйгүөрэрэ. Эмискэ Кенжегуль поезд эргииргэ киирэн сүтүүтүгэр: «Коке!» — диэн кыланаат, убайын сайыһан батыһаары, суолу туора сүүрбүтэ.

— Өркөтөй! — кыыһы нэһиилэ ситэн ылбыт Айгуль субу элээрэн кэлбит ыарахан таһаҕас массыынатын анныттан кинини туох баар күүһүнэн туора садьыйаат, бэйэтэ таастан бүдүрүйэн бытааран биэрбитэ…. Суол кытыытынааҕы арык таһыгар эһиллибит Кенжегуль массыына туормаһа өй-мэйдээх тулуйбатынан кычыгыраабытын эрэ истэн хаалбыта…

Атаарааччылар перронтан саба сырсан кэлбиттэрэ. Суолга туора охто сытар эдэр дьахтар уонна кутталыттан өйүн сүтэрбит кыысчаан тула үмүөрүспүттэрэ. «Суһал көмө» массыынатын ыҥырбыттара. Кыысчаан балыыһаҕа эрэ өйдөммүтэ, Айгуль өлүүтүн көрбөтөх этэ. Эмчиттэр ыйытыыларыгар туох да күттүөннээҕи эппэккэ, ытаан хараҕын уутунан сууммута. Вокзал таһыгар баар дьонтон ыйыталаһыыттан эмиэ туһа тахсыбатаҕа. Оһолго тыына быстыбыт дьахтар эрэйдээх ханнык аултан кэлбитин ким да билбэт этэ, ол күн куорат кылабыыһатыгар кистээбиттэрэ. Кыысчааны оҕо дьиэтигэр ыыппыттара…

* * *

Билбэт киһим кэпсээниттэн санньыар санааҕа ылларбытым. Сатаатар кэпсээн иитин-саҕатын сатаан өйдөөмүнэ бутуллубутум. Ханнык Айгуль туһунан кэпсэнэрий? Бу эдэр киһини Кенжебек диэҕи, сэрии сылларыгар кини остуол анныгар сылдьар оҕо этэ буоллаҕа.

— Бээрэ, мин кыайан өйдөөбөтүм… Хайа Айгуль туһунан сэһэргээтиҥ, кэргэниҥ туһунан дуо?

— Биллэн турар, кини туһунан…

Бу түгэҥҥэ хоско аҕыстаах-хастаах уолчаан сүүрэн киирбитэ. Мин диэки көрөн ылаат, аҕатыгар тиийбитэ:

— Аҕаа, биһиэхэ төрөппүт мунньаҕа буолар диэн өссө бэҕэһээ сэрэппитим дии! Учууталым эйиигин хайаан да кэллин диэбитэ. Барыахха!

— Дьэнис, аан бастаан дьээдьэни кытары дорооболоһуоххун!

Оҕо аатын истэн, мин эбии бутуллубутум.

— Дьэнис — биһиги бастакы оҕобут, — Айгуль мин дьиктиргээбиппин көрөн быһаарбыта.

— Бэйи эрэ, оччоҕо эн Кенжебек диэҥҥин дуо? — мунаахсыйарбын чуолкайдаары, Айгуль кэргэниттэн ыйыппыппар, киһим мин диэки өйдөөбөтөхтүү көрбүтэ.

— Ээ, Абдеш, — Айгуль күлбүтэ, — суох, мин ол кэпсэнэр Айгуль буолбатахпын, оттон кэргэним аата — Абдирбек. Дьэнис эмиэ атын. Эн Абдеш кэпсээнин алҕас өйдөөбүккүн… Чэ, чэйдиэҕиҥ.

Аһыы олорон салгыы туоһулаһар табыгаһа суоҕа. Биһиги, уруккуттан билсэр дьон курдук, ону-маны сэлэспиппит. Абдирбек бүтэрбит саҕана кэпсэтиибитигэр төннүбүтэ:

— Эн, арааһа, тиһэҕэр диэри истиэххин баҕараҕын быһыылаах. Дьэнис биһикки мунньахпытыгар барарбытыгар тиийэбит. Олус интэриэһиргиир буоллаххына, Айгуль ситэриэҕэ…

* * *

Абдештыын детдомҥа көрсүбүппүт. Ол саҕана мин саҥа олохпор син үөрэммит, хас да куоракка атынтан атын детдомҥа көһөрбүн, бэл, сөбүлүү саныыр буолбут кэмим этэ. Атын куорат олоҕо ордук интэриэһинэй курдуга. Дьиҥэр, кэлин хал буолуоххар диэри, маҥнай бары-барыта сонуннук көстөөччү.

Көс олохпор сороҕор бүтүн детдомунан, ардыгар алталыы-сэттэлии гына бөлөҕүнэн хайытан көһөрөллөрө. Аччык, таҥаһа-саба суох сылдьар этибит диир аньыыта бэрт, ол эрээри тиийиммэт-түгэммэт, кырыымчык олоҕу — билбиппит. Оннук буолара өйдөнөр: сэрии бара турар кэмэ этэ.

Ташкент куорат кытыытыгар баар оҕо дьиэтигэр аҕалбыттарыгар иккис бөлөҕү кытары Абдеш кэлбитэ. Онно аан маҥнай билсибиппит уонна эмиэ онно күүтүүлээх Кыайыы күнүн көрсүбүппүт. Дьэнис! Уулуссаҕа хайдахтаах үөрүү-көтүү этэй?! Биһиги эмиэ бу өрөгөйдөөх күҥҥэ бар дьону кытары тэҥҥэ үлүскэн үөрүүнү билбиппит. Үгүстэр аҕалара-убайдара фроҥҥа этэ, онон билигин ол күндү дьоннорун тулуйбакка-тэһийбэккэ күүтэллэрэ. Оттон мин хантан да кэтэһэр киһим суоҕа. Ханна төрөөбүппүн, уруу-аймах диэн баарын-суоҕун сатаан этэр кыах мэлигир этэ. Арай сэрии, төрөөбүт дьиэ-уот, аймахтар туһунан кэпсэтиини иһиттэхпинэ, ардыгар үдүк-бадык курдук кими эрэ фроҥҥа атаарарбытын, дьон ытыыр-соҥуур аймалҕанын өйдөөн кэлэрим… Уонна «дьэнис» диэн тыл тугу эрэ санатара, хайдах эрэ итинник ааттаах киһини урут билэргэ дылым. Онтон атын ааспыт олохпуттан тугу да өйдөөбөт этим. Миигиннээҕэр дьоллоох доҕотторум үөрүүлэринэн тэҥҥэ үөрэрим, аны аспыт-таҥаспыт тупсуо диэн санаанан бэйэбин бөҕөхсүтэрим. Эрэй-муҥ, иэдээн бөҕөнү аҕалбыт ынырыктаах сэрии дьэ түмүктэммитэ, онон саҥа олох хайаан даҕаны дьолу-соргуну эрэ тосхойуоҕа диэн бүтэйдии эрэнэрбит.

Күн-дьыл ааһан испитэ. Аны эйэлээх кэмҥэ «фронт», «сэрии» диэн тыйыс тыллар төһө да дэҥҥэ иһиллэр буолан истэллэр, олох-дьаһах сонно тута тупса охсубатын, бэл, биһиги, оҕолор, өйдөөбүппүт. Абдештыын чугастык билсэн бодоруһар кэммитигэр, мин ахсыс кылааска үөрэнэрим. Ол саас ардахтаах-силбиктээх баҕайы этэ. Курулас ардахтан сир-дойду күүгэннээх чалбахтарынан халыйан сытара. Онтон дьэ халлаан көнөн, күн тыкпытыгар чээл күөх өрө анньыбыта.

Ол үтүөкэн кэмҥэ өйгө-санааҕа хатанан хаалбыт кутталлаах быһылааҥҥа түбэспитим. Биир киэһэ литкуруһуокка сылдьаары, чугас баар оскуолабар дьаарбайа таарыйа эргийэ суолунан барбытым. Күн киирэн эрэрэ, барык-сарыкка сиккиэр тыал сэбирдэҕи илирдэтэн сылааһынан илгийэрэ.

Аа-дьуо хааман истэхпинэ, эмискэ ойоҕоспор киһи саҥарбыта:

— Кыысчаан, ханна бачча ыксаатыҥ?

Детдом кыргыттара, уолаттары кытары тэҥҥэ аахса үөрэммит буоламмыт, куттанарбын биллэрбэккэ аахайбатахтыы: «Ыксыыбын», — диэт, ааһа турбутум.

— Ыксаама, кыысчаан, уолуҥ дуома хайыы-үйэҕэ суола сойбут!

Хаһан даҕаны итинник оруо маһы ортотунан толоос, баламат тыллары ким да миэхэ этэ илик буолан, өмүттэн, кыыһыран харсар-саары, тохтуу түспүтүм. Икки киһи барыгылдьыһан чугаһаан кэлбиттэрэ.

— Һэ! Дьэ, хата, бу сөп! Өйдүүр кыргыттар ол-бу буолан чымаадыстааччылара суох, — биирдэрэ күлэн ханньастыбыта. — Көр-көр, хараҕа хайдах чаҕылыйбытын! Тугун атыттары көрдөөн эрэйдэннэххиний, биһиги да нааданы толуйар эрэттэрбит!

Сидьиҥ, быртах тыллары кулгуйа турааччыны күүһүм баарынан суолбуттан халбарыччы анньаат, түһүнэн кэбиспитим… Кэннибиттэн быдьар үөхсүү, сааныы бөҕөнөн били баҕайылар тилэх баттаһан иһэллэрэ. Оскуолаҕа кэлиэхпэр диэри эккирэтэн кэлбиттэрэ.

Кылааска, тугу да кыайан өйдөөбөккө дөйүөрэн, нэһиилэ олорбутум. Кулгаахпар үөхсүү-сааныы иһиллэ турар курдуга. Сатаан тулуйан олоруо суох буолан, куруһуок салайааччытыттан көҥүллэтэн тахсыбытым.

Оскуолабыт кэлиитэ-барыыта суох бүтэй кырыы уулуссаҕа баара. Кэлбит суолбунан төннүөхпүн чаҕыйан, оскуола кэтэҕинэн саад быыһынан эргийэ барбытым. Иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ кэмсинэ санаабытым: туох буолбутун оҕолорго кэпсээн, бары бииргэ аргыстаһан төннүөх баара… Аны кэлэн хайыахпыный, кутталбыттан дьигиҥнии-дьигиҥнии, атаҕым тыаһа санаабар олус улахан курдугуттан түүппүлэбин устубутум. Иннибэр кэлиилээх-барыылаах улахан уулусса эҥэлдьийэн көстөр сиригэр чугаһаабыппар, эмискэ бөлкөй талахтан кимнээх эрэ күлүгүлдьүһэн тахсыбыттара. Төттөрү ыстанар кыах суоҕа, хараҥата бэрдэ, оскуола ыраах этэ. Кутталбыттан нукаай курдук буолбут атахтарбын нэһиилэ сыҕарытан баран испитим.

— Һаай-эбэтээ! Хата, биир детдом дьэргээҕэ бэйэтинэн кэлэн биэрдэ!

Мааҕыҥҥы киһи саҥатын истээт, сүрэҕим парк гына түспүтэ. Бу кырыыстаах миэстэттэн куота охсоору сүүрбүтүм. Детдом чугаһыгар эккирэтээччилэр ситэн ылбыттара. Илиибиттэн харбаат, биирэ хаһыытыы түспүтэ:

— Эһээ! Били куоппут сырбаҥса дьэ түбэстэ эбээт! Дьэ, көрдөөбүккүн биэрэрбит буолуоҕа, бытааһах!

Иккиһэ аҕылаан-мэҕилээн кэлэн, эмиэ кытаҕастыы харбаабыта.

— Сол-сол эбит! Хайа ханыыгын кытары көрсөн бүтэ оҕустуҥ дуо?

— Кими да көрсө иликпин, оскуолаттан иһэбин… Ыытыҥ, хаһыытыам!

— Өссө хаһыытыырдаах баҕастаах! Ыһыытыыр наадата суох, сотору ыытыахпыт. Дьэ бүгүҥҥү көрсүһүүнү үйэҥ тухары умнубатыҥ буолуоҕа!

Абаккабыттан, кутталбыттан күүспүн мунньунан күөмэйим муҥунан: «Абдеш, көмөлөс!» — диэн хаһыытаан тоҕо барбытым.

Ол түгэҥҥэ тоҕо чуо-бааччы Абдеһы көмөҕө ыҥырбыппын билиҥҥэ диэри чуолкайдык этэр кыаҕым суох… Саба түһээччилэр соһуйан илиилэрин ыһыктан кэбиспиттэринэн туһанан, эмиэ куота сатаабытым.

— Көр эрэ маны! Тыыттарбатах тыкаарай буолан кубулунума! — диэт, биирдэрэ былаачыйам тэллэҕиттэн өрө тардыбыта. Абаккабыттан хараҕым хараҥарбыта, төлө туттараат, атаҕастааччыны сирэйгэ хабылыннарбытым. Анарааҥҥы киһи кыбдьыгырыы түһээт, быһах ойутан таһаарбыта: «Дьэ, итиччэтигэр сөпкүн көрүөхпүт!».

Кутталбыттан саҥам да кыайан тахсыбат буолбута. Быһах килбэс гынаатын, санным уот аһыйа түспүтэ, хаан тахсыбытын көрөөт, эмискэ сүһүөхтэрим босхо барбыта, өйбүн сүтэриэхчэ курдугум. Аттыбар эмискэ охсуһар тыас тиҥиргээбитэ, кимнээх эрэ тустардыы мадьыктаһан барбыттара.

— Айгуль, куот! Биһиэннэрин ыҥыртаа!

Абдеш куолаһын истэн, эргиллэ түспүтүм. Кини кэлэн, били баҕайылары кытары охсуһа сылдьара. Кыһыым-абам куттал, саат кыаһытын тоҕо көппүтэ. Сиргэ түспүт быһаҕы сулбу тардан ылаат, атаҕастааччыларга утары ыстаммытым. Анарааҥҥылартан биирдэстэрэ сонно атахха биллэрбитэ, оттон Абдеш охторбут киһитин хаалларан, миигин хам тутан ылбыта.

— Айгуль, хайдах буоллуҥ, быһаҕы бырах! — ааттаһан барбыта.

Ити кэмҥэ иккис киһи ойон туран куоппута. Окко олоро түһэммин, мин уйа-хайа суох ытаан барбытым. Абдеш эрэйдээх миигин уоскутаары муҥнаммыта.

Бу түгэҥҥэ биһигини ким эмэ көрбүтэ буоллар, куһаҕаҥҥа күтүрүөн сөп этэ диэн санаа өйгө да суоҕа. Туран, төһө кыалларынан алдьаммыт былаачыйабар сөрөнөн, Абдеһы батыспытым. Кини, кыбыстан кэннин хайыспакка хааман иһэн, эмискэ тохтуу биэрбитэ:

— Айгуль, дьиэҕэр хайдах маннык көрүҥнээх тиийиэххиний? Ыл эрэ, мин ырбаахыбын хос кэтэн кэбис.

«Оо, дьэ таҥас-сап, дьүһүн-бодо дьаабыланан» дии санаатарбын да хайыахпыный, Абдеш кэнниттэн батыһан испитим. Туораттан көрөргө киһи толооһургуур көстүүтэ буолуохтаах.

Хоһум аанын аһааппын кытары хайа эрэ кыыс аймана түспүтэ:

— Айыым-таҥарам, хайа бу туох буоллуҥ?!

Маккыраччы ытаабытынан ороммор умса түспүтүм, кыргыттар миигин тула көтөн, үрүт-үөһэ ыйыталаһан барбыттара. Арыый кэҥээн барытын кэпсээн биэрбиппэр, айдаан бөҕөнү тардыбыттара. Детдом барыта атаҕар турбута, иитээччилэр эмиэ мустубуттара. Абдеһы ол түгэҥҥэ олох даҕаны умнан кэбиспитим. Кини дьиэ таһыгар кэлэн баран, тэҥҥэ киирбэккэ хаалан, тохтуу түһэн баран киирбитэ. Кини тымныйан, сыыстаран, хас да күн ыалдьан турбута.

Бастаан утаа бары миигин аһыммыттара. Онтон… тоҕо ол суолунан барбытым, ханна күлүгээттэр саба түспүттэрэ, Абдеш хайдах онно баар буолан хаалбыта — барыта миигин иитээччилэргэ уорбаҕа киллэрбитэ. Бэл, дьүөгэлэрим кытары саарбахтаабыттара. Сорох иитээччилэр этиилэринэн, Абдеш биһикки саадка күүлэйдии сылдьан күлүгээттэргэ түбэспит үһүбүт, ол кинилэр, миигин кытары билсэр буоланнар, тоһуйбут аатырбыттара. Сорох-сорохтор өссө ол-бу арааска күтүрээбиттэрэ. Истэ-билэ сылдьарга олус ыарахана…

Дьолго, үөрэх дьыла бүтэн, каникул саҕаламмыта. Абдеш үөрэҕин туйгунунан түмүктээн, техникумҥа туттарса айанныыр буолбута. Барыан иннинэ миэхэ эппитэ: «Айгуль, куоракка дьыалабын быһаарыстахпына кэлиэм. Миигин кытары куоракка киирэн үөрэниэҥ».

Маннык соһуччу этиигэ, эрдэттэн толкуйдамматах буоламмын, тугу даҕаны булан чопчу эппиэттиэхпин билиминэ быһаарыыта суох: «Көрүөхпүт!..» — диэн хоруйдаабытым.

* * *

Сэһэргээһин бу курдук уһуоҕун уонна таабырыннаах буолуоҕун үөйбэтэх эбиппин. Айгулу, аан маҥнай көрүстэҕим утаатыныы, билбэтим билигин даҕаны элбэҕэ. Казахтар этэллэринии, киһи олоҕун-дьылҕатын кистэлэҥин хоппото өссө да арылла илигэ. Арай хата Айгуль, ааспытын кэпсээн, санаата арыый чэпчээбиккэ дылыта.

Кини уруккуну санаан, саҥата суох сөҥүөрэн олордоҕуна, мин эмиэ мольберт диэки хараҕым быраҕыллыбыта. Эмиэ хас да миэстэҕэ көннөрөн киистэнэн сотуталаан биэриэх санаам тэһитэ кэйбитэ. Айгуль тугу саныырбын сэрэйдэ быһыылааҕа.

— Дьэ, кырдьык, эн төрөөбүт-үөскээбит хайаларгын соччото суохтук ойуулаабыппыт ээ, бадаҕа.

— Кэбис-кэбис, Айгуль, куһаҕана суох хартыына, — диэн алы гыммытым. — Уонна мин таптыыр хайаларбын, хайдах да буолтун иһин, син биир көрөрбүн ордоробун.

— Эн дьиҥ ис санааҕын эппэтиҥ, оттон мин эйиэхэ итэҕэйэн туора киһиэхэ мээнэ этиллибэти даҕаны барытын арыйан кэпсээтим… — Айгуль хом түһэн эппитэ.

— Сөпкө хомуруйдуҥ, — кыбыстан симиттэ быһыытыйбытым. — Кырдьыгынан эттэххэ, бу үлэни искусство айымньытынан ааттыыр кыаллыбат. Абдеш анал идэлээх уруһуйдьут буолбатаҕа, итиэннэ Космола хайатын хаһан да көрбөтөҕө биллэр эбит.

Айгуль, туох да диэн саҥарбакка, уруһуйу одуулаһан олорбута. Таһырдьа атах тыаһа иһиллээтин Дьэнис саҥата чугдаарбыта:

— Аҕаа, ыалдьыппыт хайыы-үйэҕэ бардаҕа буолуо?

— Абдештаах кэллилэр, — Айгуль сирэйэ үөрэн сырдыы түспүтэ. Чэпчэкитик ойон туран, аан диэки барбыта.

Мин кэпсээни ситэри истибэт буолбуппун сэрэйдим. Онон ону-маны атыны тыл бырахсан сэлэһэ түһээт, бу ыалдьытымсах быр бааччы ыалтан бакаалаһан тахсыбытым.

Гостиницаҕа түүн өргө диэри Айгуль кэпсээнин эргитэ санаан утуйан биэрбэтэҕим. Кини уустук олоҕун түгэннэрэ харахпар көстөн элэҥнииллэрэ. Ол эрээри кэпсээн хайдах эрэ бутуурдаах курдуга. Кенжебек уонна Кенжегуль хайдах буолбуттара биллибэтэ. Аны Айгуль уонна Дьэнис? Айгулу өссө көрсөн, ситэри кэпсэттэххэ сатаныыһы… Итинник саныы сытан утуйан хаалбытым.

Сарсыарда күн үөһэ ойуута турбутум. Кыратык үссэнэ түһээт, Айгуль эмчитинэн үлэлиирин истэн билбиччэ, поликлиникаҕа барбытым. Врачтар бары летучкаҕа киирбиттэринэн чаас аҥаара кэтэһэрбэр тиийбитим. Өр туран кыйахана быһыытыйбытым, хата, ординаторскай аана дьэ тэлэллэн, дьон суугунаһан тахсыбыттара. Мин Айгульга утары хаампытым. Дорооболоспуппар, кини соһуйан өрө көрө түспүтэ:

— Хайа, ыарыйдыҥ дуу, тугуй?

— Суох, Айгуль, мин ыарыым атын. Эн кэпсээҥҥин ситэри истибэтэхпинэ сатаныа суохпун. Абдеш барбытын кэннэ туох буолбутай?

— Айгуль, эдэр киһи, арааһа, сүрэҕинэн моһуогурбут, эмтээтэххинэ сатаныыһы, — биир дьахтар ааһан иһэн, элэктиирдии күлэн саҥарбытыгар тириим таһынан истэн, тымта түспүтүм: «Эн онно тугуҥ дьыалатай?!»

Айгуль мичээрдии-мичээрдии: «Мин кэпсээммин оччо үлүгэр сэҥээрдиҥ дуо?» — диэн ыйыппыта. Онтон үлэлиир хоһугар киирэн баран мунчаарбыттыы: «Хайдах гыныах баҕайыный? Кылаабынай быраас сорудаҕынан ыраах аулга барар буоллум», — диэбитэ.

— Арай мин эмиэ барыстахпына? — мин хап-сабар ыйыппытым.

— Дьиҥинэн, биһиэхэ, эмчиттэргэ, сыһыана суох туора киһини илдьэ барарбыт сатаммат. Ол гынан баран, чэ, хайыахпытый, ол эрээри сэрэтэбин: кэпсээммитин төннөн иһэн, ону даҕаны ыарыһах этэҥҥэ буоллаҕына эрэ салгыахпыт.

— Оннук бөҕө буоллаҕа. Бу сырыыга баҕас тиһэҕэр диэри истэр санаалаахпын…

* * *

Абдеш куораттыан иннинэ бэрт өр инники олох туһунан миигинниин кэпсэппитэ. Абдеш сүбэлиир-амалыыр, санаабын көтөҕөр дьоһуннаах тыла-өһө оччолорго үчүгэйдик өйбөр түспэтэҕэ.

— Абдеш, оттон куоракка ханна олоруохпутуй?

— Тугу эмэ тобулуохпут буоллаҕа, — кини бэйэтэ да билбэтэр, иҥнибэккэ быһаарбыта.

— Манна детдом бэлэм аһыгар-таҥаһыгар олоруохха сөп. Онтон антах хайдах аһаан-таҥнан сылдьабын?

— Ыксал буоллаҕына, мин үлэлии барыахпын сөп.

— Эс, үөрэниэххин наада.

— Кэтэхтэн үөрэнэр диэн эмиэ баар.

Мин туспар кыһаллар-мүһэллэр, куруук дурда-хахха буолар эрэллээх доҕор, аҕа табаарыс баара сүргэни көтөҕөр, инникигэ эрэли күүһүрдэр. Санаам бөҕөргөөн, мин эмиэ арааһы ыраланар, былааннанар буолбутум. Абдеш барбытыгар наһаа сайыһан хаалбытым. Үөрэх кэмигэр ончу биллибэккэ элэҥнээн ааһар бириэмэ билигин чарапаахы хаамыытынан эрэ алтахтаан сыҕарыйарга дылыта. Тугу да гынара суох иллэҥ буолан, киһи ордук эрэйдэнэрэ. Мин соҕотох эрэ хаалларбын, Абдеһы, кинилиин кэпсэтиилэрбитин ахтар-саныыр идэлэммитим. Олохпор туох эрэ үтүө уларыйыылар тахсыахтарыгар бүтэйдии эрэнэр дьоллоох ырабыттан долгуйа үөрэрим.

Онтон дьэ кэтэһиилээх күн үүммүтэ, Абдеш кэлбитэ! Кини экзаменнарын ситиһиилээхтик ааһан, тутуу техникумугар үөрэнэ киирбит. Антах мин дьыалаларбын эмиэ быһаарсыбыт этэ: куоракка оскуола-интернат директорын кытары миигин көһөрөн үөрэтэргэ кэпсэппит. Хас эмэ сыл бииргэ булкуспут-бодороспут оҕолорбуттан, дьиэм кэриэтэ саныы үөрэммит детдоммуттан арахсарым ыарахана. Ол эрээри хайыы-үйэ быһаарыллыбытын кэннэ барыларын кытары быраһаайдаһарга тиийбитим.

Онон дьэ куорат оскуолатыгар үөрэнэн барбытым. Саҥа сиргэ урукку айдааны, сымыйа мөкү хопко-сипкэ итэҕэйбит дьүөгэлэрбэр хомолтом-хоргутуум умнуллан барбыта, бэл диэтэр, кинилэри суохтуур-ахтар буолбутум. Интернат олоҕо син детдом бэрээдэгин кэриэтэ этэ. Араас ыарахаттар бааллара, ордук кыргыттарга уустук буолара. Биһиги бары үөрэн-көтөн киинэҕэ эбэтэр театрга тоҕо сууллан барар кэтэһиилээх күндү түгэммитигэр аара олохтоох оҕолор хаадьылаан-элэктээн санаабытын алдьаталлара. Кинилэр биһиги иһэрбитин көрөөт: «Көрүҥ-көрүҥ! Интернат кыргыттара иһэллэр! Бары инкубатортан тахсыбыт курдуктар!» — диэн хаһыытаспытынан саба сырсан кэлэллэрэ уонна биһиги үкчү биир таҥаспытын ыйа-ыйа суолу быһа арахпакка батыһан муокастыыллара. Маҥнай утаа бииргэ үөрэнэр, биир хоско олорор оҕолор даҕаны тоҥуйдук сыһыаннаһаллара. Учууталлар кытары ордук ирдэбиллээхтик, тыйыстык уруогу ыйытар, бэрэбиэркэлиир курдуктара. Хата, үөрэхпэр уруккуттан үчүгэйим, ыарырҕаппат этим.

Абдеш техникум уопсайыгар олорон үөрэнэрэ. Мин интернатынан хааччыллыбыт буоллахпына, кини дьоҕус стипендиятын сыыһыгар эрэ олороро, онон билиҥҥэ диэри кыччаабыт детдомун таҥаһынан сылдьара. Кини миэхэ сотору-сотору кэлэ сылдьара. Оччолорго улахан кылаас кыргыттарын кытаанах хонтуруолга туталлара. Иитээччилэртэн көҥүлэ суох ханна да барар-кэлэр көҥүллэммэтэ, булгуччу бобуллар этэ. Ханна эмэ кыратык тэйэ түстэххэ, эбэтэр билэр киһини көрүстэххэ сонно: «Ити кимий? Эн кинини хантан билэҕин, тоҕо кэлэрий? Туох уопсай дьыалалааххыт?» — диэн иҥэн-тоҥон ыйытан бараллара. Хомойуом иһин, мин сонно тута «сэрэхтээх дьон» испииһэгэр киирбитим. Ол маннык этэ…

Сааскы нуһараҥ сылаас күн киһи эрэ үөрүөх-көтүөх санаата кэлэрэ. Сарсыарда интернакка Абдеш кэлэ сылдьан, «истиэпкэ сибэкки үргүү барыахха» диэн ыҥырбыта. Мин үөрүүнэн сөбүлэспитим, ол эрээри көҥүллэтэрбин өйдөөн кэлээт, санаам түспүтэ.

— Миигин син биир ыыппаттар.

— Оттон эн дьүөгэбиниин уруок үөрэтэ барабыт диэ ээ, — Абдеш бэйэтэ да муҥкук соҕустук сүбэлээн көрбүтэ.

Мин истиэпкэ тахсыбатаҕым ырааппыта, күн чаҕылыйан үчүгэйэ сүрдээх этэ, онон Абдеш тылын ылыммытым.

Автобус тохтобулугар чугаһаан кэлбиппитигэр, Абдеһы хайа эрэ кыыс саҥата үөгүлээн ыҥырбыта. Эргиллэн көрбүтүм, биир кыыс биһигини ыҥыран далбаатыы турара.

— Эн Айгуль диэҥҥин дии, оттон мин Жибекпин. Абдеш куруутун эйиигин кэпсээн, хайҕаан тахсааччы, — кыыс мичээрдии-мичээрдии иҥнэн-толлон турбакка, кэпсэтэн киирэн барбыта. — Кини сөпкө этэрин дьэ көрөн итэҕэйдим, биһиги дьэ көрсүбүппүтүттэн олус астынабын.

Жибектыын күө-дьаа кэпсэтэ турар Абдеш үөрүүтүттэн сирэйдиин сырдаабыт аҕай этэ. Жибектиин бэркэ билсэллэр эбит диэммин, хом түспүтүм.

Наһаа үөрэн ыпсыбат уостаммыт, харахтара чаҕылыспыт Абдеһы өйдөөн көрөөппүн, «Жибектэн итиччэ үлүгэр үөрбүт!» диэн күнүүлүүр санаа күлүм гыммыта. Тулам иччитэхсийэ, сандал күннээх халлааным күлүгүрэ түспүккэ дылы буолбута. Үөрбүт-көппүт истиҥ иэйиим күдэҥҥэ көтөн, дууһам кураанахсыйан, уй түһэн көҥдөй көхсүм эрэ хаалан, атаҕым да сири билбэт курдуга. Ис санаам ытылҕанын, уйулҕам хамсаабытын күө-дьаа кэпсэтэ турар Абдештаах Жибек өйдөөн көрбөтөллөр диэн, кинилэр миэхэ тугу эрэ эттэхтэринэ — дьүүлүн-дьаабытын быһаарбакка мэнээк төбөбүн кэҕиҥнэтэрим. Оттон Жибек, мин дууһам будулҕаныттан сирэйим-хараҕым уларыйбытын өйдөөн-дьүүллээн көрбөккө, миэхэ эргиллэн чаҕаара түспүтэ:

— Хайа, Айгуль, эн тоҕо саҥарбаккын? Чахчыта, билигин эйиигинниин өссө үчүгэйдик ситэ билсэ иликпит, ол эрээри, мантан инньэ дьэ элбэхтэ көрсүөхпүт, чугастык алтыһыахпыт, бэйэ дьоно буолуохпут буоллаҕа дии. Оннук дуо, Абдеш?

Абдеш саҥата суох астыммыттыы мичээрдиирэ. Мин сүрэхпин туох эрэ ыарыылаахтык тэһэ кэйэргэ дылы гыммыта.

— Бай, эһи хайыы-үйэ кэлэ охсубуккут дуу?! Төһө кэтэстигит? — диэбитинэн оҕолуу ыраас чэмэлкэй харахтаах, өрө иэҕиллибит хойуу хаастаах мылтайбыт сирэйдээх, саар тэгил уҥуохтаах уол баар буола түспүтэ. Илиитигэр ботуоҥка суумка тутуурдааҕа.

— Аскар, бу Айгуль, — Жибек, мин илиибин хабан ылаат, сыста түһэн эппитэ: — Аскардыын биһиги бииргэ үөрэнэбит.

Автобус кэлбитигэр Аскар иһирдьэ ойон киирэн, Жибеккэ илиитин уунан көмөлөспүтэ, онтон мичийбитинэн миэхэ эргиллибитэ. Мин бу үтүөкэн ыччаттары уорбалаабыт санаабыттан кыбыстан нэһиилэ турарым, сирэйим кытарбытын көрдөрүмээри, атын сир диэки хайыспытым. Абдеш даҕаны суолу быһа тугу да саҥарбатаҕа.

— Чэйиҥ эрэ, доҕоттор! — Аскар автобустан тахсаатын кутан-симэн барбыта. — Эһиги ситэн силигилээн аҕай турар истиэпкэ кэллигит. Оттон истиэп бэйэтэ туһунан сокуоннаах. Бастакытынан, эһи сылайар-сылааргыыр диэни билиэ суохтааххыт. Иккиһинэн, туох даҕаны кэтэх, хом санаа, сыыһа-халты туттуу уонна кыҥкыйдааһын суох буолуохтаах. Мин тус бэйэм эмиэ оннугу модьуйабын. Дьэ, билигин, баһаалысталарыҥ! — диэн, кырдьык-хордьук өрөгөйдөөхтүк этээт, илиитин нэлэс гыннарбыта уонна мичээрдээн күлүм аллайбыта, ботуоҥкатын санныгар иилэ быраҕынан, урутаан хаампытынан барбыта.

Казахстан соҕуруу истиэптэрэ атын сирдэртэн олох атын уратылаах буолааччылар. Куорат дьиэлэрэ куруутун өрүстэр, үрэхтэр үрдүлэринэн батыһа кэккэлииллэр. Таас тутуулар өрүһү хаайардыы ыга анньан турааччылар. Ол эрээри бу эҥээргэ уу сүдү суолталааҕа өтө көстөр. Өрүс хас эмэ салаанан арахсыбыт миэстэтигэр дьиэ-уот барыта ону батыһыннара тутуллар. Куорат таһыгар өрүһү туорайдыы сатаан баран кыайбатахтыы сырыынньа мырааннар тураллар. Онтон эмиэ истиэп саҕаланар. Долгун курдук үрдэлгэ дабайан тахсан көрдөххүнэ, иннигэр эмиэ үрдэл баар буолар. Үрдүк долгун тааһыран хаалбытыныы хаттыгас-хаттыгас үрдэллэр харах ыларынан бара тураллар.

Аскар куорат таһынааҕы саамай үрдүк миэстэҕэ сирдээбитэ. Үрдэл хоту өттө өссө даҕаны ситэри куура илигэ, ото үүнэ илик тараҕай миэстэлэрдээҕэ. Мин саҥата суох иһэрбиттэн тулуйбатах-тэһийбэтэх Аскар сэргэхситэргэ холоммута.

— Айгуль, туохтан сөҥ түстүҥ? Эн тускар тугу оҥоруох баҕайыбыный? Бэйи эрэ, эн бу сибэккилээх томтору бүтүннүү бэлэхтэтиэххин баҕараҕын дуо? Ыл, мин харыһыйбаппын!

Кини кырдьык этэр курдук боччумнаахтык туттан, дэлэгэй баҕайытык эппититтэн, бары күлсэн тоҕо барбыппыт.

Туруору дабааны тахсыыга ыарырҕатан аҕылаһыы-мэҕилэһии буолбута. Инчэҕэй буортан киһи атаҕа халтарыйара. Кэмниэ-кэнэҕэс дьэ үөһээ чомчоҕойго тахсыбыппыт. Тула сааскы истиэп улуукан көстүүтэ нэлэһийэ түспүтэ. Эҥин дьикти от, сибэкки сытынан аҥылыйар сөрүүн салгынтан сылаабыт сонно ааһан, эдэр эккэ-хааҥҥа күүс-уох кутуллан киирэр курдуга.

Биһиги өр дьаарбайбыппыт, сибэкки арааһын үргээбиппит, бэл, үҥкүүлээн даҕаны ылбыппыт. Аскар оонньууну-көрү көҕүлээччи, ырыаны таһаарааччы буолбута, айаҕынан музыка үтүктэн доҕуһуоллаан да көрөрө, Жибек да эмиэ киниттэн хаалсыбатаҕа.

— Айгуль! Көрүүй, тула истиэп хайдах курдук кэрэний?! — кыра томтор үрдүгэр сүүрэн тахсан хаһыытаабыта.

— Көрөбүн ээ…

— Суох-суох… Эн болҕойон, сирийэн көрүүй! Биһиги кэлбиппититтэн тула туох барыта үөрэр-көтөр, үҥкүүлэһэр курдук! Көрүүй, ол кумах үөһэ күдээрийэ көтөрүн!

— Тушканчиктар хороон хасталлар дии…

— Тушканчиктар да буоллуннар, бары үөрэллэр-көтөллөр! — Жибек илиитин быластаабытынан күөх окко күөлэһийбэхтээн ылбыта. — Айгуль! Эн төрөөбүт аулгар эмиэ маннык кэрэ буолуохтаах. Аҕыннаҕыҥ буолуо?

— Аул диэни билбэтэҕим ээ, — Жибеги кытары сэргэстэһэ олорбутум.

— Куоракка үөскээбитиҥ дуо?

— Аулга төрөөбүппүн, ол эрээри детдомҥа улааппытым.

— Урууҥ-аймаҕыҥ баар дуо?

— Убайдаахпын, ийэбин-аҕабын түүл-бит курдук үдүк-бадык өйдүүбүн… Саҥаспын наһаа таптыыр этим быһыылааҕа… Кинилэр ханналарын, туох буолбутун билбэппин.

Жибек чуумпуран олорон, миэхэ ааспыппын кэпсэтэн истибитэ. Кини ыраас мөссүөнүгэр мин кылгас олоҕум үөрүүтэ-хомолтото барыта сиэркилэҕэ тэйитиллэрдик илэ-бааччы көстүбүтэ.

Кини олус айманан-аһынан истибититтэн мин эмиэ уйадыйан, хараҕым уута бычалыйбыта. Жибек, миигин аралдьытаары, тура эккирээбитэ.

— Чэ, тур, оҕолорбутугар барыахха! — диэн илиибиттэн тардыалаабыта.

Аллара таҥнары сүүрэн дэллэриһэн иһэн, Жибек тохтуу биэрбитэ:

— Санаарҕаама, Айгуль, эн дьоҥҥун биһиги булаттыахпыт! — сүр эрэмньилээхтик эппитэ.

Кини ити этиитэ, дьиктиргиэх иһин, инникини өтө көрбүт курдук буолан тахсыбыта. Остуоруйаҕа кэпсэнэр дьикти түгэннэр олоххо даҕаны баар буолаллар эбит.

Аскардаах Абдеш күөх окко тугу эрэ бэккэ итийэн-кутуйан кэпсэтэ олороллор этэ. Биһигини көрөөт, ойон турбуттара, Аскар үөһэттэн куорат барыта ытыска уурбуттуу көстүөхтээх саамай үрдүк томторго сирдээбитэ. Абдеш үөрэнэр техникумун, Жибектээх мединституттарын, мин оскуолабын үөһэттэн көрөн үөрсүбүппүт.

Күн киэһэрэн барбыта. Төннөрбүтүгэр эргийэ барыаҕы олус ырааҕа.

— Ээ, чэ, кылабыыһанан быһа барыаҕыҥ, — диэн Жибек этии киллэрбитэ, онтон мин куттаммыт көрүҥмүн көрөн, саннын хамсатан кэбиспитэ. — Кыһаллыма, киһи куттанара суох.

Онон быһалыы барбыппыт, сороҕор иҥнэ түстэхпитинэ, тохтоон билиитэ таастар-кулпытаастар суруктарын ааҕыталыырбыт. Ол сылдьан, мин тоҕо эрэ анаан-минээн суоруллубатах сомоҕо гранит тааһы бэлиэтии көрбүтүм. Сибэкки да суоҕа, киһи төрөөбүт, күн сириттэн сүппүт дааталара даҕаны суруллубатах этэ. Арай түөрт киһи аата тааска дьөлө быһыллан суруллубут этэ. Хайдах эрэ ол ааттар миэхэ чугаска дылылара, мин билэр курдугум. Өрдөөҕүтэ буолан ааспыты өйдөөн кэлиэх курдугум, ким эрэ сирэйэ, билэр куолаһым иһиллэргэ дылы гыммыттара. Өйбөр бу баардыы кэрискэ хайалар көстөн кэлбиттэрэ…

— Айгуль, туох буоллуҥ? — Жибек чугаһаан кэлбитэ. — Эн Айгуль диэн ааттаах соҕотох буолуом диэбитиҥ дуо? Урут-уруккуттан баар, тарҕаммыт аат эбээт, — диэн аралдьыта сатаабыта.

Мин таастан сатаан арахсан биэрбэтэҕим.

— Олоххо араас баар буолар эбит, — Абдеш Аскардыын чугаһаан кэлбиттэрэ. — Тоҕо бу түөрт киһини бииргэ көмпүттэрэ буолуой? Ааттара үчүгэйин: «Кенжебек, Айгуль, Өркөтөй, Дьэнис».

— Абдеш! — мин долгуйан нэһиилэ төлө биэрбитим, — мин бу миэхэ олус истиҥ ааттары билиэх курдукпун… Өйдөөтүм! Убайбын Кенжебек диэн ааттыыллара, оттон Айгуль кини кэргэнэ этэ!

— Оттон Өркөтөй уонна Дьэнис диэн кимнээхтэрий? — аны Аскар өрүкүйэн турбута.

— Арааһа, улахаттартан буолуо…

— Айгуль, эн бэйэҥ аатыҥ Айгуль, эн бу биһигини кытары бааргын уонна туохтан санааргыахпытый. Чэ, барыаҕыҥ.

Жибек тааска сибэкки дьөрбөтүн уурбутугар, уолаттар эмиэ кини холобурун батыспыттара. Мин өр сыл испэр хаайан сылдьыбыт кутурҕаным түөспүн хам тутан, хараҕым ирим-дьирим буолбута. Сүһүөхтэрим уйбаккалар накыйан барбыттара, сибэккибин мүччү туппутум. Доҕотторум өйөөн аргыый туруорбуттара. Мин Жибектиин куустуһан турбуппут.

— Мин дьонум бу манна сыталларын чуолкай билбэппин. Ол эрээри бу ааттар уруккуну санаттылар… — диэн ботугураабытым.

Абдеш саҥата суох илиибиттэн ылан сиэтэн илдьибитэ. Биир чааһынан куоракка тиийбиппит. Хоспор киирээппин кытары кыргыттар ыстаарсай иитээччигэ бара охсор үһүгүн диэн илдьити тириэрдибиттэрэ.

— Түргэнник бара охсубатаххына, төрөөбүккүн кэмсиннэриэ, — Кульзейнет диэн чугас дьүөгэм сэрэппитэ.

Кини тылларыттан улахан айдаан тахсыбытын сэрэйбитим. Хоско киирээппин кытары кытаанах доппуруос саҕаламмыта:

— Бу ханна сырыттыҥ?

— Дьүөгэбин кытары уруокка бэлэмнэммиппит…

— Оттон Кульзейнет эйиигин көрбөтөҕүм диир.

Кэлиэх-барыах сирбин булбат гына муннукка хаайтаран, умса көрөн олорбутум.

— Кырдьыгынан этэр санаалааххын дуо?

— Сибэкки хомуйбутум…

— Кимниин?

— Жибеги кытары.

— Кини кимий?

— Студентка.

— Хаһааҥҥыттан ыла студенткалары кытары куодарыһар буолбуккунуй?

— Кини мин убайым дьүөгэтэ.

— Убайым даа? Ханнык убайгыный?

— Детдомтан ыла бэйэбитин убай-балыс быһыытынан ааҕынабыт…

— Детдомнааҕы билсиилээх? Өссө ким баар этэй?

— Аскар.

— Ол эмиэ киммитий?

— Эмиэ студент.

— Өйдөнөр. Оттон сибэккиҥ ханнаный?

— Киһи уҥуоҕун тааһыгар уурбутум. Ол тааска мин кыра оҕо эрдэҕинээҕибиттэн билэр ааттарым суруллубут этилэр. Убайым, саҥаһым-женгей ааттара бааллар…

Эмискэ иитээччи ойон туран ынан кэлбитэ. Былаачыйам тэллэҕин супту ыйаат, күргүйдээн барбыта:

— Оттон бу тугуй?! Тугуй бу?!

Мин соһуйан былаачыйабын өҥөнөн көрүммүтүм. Өйдөөн көрдөххө, күөх от кырааската биһиллибит эбит! Оо, дьэ, күөх саас барахсан үөрдэриҥ-көтүтэриҥ элбэх, хомоторуҥ эмиэ баар буолар эбит! Иитээччи ыар суолга күтүрээһиниттэн тыыным-быарым ыгыллыбыта, сүрэҕим быллыгыраабыта.

— Бар мантан! Кэлин өссө кэпсэтиэхпит! — диэн иитээччи тимир-тамыр куолаһынан эппитэ.

Мин сирэйбин саба туттубутунан хоспор сүүрбүтүм. Уйа-хайа суох марылаччы ытаабытым. Дьүөгэлэрим уоскута сатаан муҥнаммыттара. Киэһээҥҥи аһылыкка барбатахпыттан, биһиэхэ сыһыарыллыбыт иитээччи кэлэн, кэм киһилии кэпсэппитэ.

— Айгуль, бэйэҥ түһэн биэрээхтээтиҥ, тоҕо эбиэккэ кэлэбин диэн баран хойутаабыккыный? Көрдүү сатаабыппыт, химкуруһуокка уопут оҥоруохтаахпытын умнан кэбиспиккин дуу?

— Буолар буолбутун кэннэ хайыахпыный? Аны бэйэбин эрэ буруйданарым хааллаҕа дии… — санаам түһэн, хайдах да буолуохпун билбэт этим.

— Чэ туран, сэргэхсий, өрө тардын. Аһаа, ол кэнниттэн ыстаарсай иитээччигэ барыахха наада, — үтүө санаалаах эйэҕэс иитээччим аһыммыттыы эппитэ.

Били хоско эмиэ киирэрбиттэн олус дьулайдарбын да, хайыыр да кыах суоҕа. Сэрэйбит хоту ыарахан тыллар этиллибиттэрэ: «Атын кыргыттарга куһаҕан холобуру көрдөрөр сатаммат», «олоҕу билбэккиттэн арааска тиксэн хаалыаҕыҥ», «үчүгэйи баҕаран этэбит, өскөтө өй ылбат буоллаххына, миэрэ ылыахпыт» эҥин диэн ыстаарсай күүскэ саҥарталаабыта. Атын иитээччилэр саҥата суох олорбуттара. Кэпсэтии бүтүүтүгэр эрэ биирдэстэрэ туоһуласпыта.

— Эйиигин атааран биэрбит ханнык уолуй?

— Тутуу техникумун студена.

— Студент буоллаҕына, тоҕо түүннэри вокзалга дугуйданар?

— Эс, оннук буолуон сатаммат! — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалбыта.

Иитээччилэр сирэй-сирэйдэрин көрсүбүттэрэ. Ыстаарсай, мин Абдеһы көмүскэһэрдии саҥарбыппыттан, бэйэтин күтүрээһинигэр бигэргэтии ылбыттыы ыҥыранан кэбиспитэ.

— Чэ, бар, — илиитинэн сапсыйан кэбиспитэ. — Өйдөө! Бу бүтэһик кэпсэтии!

Саҥата суох сукуҥнаан хоспор барбытым. Санааҕа-онооҕо ылларан түүн харахпын симэн көрбөтөҕүм. Нөҥүө күнүгэр Абдеһы күүтэ сатаабытым. Бэйэм олбуортан тахсар кыаҕым суоҕа. Боппуттара.

Хас да күн наһаа бытааннык сыыллан ааспыта. Онтон дьэ Жибек кэлэ сылдьыбыта. Киниттэн кэлиҥҥи сонуну истибитим — интернат дирекцията Абдеш миигин көрсөрүн эмиэ боппут эбит. Абдеш, кырдьык, стипендията тиийбэт буолан, Аскардыын вокзалга харчы өлөрө хойуутук сылдьалларын саҥа истибитим. Богуонтан чох сүөкээһинигэр үлэлэһэр эбиттэр…

* * *

Биһиги Айгуль кэпсээбитигэр майгынныыр томтороот үрдэллэрдээх истиэбинэн айаннаан иһэрбит. Үрдэлтэн үрдэл утум-ситим салҕанан иһэрэ, ол быыһынан массыына кутуйаҕы тиҥсирийэ сылдьар саһыл кэриэтэ эрийэ-буруйа айанныыра.

— Оттон Жибек билигин ханнаный? — мин туоһулаһабын.

— Манна куоракка баар, — Айгуль күлүм аллайбыта. — Эн кинини хайыы-үйэ көрсөн тураҕын ээ. Балыыһаҕа эйиигин хаадьылаабыт дьахтары өйдүүр инигин? Жибегиҥ ити сылдьар, Аскар эмиэ манна баар. Биһиги ыаллаһа олоробут.

— Онтон кэлин туох буолбутай? — мин салгыы истээрибин ыйыппытым.

Айгуль, түннүгүнэн былыттар күлүктэрэ түспүт чээл күөх истиэби одуулаһан, чочумча ах баран, саҥата суох олорбута…

* * *

Ыраламмыт күнүм дьэ үүммүтэ: оскуолабын үөрэнэн бүтэрбитим. Билигин ханна да барарым бэйэм көҥүлүм, ол эрээри босхо барыы боруогун атыллыахпын дьулахачыйарым. Инники олоҕум эмиэ даҕаны биллибэтинэн куттуура, эмиэ даҕаны бүтэйдии саҥа уларыйыылары тулуйбакка-тэһийбэккэ кэтэһэрим.

Ол сайын Абдеш техникумун бүтэрэн, сонно үлэҕэ тахсыбыта. Кини миэхэ көмөлөһүөн баҕарара. Маҥнайгынан, хайаан даҕаны үөрэххэ киирэрбин модьуйбута.

— Оттон мин эмиэ үлэлээтэхпинэ? — диэн көрбүтүм.

— Суох, суох! — булгуччу утарбыта. — Медицинскэйгэ туттарыс.

— Тоҕо хайаан да онно туттарсабын?

— Жибектиин бииргэ буолуоххут, үөрэххэр көмөлөһүө.

Абдеш этиитин Аскардаах Жибек өйөөбүттэрэ. Ол эрээри «институт» диэн тылтан салларым.

— Медучилищеҕа туттарсыам. Икки сыл үөрэнэн баран, үлэлиэм буоллаҕа.

Балай эмэ мөккүспэхтээн баран, Абдеш сөбүлэммитэ. Күн киэһэрэн эрэрэ, төрдүөн куорат устун дьаарбайарга санаммыппыт.

— Оҕолоор, мин биир кистэлэҥи арыйан соһутардаахпын. Бардыбыт, — диэн Абдеш этии киллэрбитэ.

— Дьэ эрэ, хата, бу үчүгэй буолаарай! — Аскар, ону эрэ күүппүттүү, күө-дьаа саҥара-саҥара, биһиэхэ өйдөннөрөр түгэн биэрбэккэ, тоҥолохпуттан ылан хаампытынан барбыта. Мин кини, арааһа, доҕорун «соһуччу үөрдүөхтээх кистэлэҥин» билэр быһыылаах диэн таайа санаабытым.

Бары даҕаны эгэ-дьэгэ буолан, билиэх-көрүөх баҕабыт күөдьүйэн үөрэ-көтө хаамсыбыппыт. Куорат кытыытыгар баар дьиэлэр тастарыгар кэлэн, Абдеш тохтуу биэрбитэ. Таайтарыылаах баҕайытык мүчүйэ-мүчүйэ дьоҕус дьиэ олбуорун иһигэр киирбитэ. Кинини кытары уһун үрүҥ былаачыйалаах уонна кылбаа маҕан саукеле бэргэһэлээх эмээхсин тахсыспыта.

— Чэ, киириэҕиҥ, — Абдеш иһирдьэ ыҥырбыта.

— Киириҥ, тукаларыам, кыбыстымаҥ, дьиэҕит курдук сананыҥ, — кычыгыраан-хачыгыраан аһыллар кэлииккэни нэлэччи аспыта, чахчы оҕолорун көрсүбүттүү, эйэҕэс, таптыыр харахтарынан имэрийэ көрбүтэ. Аскар бастаабыта, онтон Жибек биһикки киирбиппит. Дьиэлээх эмээхсин сонно остуолга олорпута, сылабаарын туруорбута.

— Хайаҕыт Айгулуй? — диэн кини эмискэ ыйыппыта. Уонна мин кини диэки көрбүппэр төбөтүн кэҕис гынан, күүлэҕэ батыһарбар ыҥырбыта. — Кыысчааныам, остуол тардарга көмөлөс. Эн билигин бу дьиэҕэ бэйэ киһитэ буолаҕын, — диэбитэ.

Мин, дьиктиргии да санаатарбын, хаһаайка хаһааҥҥыттан эрэ билэрдии туттарыттан тугу да саҥарбакка көмөлөһөн барбытым. Жибек истэригэр итинник саҥарбатар диэн испэр кыбыста санаабытым.

— Чэ уонна бэйэҕит аһааҥ. Айгуль чэй кутуо. Мин дьүөгэ эмээхсиммэр бара сылдьардаахпын, — дьиэлээх бараары хомуммута.

— Сөп, эбэккээ, бэйэбит чэйдиэхпит, — Абдеш үөрбүттүү хардарбыта.

Жибек мин сирэйбин-харахпын чинчилиирдии көрбөхтөөбүтэ. Бэйэм даҕаны тугу да өйдөөбөккөбүн, санныбын эрэ ыгдаҥнатан кэбиспитим. Оттон Аскар, адьас да кыһаллыбакка, чэй иһэн тиритэ-хорута олороро. Кини доҕорунуун бииргэ куомуннаспыттара өтө биллэрэ.

Эмээхсин тахсан барбытыгар Жибек чааскытын тыастаахтык остуолга уурбута:

— Абдеш, чэ, таабырыннанан бүтэргэр уолдьаспата дуо?

— Көрөргүт курдук, бу мин дьиэбэр…

— Хаһааҥҥыттан эн дьиэлэммиккиний?

— Бэйэм да дьиэм буолбатар, туспа олорорум сатаммат үһү дуо? — Абдеш өһүргэниэх курдук буолбута.

— Оо, эҕэрдэлиибин! Тоҕо хос куортамнаспыккын эрдэ эппэтэххиний? — Аскар тыҥааһыны өһүлээри, саҥа билбит киһилии, өрө көбдьүөрэ түспүтэ, Абдеш илиитин хаба тардан ылан илигирэппитэ.

— Аргыый эрэ, — Жибек кинини буойсубута.

— Айгулу эмиэ эҕэрдэлээҥ, — Абдеш мин диэки кэҕис гыммыта.

— Ол эмиэ тоҕо? — мин соһуйбутум.

— Эн эмиэ манна олоруоҥ.

— Хайдах? Мин эйиигиттэн тугу да көрдөспөтөҕүм!

Уу чуумпу сатыылаабыта.

— Айгуль, бука диэн кыыһырыма, — Абдеш буруйдаммыттыы аргыый саҥарбыта. — Мин эйиэхэ балтым быһыытынан көмөлөһө үөрэммиппин. Манна олороруҥ хардарыта көмөлөсүһэргэ табыгастаах. Эмээхсини балтым Айгуль олорсуо диэн сэрэппитим. Ол да иһин үөрэ-көтө көрүстэҕэ дии. Чэ, ыксаабакка толкуйдан, эн туох дииргинэн. Сатаатар, училищеҕа киириэххэр диэри олоруоҥ буоллаҕа. Оттон кыбыстар буоллаххына, мин уолаттарга олорон эриэм, — Абдеш симиктик күлбүтэ буолбута.

— Дьэ, ааттаах буолсу! — Аскар тыл кыбыппыта.

Бары Жибек тылын кэтэһэн чуумпурбуппут.

— Абдеш сөпкө этэр. Айгуль сарсын манна көһөн кэлэр. Сөбүлэһэр буоллаххытына, мин эмиэ көһүөхпүн сөп, — Жибек лоп бааччы быһаарбыта.

— Эн ол эмиэ тоҕо көстөххүнүй? — Аскар сөбүлээбэтэхтии бордурҕаабытыттан, бары күлсэ түспүт.

Боппуруос быһаарыллан оҕолор күө-дьаа буолбуттара. Жибек экзамеҥҥа тахсыбыт көрдөөх түбэлтэни кэпсээн уолаттары күллэрбитэ. Мин эмискэ хайаҕа баар киһи тааһын өйдөөн кэлбитим. Онтон Абдеш түүн пааркаҕа миигин атаҕастаары гыммыт бэдиктэри кытары охсуһа сылдьарын санаабытым. Барытыгар киниэхэ махтанар иэйиибиттэн уйарҕаан бөтө бэрдэрбитим. Хата, кэпсэтиигэ аралдьыйан ким да миигин өйдөөн көрбөтөҕө…

Эмээхсин төннөн кэлбитигэр, остуолтан турбуппут.

— Баһыыба, эбэккээ. Сарсын көһөн кэлиэхпит, — Абдеш махтаммыта.

— Үөрүүнэн күүтэбин. Эһи эмиэ сылдьар буолуҥ, — Аскардаах Жибеккэ туһаайан эппитэ.

— Хайаан даҕаны, — Аскар сүгүрүс гыммыта. — Эбэккээ, биһиги, бука, эйиигин салгытар гына хойуутук кэлэрбит буолуо.

Жибек күлэ-күлэ эмээхсини кууһан уураан ылбыта.

Сарсыныгар мин эргэ кыра чымадааннаах, Абдеш бобо баайыллыбыт малын дуомун туппутунан олус эйэҕэс соҕотох билбэт эмээхсиммитигэр көһөн кэлбиппит.

Сайын киирии экзаменнарбын ситиһиилээхтик туттарбытым. Нэдиэлэ курдугунан үөрэх саҕаламмытыгар, Абдеш боччумнаахтык кэпсэтэргэ санаммыта:

— Айгуль, билигин эн уопсай дьиэҕэ олорор кыахтанныҥ… Эрдэ кэпсэтиибит оннук этэ, хайыыргын дьэ бэйэҥ бил…

— Оттон эйиэхэ хайдаҕый? Соҕотох хааларыҥ ыарахан буолбатах дуо?

Мин сарсыардатын, киэһэ аһылык бэлэмниир, сороҕор кини таҥаһын сууйар, өтүүктүүр этим. Ол гынан баран, ону мин эбээһинэс курдук санаан оҥорботум. Боруоста, табаарыстыы быһыынан көмөлөһөрүм. Детдомҥа доҕордуу хардарыта көмөлөсүһүү халбаҥнаабакка тутуһуллара. Абдеш мух-мах барбыта, атын сиргэ хайыһан туран, нэһиилэ ыган таһаарбыта:

— Миэхэ туох буолуой?.. Олорбутум курдук олоруом буоллаҕа…

Мин курус гына түспүтүм. Долгуйуубуттан сүрэҕим өрө мөхсөрө, чабырҕайым кэйиэлиирэ. Абдеш мин диэки хайыһаат, көрдөһөрдүү эппитэ:

— Оттон мин санаабар уопсайга барбатыҥ ордук. Манна олоруохпут, салгыы көстөн иһиэ…

— Хаалабын, — санаабар тулам сырдыырга дылы буолбута.

Абдеш үөрэн сэгэс гыммыта, долгуйан тугу гыныан билбэккэ тэпсэҥнээбитэ, ону-маны тутан көрө-көрө төттөрү уурталаабыта. Онтон өй ылан, киинэҕэ барарга эппитэ.

Аан бастаан биһиги иккиэйэҕин эрэ киинэҕэ сылдьыбыппыт.

Биллибэтинэн үөрэх дьыла түмүктэммитэ, бастакы куурус бүппүтэ. Доҕотторбут куруук ыалдьыттыы кэлэллэрэ. Биирдэ Аскар Абдештыын ону-маны сэһэргэһэ олороннор, доҕоро ыйыппытын истибитим:

— Абдеш, ким даҕаны киһи аймах уопсай сокуонуттан туораабатын билэр инигин? Хаһааҥҥа диэри сулумах сылдьаары гынаҕын? Тулаҕын көрүнэр, сүрэҕиҥ сөбүлүүрүн булунар кэмиҥ уолдьаспата дуо?

— Ханна ыксаныллыай, кэмэ кэллэҕинэ кэргэннэниллиэ буоллаҕа… — Абдеш хайдах эрэ аахайбатахтыы хардарбытыгар хомойо санаабытым.

Аскар кинини ханнык эмэ кыыстыын билсиһиннэриэн баҕарар быһыылаах диэн санааҕа түспүтүм. Биһиэхэ оҕолорун курдук сыһыаннаһар дьиэлээх хаһаайка ону бэлиэтии көрөн: «Туох буолла?» — диэн ыйыталаспытыгар хайдах баарынан кэпсээн биэрбитим.

— Номоҕон үчүгэй кыыс түбэстэр дьол буолуо этэ, — кини өрө тыыммыта. — Таҥара көмөтүнэн, ханнык эмэ дьэгээрбэ төбөтүн иирдибэтэр ханнык…

Онтон убай-балыс буолбатахпытын билэн баран, биһигини холбооттуурга туруммута. Биирдэ мин саадка кинигэ ааҕа олордохпуна, Абдеһы кытары аһаҕастык кэпсэппитин сэгэтиллэн турар түннүгүнэн истибитим.

— Абдеш, бээрэ, эн хаһан ыал буолаҕын? — эмээхсин эгилитэ-бугулута суох быһаччы ыйытар.

— Ол кимниин? — биирдэһэ өмүтүннэ быһыылаах.

— Кимниин диэн… Оттон Айгуль? Бииргэ буоларгыт таҥараттан ыйаахтаах диэх этим.

— Айгуль, Айгуль… Эбэккээ, эн Айгуль баарына ити туһунан саҥараайаххын… — Абдеш, өр тугу да хардарбакка өрө тыыммахтаат, төлүтэ биэрбитэ уонна саадка ойон тахсыбыта.

Миигин өйдөөн көрбөккө, отонноох мастар күлүктэригэр тиийэн, табах уматтыбыта. Мин дьон кэпсэтиитин уоран истибит курдук сананан кыбыстан саҥата суох олорбутум…

Биирдэ Абдеш наһаа өрүкүйбүт, долгуйбут көрүҥнээх кэлбитэ. Биир сиргэ таба олорбото, тугу эмэ саҥаран иһэн, сонно ах барара.

— Туох буоллуҥ? Ыарыйдыҥ дуо? — мин ыксаан ыйыппытым.

— Суох… Айгуль, бырастыы гын, мин хас да хонуктаах командировкаҕа барар буоллум. Эн билигин кимиэхэ да этимэ, сөп дуо?

Итии чэй иһэн баран арыый холкутуйбута, айан чымадааныгар сээкэйин хомуммута.

— Сарсыарда эрдэ барабын, онон, арааһа, эрдэ утуйууһубун, — диэт, хоһугар киирбитэ.

Мин иһити хомуйан баран, хоспор үөрэхпэр бэлэмнэммитим.

— Айгуль, утуйа иликкин дуо? — эркин нөҥүөттэн Абдеш ыйыппыта.

— Суох, киир ээ.

Абдеш киирэн кэккэлэһэ олорбута. Тугу эрэ этээри гына-гына туттунан табахтаан барбыта. Сотору кыра хос табах буруотунан туолбута. Мин, хороонтон буруонан тумнаран таһаарар саһылларын бэйэбэр холуу санаан, күлүөх санаам кэлбитэ. Абдеш буруонан олус ыһаарбытын өйдөөн, бөппүрүөскэтин умулларан таһырдьа элиппитэ.

— Айгуль, мин эйиигин кытары ис санаабын үллэстээри гынабын… Саамай иһирэх истиҥ иэйиим туһунан…

— Истэбин… Биһиги, убай-балыс кэриэтэ дьон, бэйэбититтэн тугу кистэһиэхпитий?

— Айгуль… — чочумча ах баран олорбута. — Айгуль… Ол мин кистэлэҥ иэйиим… Мин эйиигин таптыырбын этээри гынабын.

— Убай быһыытынан таптыырыҥ сөп буоллаҕа дии… — аны мин кыбыстан кытаран хаалбытым.

— Оннук, «убай балтын таптыырын кэриэтэ», — Абдеш холустук ойон турбута. — Оннук… мин инньэ диэри гыммытым! Эн оннук өйдөөтүҥ буолбат дуо? Оннук дуо?

Абдеш, хоһуттан чымадаанын сулбу таһыйан ылаат, таһырдьа ыстаммыта.

— Абдеш, ханна бараҕын? Сарсыарда айанныахтааххын дии? — мин тилэх баттаһан эккирэтэн тахсыбытым.

— Поезд сарсыарда эрдэ барар… Вокзалга тиийэн кэтэһиэм, — Абдеш хараҥаҕа киирэн хаама турбута.

Тулам барыта иччитэхсийбиккэ дылы буолбута. Сибилигин аҕай үөрүүбүттэн түөспэр төлө мөҕүөхтүү тэппит сүрэҕим ытырбахтыырга дылыта. Дьиҥнээх иэйиибин аһаҕастык биллэрбэккэ кубулдьутан саҥарбыппын кэмсинэ санаабытым. Тоҕо да Абдеш тугу этэрин өйдөөбөтөҕө буоллахпыный?

Сарсыныгар Жибеккэ хомолтобун кэпсээбиппэр, кыыһым аһыныахтааҕар үөрэн өрө чачыгырыы түспүтэ, ытыһын охсуммута:

— Дьэ, олус үчүгэй, дьоллоох да кыыскын!

Миигин кууспаҕалаан, уураан-сыллаан ылбыта.

— Абдеш кэлэригэр бу курдук гынабыт — вокзалга сибэккилээх көрсүөхпүт. Дьэ, соһуйуо, үөрүө да үөрүө!

Нэдиэлэ ааспытын кэннэ Абдеһы көрсө барбыппыт. Вагонтан саҥа тахсаатын кытары Аскар миигиттэн сибэккибин эһэ охсон ылан, Абдешка туттараат: «Эҕэрдэлиибин! Иккиэҥҥитин эҕэрдэлиибин!» — дии-дии кууһан ылбыта.

Мин өмүттэн хаалбытым, Абдеш соһуйан, саҥата суох таалан турбута. Иккиэн симиттэн нэһиилэ турдахпытына, Жибек күлэ-күлэ мин илиибин Абдеш хонноҕун аннынан үҥүлүппүтэ: «Бу курдук ордук үчүгэй!»

Абдеш, олус долгуйан тылыттан матан, таас төрөөн турбута. Сибэккитин сиргэ мүччү туппутун өйдөөбөккө, үөрэн чаҕылыйбыт хараҕынан биһигини эргиччи көрүтэлиирэ, илиибин ыга да ыга туппута. Аҕыйах хонугунан биһиги саахсаламмыппыт…

* * *

— Дьэ, манна кэпсээммин быһабын, дьиэм кэллэ, — диэн Айгуль түмүктээбитэ.

Массыына поликлиника таһыгар кэлэн тохтообута.

— Ыалдьыттыы кэлээриҥ, биһиги дьиэбитин билэҕин. Үөрүүнэн көрсүөхпүт, — Айгуль тахсан иһэн эппитэ.

Мин кэпсээни ситэ истибэтэхпиттэн хомойдорбун даҕаны баһыыбалаан арахсарга тиийбитим. Хааман иһэн, Жибек поликлиникаҕа үлэлиирин өйдөөн, кинини көрсөн ситэри истэргэ санаммытым. Ол эрээри араспаанньатын билбэппинэн бачча улахан балыыһаҕа хайдах буларбыттан мунаарбытым. Хас хоһу барытын кэрийэр сатаммата биллэр. Онон кылаабынай врачтан туоһулаһарга быһаарыммытым. Аан хоско олорор бэркэ кырааскаламмыт кыыстан ыйытан «үлэ чааһа бүттэ, сарсын кэлээр» диэн хобдох хоруйу истибитим. Ыгылыйан хайдах булуохха сөбүн ыйыталаспыппар кыыс кыйаханан барбыта.

— Мин, дьиҥэр, Жибек диэн враһы көрсөөрү гыммытым, — диэн быһаара сатаабытым.

— Киниэхэ туох наадалааххын? — диэн саҥаны истэн кэннибин хайыспытым, Жибек кэлэн турара. — Сарсыарда эн биһиги көрүстүбүт этэ дии?

Мин бэйэм холус быһыыбыттан кыбыстан алы гына сатаабытым.

— Бырастыы гыныҥ, мааҕыын мин наһаалаан кэбиспиппин… Мин дьүөгэҥ туһунан кэпсэтээри гыммытым.

— Туох буолла, — Жибек сээбэҥнии түспүтэ.

— Суох, барыта этэҥҥэ. Миигин кини дьылҕата интэриэһиргэтэр.

— Чэ, оччоҕо, аан маҥнай билсиэххэ. Тугу үлэлиигин?

— Мин уруһуйдьут идэлээхпин. Эһиэхэ наадабынан кэлэ сылдьабын. Айар үлэбинэн сибээстээн интэриэһиргиибин.

— Ээ, дьэ, айар үлэһиттэр… Эһиэхэ дьон дьылҕата — тема эрэ, дьон бэйэлэрэ үлэҕитигэр быстах көмө матырыйааллар эрэ буоллахтара… — Жибек мичээрдээн ылбыта.

Мин Айгулу хайдах көрсүбүппүн, Абдеш кэпсээнин барытын сиһилии иһитиннэрбитим. Жибек долгуйан туран хаамыталаабыта, төһө даҕаны хараҥара илик буоллар, уоту холбообута.

— Оттон туох буолбутун барытын билэр эбиккин дии. Миигиттэн тугу чуолкайдаһаары гыммыккыный?

— Мин сэрии саҕаланыытыгар Чимкеҥҥэ өлбүт Айгуль эн дьүөгэҕэр тугунан сыһыаннааҕын билиэхпин баҕарбытым…

— Быһааран эттэххэ, Айгуль дьиҥнээх аата Кенжегуль диэн, — Жибек кэпсээн барбыта. — Айгуль кыракый Кенжегулу быыһаары өлбүтэ. Врач киһи быһыытынан эттэхпинэ, өлөр өлүүгэ бэйэтин сиэртибэлэнэн туран, кыра кыыһы өрүһүйбүтэ. Балыыһаҕа өйдөммөккө эрэ тыына быстар, сиэбигэр туох даҕаны докумуону булбаттар, арай сурук эрэ баар эбит…

Жибек сурук ис хоһоонун тылыттан тылыгар түһэрэн этэн баран саҥата суох барбыта. Онтон долгуйбутун аһара түһээт, кэпсээнин салҕаабыта.

— Ол дэҥи-оһолу таһаарбыт массыынаҕа олорсон испит аҕамсыйбыт дьахтар барахсан Айгулу кистииргэ ылсыбыт. Кини таас туруортарбыт, онно суруктан билбит ааттарын суруйтарбыт. Баҕар, бу оһолтон тыына быстыбыт эрэйдээх дьонноро, ол ааттарынан сиэттэрэн, кини уҥуоҕун булуохтара диэн санааттан.

Оттон Кенжегулу арҕааҥҥы уобаластан көспүт детдомҥа туттарбыттар. Кыысчаан эрэйдээх маҥнай наар ытыыртан ордоохтообот эбит. Ытыырын быыһыгар наар «Айгуль» диирэ үһү. Сааһа кыратыгар эбии түбэспит алдьархайыттан мэй-тэй барбыт кыысчааны онон Айгулунан аатын докумуоҥҥа суруйбуттар… Детдомнара сиртэн сиргэ көһөн, кэлин Ташкеҥҥа тохтообуттар…

Телефон тыаһаан кэпсээни быспыта. Жибек кэпсэтэ түһээт, туруупкатын уурбута.

— Билигин кэргэним Аскар кэллэҕинэ сүбэлэһиэхпит. Кини эмиэ Айгулу үчүгэйдик билэр.

Аскар киирбитигэр билсиспиппит. Жибек мин туох соруктаахпын кэпсээбитигэр, кини сонно этии киллэрбитэ:

— Чэ, оччотугар кинилэргэ бэйэлэригэр барыахха.

— Бэйи эрэ, оттон Жибек, эн, сурук ис хоһоонун хайдах барытын өйгөр тута сылдьаҕын? — диэн мин дьиктиргии санаабыппын чуолкайдаһаары ыйыппытым.

— Абдештаахха тиийдэххинэ, эн даҕаны билэр буолуоҥ, — диэн Аскар оонньуу-күлүү аҥаардаахтык тыл кыбыппыта.

Ити курдук тыл бырахса-бырахса, Айгуллаахха тиийбиппит.

— Бай, хантан түмсэн кэллигит? Мин өссө көрсөрбүт буолуо дии санаабытым. Ол эрээри бачча суһаллык уонна Жибектээҕи кытары кэлиэҥ диэн өйгө даҕаны суоҕа! — Айгуль соһуйан саҥа аллайа көрсүбүтэ.

— Бу сырыыга мин ыҥырыынан кэллим, — мин олус арахсыбат киһи диэхтэрэ диэн кырдьыкпын таһаарыммытым.

— Абдеш ханнаный? — Аскар сылдьа үөрэммит киһи быһыытынан холкутук туттара.

— Абдеш билигин кэлиэ, мин чэйи туруоруум, — Айгуль чочумча буолаат, кэлэн Аскар аттыгар олорбута. — Мин барытын кэпсээтим этэ дии?

— Абдеш төрөөбүт сирэ ханныгый?

— Космола, Казыкурт хайаларын аннынааҕы аултан төрүттээх.

— Бай, биһиги биир дойдулаахтар эбиппит дии. Оттон мин кинини билбэт эбиппин.

— Абдеш эйиигин истэн да буоллар, бэркэ билэр. Кини аҕата Космола бастакы коммунистарыттан биирдэстэрэ этэ. Бииртэн биир оройуоҥҥа көһөрө сылдьан үлэлэппиттэр. Сэрии иннинэ Абдеш ийэтэ өлбүт, инньэ гынан аҕата кинини төрөөбүт аулугар аҕалбыт. Онтон бэйэтэ тылланан фроҥҥа барарыгар, уолун аймахтарыгар хаалларбыт. Сотору «хара сурук» кэлбит. Уруу-аймах дьонуттан эр дьон бары сэриигэ ыҥырыллан, тиһэх киһи барарыгар уолу детдомҥа туттарбыттар… Онтон кэнникитин эн билэҕин.

Айгуль чэй кутуталаабыта. Мин түннүгүнэн үйэлэр тухары араас дьылҕалаах дьон кистэлэҥин иҥэринэн саҥата суох туоһу буолан суодуйан көстөр хайалары одуулаһа олорбутум.

— Абдеш тоҕо хайалары ойуулуурун билбэтим. Салаҥ илиилээх ойууһут буоларын биллэр даҕаны син биир уруһуйдуурун бырахпат, — диэн Айгуль курустук быһаарбыта.

Биһиги бары кини салгыы кэпсиирин кэтэһэн саҥата суох сөҥүөрэн олорбуппут…

* * *

Үөрэх бүппүтэ. Аскардаах Жибек бу оройуоҥҥа үлэҕэ анаммыттара. Биһиги куоракка, били эмээхсиммит дьиэтигэр олорон үлэлии хаалбыппыт.

Саас этэ. Күн сылытан томтордор чээл күөх отунан симэммиттэрэ. Биирдэ Абдеш түннүгүнэн ырыых-ыраах туналыһан көстөр Космола хайатын чыпчаалларын одуулаһа туран, сибэкки үргүү барарга эппитэ. Мин, ыарахан сылдьар буоламмын, өр хаамарбыттан саллар этим.

— Ол саамай чугас томторго диэри тиийиэхпит. Сибэккитэ сэдэх, ол эрээри араас эгэлгэ оттоох, — диэн Абдеш тылыгар киллэрбитэ.

Тиэтэлинэн хомунан тахсыбыппыт. Куорат кытыытыттан сатыы барбыппыт. Абдеш сибэкки бөҕө үргээн, миэхэ көтөх муҥунан аҕалбыта. Сибэкки дьөрбөтүн сытыы дыргыл сытыттан киһи туймаарыах курдуга. Үөһэ күөх халлаан күлэрэ, аллара харах ыларынан күп-күөх истиэп ото муоралыы долгулдьуйара. Аттыбар Абдеш күлэриттэн-үөрэриттэн олус дьоллоохтук санаммытым… Сылайан, аччыктаан, ол эрээри сүргэбит олус өрө көтөҕүллэн, санаабыт көнньүөрэн төннүбүппүт. Киэһээҥҥи аһылыкка истиэпкэ сырыыбыт туһунан сэһэргэһэ олорон, Абдеш ах барбыта.

— Айгуль, үлэбинэн командировкаланар буоллум, аккаастанарым табыгаһа суох. Хайдах буолабыт? — диэн аргыый эппитэ.

— Оттон хайаныллыай? Командировкаҕа урут да сылдьааччыгын дии…

— Бу сырыыга уһун, алта ыйдаах.

Мин толкуйга түспүтүм. Хаалар кыахтааҕа буоллар, сүбэлэһэ сатыа суох этэ.

— Үлэҕин атахтыахпын баҕарбаппын. Соҕотох хаалбаппын, эбэккэбит, наада буоллаҕына, көмөлөһүө буоллаҕа… — диирбэр тиийбитим.

— Айгуль, сэгэттэйим! — Абдеш санныбыттан кууһан ылбыта. — Баһыыба. Эмээхсин эйиигин олус сөбүлүүр, соҕотохсуйуоҥ суоҕа. Доҕотторбут эмиэ билсэ туруохтара. Мин төһө кыалларынан түргэнник төннө сатыаҕым.

Онтон олорбохтуу түһэн баран, долгуйарын кыатана сатыы-сатыы ыйыппыта:

— Уолланарбыт буоллар… Ким диэн ааттыыбыт?

Өйбөр оҕо эрдэҕинээҕи өйдөбүлүм күлүм гыммыта… Дьон аймалаһара, чугас, истиҥ дьонум саҥалара «Дьэнис» дэһэллэрэ…

— Дьэнис диэхпит.

— Үчүгэй, эн хайдах баҕараргынан буоллун. Дьэнис диэн ааттыахпыт! — Абдеш доргуччу саҥарбыта

— Аргыый! Эбэбит истиэ дии.

— Дьэнис диэн ааты иһиттин! Дьэ-нис! — Абдеш өссө улаханнык көбдьүөрээт, күлэн сатарыппыта.

Кини командировкаттан төннөрүгэр вокзалга биир бэйэм — Дьэнистиин иккиэ буолан көрсүбүтүм.

Олохпут бэйэтин дьаалатынан устан испитэ. Кырачааммыт бороохтуйан, саҥара сатыыр буолбута. Бэйэм кыра эрдэҕинээҕибин санатан, уруккуттан ыраланар төрөөбүт аулбун, аймах дьоммун булар кичимэ санаабын уһугуннарбыта. Ол эрээри төрүт сирим ханна буоларын, дьонум баалларын дуу, суохтарын дуу ончу билбэтим. Өйбөр арай «Кенжебек» уонна «Айгуль» диэн ааттар эрэ умнуллубаттык хаалбыттар. Кинилэри билиҥҥэ диэри таптыыр-ахтар эрээри, кимнээх буолалларын билбэт этим. Ол курдук дууһа муунтуйар, хайа таттарар кутурҕан санаата-оноото эрийэрэ.

Дьиэлээх Дьэниһи маанылыырын-атаахтатарын көрө-көрөбүн бэйэм ийэбин саныырым. Билбэт дьон Дьэнис кини сиэнэ буолуо дии саныыллара, мин эмиэ ийэм киниэхэ маарынныыр буолуохтаах диэн сэрэйэрим. Абдеш мин эрэйдэнэрбин билэн кыһалла-мүһэллэ сатыыра. Хаста да били тааска бара сылдьыбыппыт, сибэкки уурбуппут. Онтон-мантан кимнээх көмүллүбүттэрин билэ сатаабыппыт даҕаны туох да туһа тахсыбатаҕа. Ити курдук бэйэбит ыал-дьиэ дьон буолларбыт даҕаны, куппут-сүрбүт туоххаһыйар буолта.

Биирдэ мин санаа булан, Абдешка тыл көтөхпүтүм:

— Эн Космолаҕа баран аймахтаргын сураһан булуоххун наада, сатаатар, төрөөбүт сиргин-уоккун көрөн санааҥ астыныа этэ.

— Оннук этэ даҕаны, муҥар, биир да киһини өйдөөбөппүн ээ, — Абдеш муҥутахсыйбыта.

— Син биир бара сылдьыаҥ этэ, — мин кэлиилии кэппитим.

— Чэ, сөп. Ол эрээри үһүөн бииргэ барыахха, — Абдеш усулуобуйа туруорбута.

Ити курдук биир санааҕа кэлбиппит. Ол эрээри ый курдук тардыллыбыппыт. Тоҕо диэтэххэ, «кимиэхэ тиийиэхпитий? Аул дьонугар туох диибитий?» эҥин диэн саараҥныырбыт. Ол эрээри бүтэйдии үөрэрбит, барар күммүтүн кэтэһэрбит. Космолаҕа оонньооботох оҕо сааспыт кэтэһэрин курдуга.

Оҕо сааспыт… Үөрүүтэ суох тулаайах оҕо сааспыт… Сэрии төһөлөөх оҕону сырдык үөрүүттэн, кыһалҕата суох ньирэй сааһын дьолуттан матарбыта буолуой?! Улаатан баран саныырым: биһиги оҕо сааспытын уорбут, төрөппүттэрбитин былдьаабыт, сэрии иэдээнинэн күлүгүрдүбүт киһийдэхтэр буруйдара муҥура суох. Кинилэргэ ыартан ыар буруйдааһын сүктэриллиэхтээх диэн. Аны итинник алдьархай хатыламматын туһугар үйэлэр тухары киһи аймахха суоһуур иэдээнтэн сэрэтэр «Фашизмтан сэрэниҥ!» диэн суруктаах өйдөбүнньүк пааматынньыгы туруоруохха наада.

Абдеш, баҕар мин даҕаны дьоллоох оҕо сааспыт уйата буолуохтааҕа хаалбыт сири көрүөхпүтүн баҕарарбыт, куппут-сүрбүт тардыстара кэмнээх буолуо дуо. Кэтэһиилээх айанныыр күммүт дьэ үүммүтэ.

Космола уонна Казыкурт, омос көрдөххө, чугас соҕус биир күннүк сиргэ баарга дылылара. Дьахтар мааны бэргэһэтинии кылбайа лөглөһөр чыпчааллара айаннаан истэххэ тэйдэр тэйэн биэрэр курдуктара. Хайалар тэллэхтэригэр тиийиэххэ диэри эгэлгэ араас отунан көҕөрөр томтордору, хойуу оттоох-мастаах хотооллору, саахар тростнига үүнэр хонууларын, бүтүннүү аалай кыһыл маагынан кытыастар, уран илиилээх иисчит бэрдэ өрбүт дьэрэкээн өҥнөөх кэрэ көбүөрүнүү тэлгэнэр, сыһыылары уҥуордаан өр айаннаан тиийиллэрэ.

Абдеш төрөөбүт аулугар диэри уйаара-кэйээрэ биллибэт истиэп нэлэһийэрэ. Нөҥүө өттүгэр сайыннары ууллубат хаардаах очуос хайалар үтэн киирэллэрэ. Киэһэтин хайа тэллэҕиттэн чэгиэн чэлгиэн салгын халыйан истиэби сөрүүкэтэрэ. Күүгүнүү сүүрүгүрэр арыктар оннуларыгар таас быыһыттан сыккыстыыр үрүйэчээн чарылыы сүүрэрэ.

Аулга киирбиппитигэр хаһааҥҥыттан эрэ өрдөөҕүттэн билэр сирбэр кэлбиттии санаммытым. Сүрэҕим минньигэстик нүөлүйтэлээн ылбыта. Аул саҕатынааҕы ойуур тыаны көрбүт курдугум, ол эрээри оччолорго иинэҕэс эдэр мастар дьылыгыраһан тураллара. Оттон күөҕүнэн чэлгийэр сыыр эниэтэ барыта эгэлгэ сибэккинэн анньан турара харахпар көстөн кэлбитэ. Уонна биир тэҥник кырыласпыт кирпииччэ дьиэлэр оннуларыгар уулусса икки өттүнэн туойунан сыбанан оҥоһуллубут кыараҕас ыыспалар самнаһан туралларын уруут-урут илэ-бодо көрбүккэ дылы этим… Ити курдук дьиибэ иэйиигэ куустаран мунчаарбытым.

Кимнээххэ түһэр, ханна олорор баҕайыбытый диэн мунаарбыппыт баара, Абдеш биир дойдулаахтара сүрдээх ыалдьытымсах дьон буолан биэрбиттэрэ. Уонча хонукка бииртэн биир ыалга күндүгэ-мааныга сылдьыбыппыт. Абдеш төннөр туһунан тыл быктараары гыннаҕына, мин туох эмэ биричиинэ буламмын, тардыллан иһэрбит.

— Эн аулу хаһан даҕаны көрбөтөх киһи курдук барытын сыныйан көрөҕүн, — диэн Абдеш биирдэ дьиктиргээн эппитэ.

— Хайдах эрэ кутум-сүрүм курдаттыы бу сиргэ тардыһар, — диэн кырдьыгынан билиммитим.

Онтон барар күммүт тиийэн кэлбитэ.

— «Сурт кэриэстээх» дииллэр, бу сиргэ олорбут киһи үтүө аата хаалар диэн бар дьон өһүн номоҕо эмиэ баар, — хаар маҕан баттахтаах, бытыктаах ытык кырдьаҕас Абдешка туһаайан эппитэ. — Төрөөбүт сир тардыыта күүстээх, эн бэйэҥ эмиэ сүрэҕиҥ-дууһаҥ иһинэн ылыммытыҥ, сөбүлээбитиҥ өтө көстөр. Ийэ дойду иһин, норуот көҥүлүн көмүскээн үгүс джигит олоҕун толук уурбута. Ол кинилэр истэригэр эн аҕаҥ эмиэ. Ол эрээри кини туура тэппит туйаҕа эн бааргын. Төһө даҕаны ийэ-аҕа тапталын билбэккэ, тулаайах хаалан туспа иитилиннэргин, силиһиҥ-мутугуҥ төрүт сиргэр баар. Онон мин сүбэм диэн: дойдулаах киһи дойдугар көһөн кэл.

— Үлэ манна да көстүөҕэ, кийииппитигэр эмиэ миэстэ булуохпут, — диэн ытык кырдьаҕас тылын холкуос бэрэссэдээтэлэ иилэ хабан ылбыта.

Абдеш мин диэки хайыспыта. Мин төһө даҕаны «бэйэҥ быһаар» диэтэрбин, ыҥырыыттан үөрэн испэр сөбүлэһэн турарым.

* * *

Сотору аулга көһөн кэлбиппит, үлэҕэ киирбиппит. Холкуос үлэһиттэригэр тутуллубут дьиэҕэ олохтообуттара. Биһигинниин бииргэ ол дьиэҕэ сэриигэ соҕотох уолун сүтэрбит кырдьаҕас эмээхсин көһөн киирбитэ. Кинини көрөөт, тоҕо эрэ сүрэҕим нүөлүйэн ылбыта. Кини көрүҥэ, куолаһа умнуллубут оҕо сааһым өйдөбүлүн көбүппүттэрэ.

Аан маҥнай көрсөрбүтүгэр, мин ааппын истээт, дьик гыммыта. «Айгуль даа?» — диэн хос ыйытан уоһун иһигэр ботугураат, ах баран, курутуйбут көрүҥнэнэн өр саҥата суох олорбута. «Айгуль» диэн аат киниэхэ урукку кэмин, туох эрэ аһыылааҕы, хомолтону санаппыта быһыылааҕа.

— Туох буоллуҥ, эбэккээ, — мин дьиксинэн ыйыппытым.

— Ээ, уруккуну санааммын, кыысчааныам. Киһи олоҕо диэн эриэ-дэхси буолааччыта суох, мин эмиэ сүтүгү, ыар хомолтону көрсүбүтүм. Айыы таҥара эһигини оннуктан быыһаатын. Дьэниһи араҥаччылаан, джигит бэрдэ буола улааттын… Кэл эрэ, тоойуом…

Кини кырачаан Дьэниһи хам кууһан сүүһүттэн сыллаабыта. Мин хараҕым уута сарт түһэн, таһырдьаны былдьаспытым. Ол күн мин кимниин көрсүбүппүн билэрим буоллар ньии… Тоҕо эрэ сүрэҕим тугу эрэ таайбыттыы өрө мөхсөрө, кутум-сүрүм эмээхсиҥҥэ тардыһара. Ол эрээри кини күн сиригэр саамай күндү, истиҥ киһим буоларын хантан билиэмий…

Эмээхсин үтүө сүрэхтээх киһи буолан, биһигини оҕолорун курдук ылыммыта. Ордук Дьэнискэ олус ылларбыта, биирдэһэ даҕаны киниэхэ наһаа убаммыта.

Биирдэ куоракка эмп ыла бараары өр тардыллыбытым. Докумуонум табыллыбакка бүтүн нэдиэлэ тухары сылдьарга тиийбитим. Урут дьиэбиттэн маннык өр ырааппатах буоламмын, дьоммун, Дьэниспин наһаа суохтаабытым. Сатаатар, эмээхсин ыалдьан сытан хаалбыта, онон бэргээн букатын мөлтүө диэн куттанарым. Нэдиэлэм, санаабар, ый курдук уһаабыта. Дьоммор тиийэ охсуохпун баҕарарым.

Төннөр күммэр суолум олус уһаабыкка, оттон түргэнник айаннаан сырылатан иһэр автобус наһаа бытааҥҥа дылыта.

Аулга киириигэ Абдеш Дьэниһинээн, миигин күүтэн, ыскамыайкаҕа олороллоро. Абдеш эмиэ ахтан-суохтаан иэдэйэн, киэһэ аайы кэтэһэн муҥнаннаҕа дии санаабытым. Автобустан тахсааппын кытары Дьэнис моонньубар иилистэ түспүтэ:

— Ийээ, ийээ! — ууруурун-сыллыырын быыһыгар төлүтэ биэрбитэ. — Биһиги эбээлэннибит!

— Оннук-оннук! — мин күлэ-күлэ хардарбытым. — Эбээ көрөр-бүөбэйдиир буолан, этэҥҥэ ыалдьыбакка өлүөр сылдьар буоллаҕыҥ дии.

— Суох-суох! Дьиҥнээхтик мин эбээлэнним!..

— Сөп-сөп…

— Кини эн ийэҥ эбит!

Дьэнис ити этиититтэн соһуйан, Абдеш диэки көрбүтүм.

— Айгуль, — кини кууһан ылбыта, — уолуҥ кырдьыгы этэр. Ийэҥ көһүннэ ээ.

— Көһүннэ… Ханна баарый кини?!

— Ыалбыт эмээхсин эн ийэҥ эбит.

— Тугу-тугу этэҕин? Чахчы дуо?!

— Чахчы, Айгуль. Эйиигин женге-саҥаһыҥ Өркөтөй диэн ааттыыра. Оттон убайыҥ Кенжебек…

Соһуччу сонунтан хараҕым ирим-дьирим буолбута, байааттаҥнаан ылбытым. Онтон: «Ийээ!» — диэн хаһыытаабытынан түһүнэн кэбиспитим. Кэннибиттэн: «Тохтоо! Киниэхэ эн тускунан өссө этэ иликпит!» — диэн Абдеш сэрэтэр үөгүтэ кулгаахпар билиҥҥэ диэри иһиллэргэ дылы. Ол эрээри сити түгэҥҥэ тугу да өйдүүр-дьүүллүүр кыах суоҕа. Мин поезтан хаалбыт киһилии муҥ кыраайбынан сүүрбүтүм, аны ийэбин тыыннааҕын баттаһан көрүөм суоҕа диэн кутталым эбии кымньыылыыра. Маннык соһуччу улахан үөрүүнү кырдьаҕас, ыарыһах ийэм кыайан тулуйуо дуо диэн дьаархана санаабытым.

Дьиэҕэ сүүрэн киирээт, тохтуу түспүтүм. Эмээхсин хараҕар көннөрү сэргэхсийииттэн уратыны булан көрбөтөҕүм.

— Дорообо, сэгэттэйиэм! Хайа хайдах сырыттыҥ? Этэҥҥэ дуо, айаҥҥа сылайбатыҥ дуо? — куруутун буоларыныы ыйыта тоһуйбута. Онтон долгуйан уонна сүүрбүппүттэн тыыммын ыла сатаан өрө бөтүөхтүүрбүн өйдөөн көрбүтэ, сирэйбин-харахпын болҕойон одууласпыта.

— Хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбатыҥ ини?

Мин сүһүөҕүм уйбакка, кини чугаһаппыт олох маһыгар олоро түспүтүм, ийэм илиитин икки ытыспынан бобо туппутум.

— Кыыстаах этиҥ дуо, эбэккээ?

— Баара, биэбэйиэм.

— Кини ханнаный? Аата ким этэй?

— Кенжегуль диэн этэ.

— Кенжегуль, — диэн хатылаабытым. — Өркөтөй…

— Кийиитим кыыспын итинник ааттыыра, — сирэйбин-харахпын соһуйбуттуу чинчилии көрбүтэ. — Дьиэҕэ саамай кырабытын бары да таптаан Өркөтөйүнэн ааттыырбыт. Өркөтөй — мэник, тэбэнэттээх кулунчук тэҥэ диэммит…

— Оо, айыым-таҥарам! Ол кини — мин эбээт! Мин — Өркөтөйбүн!

Үөрүүбүттэн туймааран ийэбэр куустара түспүтүм. Онтон кини өйүн сүтэрэн налыйан барбытын өйдөөн өйүү туппутум. Кутталбыттан уонна аһынарбыттан түөһүм хам туппута. Хата, ол түгэҥҥэ Абдештаах киирэн кэлбиттэрэ. Арыый чэпчээн, ийэм аны сиэнин Дьэниһи кууспута, ол эрээри олус мөлтөөбүт этэ. Дьэ ол курдук, түүнү быһа харахпытын симэн көрбөккө, халлаан сырдыырын биир дьиэ кэргэн буолан көрсүбүппүт.

* * *

— Абдеш эмээхсин эн ийэҥ буоларын хайдах билбитэй?

— Дьэ ол уустук суол этэ, — Айгуль кэпсии олордоҕуна, аргыый киирэн, аралдьытымаары, саҥата суох төбөтүн кэҕис гынан миигинниин дорооболоспут Абдеш сэһэргээһини салҕаабыта. — Били кылабыыһаҕа тааһы булуохпутуттан ыла мин тугу эмэ билээри анаан-минээн дьарыктанан барбытым. Хас эмэ сылы быһа туох да ыйдаҥарбатаҕа. Айгуль төрөппүттэригэр сыһыаннаах дии санаабыт араас сибидиэнньэни хомуйса сатыырым. Бурдугу сиидэлиир кэриэтэ буолары-буолбаты барытын сирийэн бэрэбиэркэлиирим даҕаны, туһа суох этэ. Кыһыы-аба, хомолтом эрэ эбиллэн иһэрэ.

Аулга кэлэн, Айгуль уруккуга тардыһыыта күүһүрбүтэ. Сүтүгүн булбуттуу, үөрэ-көтө чаҕаара сылдьарыттан мин тугу даҕаны сатаан чуолкайдыыр кыаҕа суохпуттан кыбыстарым. Кини төрөппүттэрин туһунан билэ иликпиттэн буруйдаах курдук сананарым. Ол сылдьан, ыалбыт эмээхсин туһунан аул дьоно кэпсэтэллэрин интэриэһиргээн, болҕойон истибитим. Салгыы иҥэн-тоҥон туоһулаһан, өр сыллаах көрдөөһүнүм дьэ үтүө түмүктээх буолуоҕун билбитим. Айгуль куоракка барарыгар эмээхсин ыарыыта бэргээн, оронтон турбат буолбута. Мин кинини уонна уолбун көрөөрү үлэбиттэн көҥүллэппитим. Тоҕоос көстүбүтүнэн эмээхсинниин ирэ-хоро кэпсэтэргэ санаммытым. Кини үгүс саҥата-иҥэтэ суох буолан, аанньа аһыллан кэпсэппэт этэ. Биирдэ дьэ түгэн түбэспитинэн ыаһыйалаһан ыйыталаспытым:

— Эбэккээ, сураҕа, эн уолуҥ сэрииттэн төннүбэтэх эбит дии. Сурук суруйар этэ дуо?

— Суруйан бөҕө буоллаҕа, уолчааныам. Кенжебегим эрэйдээх ый аайы суруйара да эппиэттиир киһи суох буолбута.

— Хайдах?

— Ол иэдээннээх күннэргэ үс оҕобуттан үһүөннэриттэн мэлийбитим… Өстөөххө даҕаны итинник алдьархайы баҕарбаппын. Кенжебек бардаҕын сарсыҥҥытыгар кийиитим эмиэ сүппүтэ. Уолум хас суругун аайы «Айгуль тоҕо суруйбат?» диэн ыйытаахтыыра. Онуоха туох диэн быһаарыахпыт баарай…

— Кини ханна баартай?

— Өлөөхтөөбүтэ. Куоракка массыына анныгар түбэспитэ.

Мин куоракка били суруктаах киһи тааһын саныы түспүтүм. Аны алҕас буолан хаалыа диэн долгуйа-долгуйа чуолкайдаспытым: «Кыыстаах этиҥ дуо?»

— Кенжегуль диэн кыыстаах этибит…

— Оттон Дьэнис диэн ааты билэҕин дуо?

— Дьэнис диэ… — эмээхсин өйдүү сатаабыта, — суох… Бэйи, арба, Кенжебегим муҥнаах фроҥҥа барарыгар кэргэнигэр уолланнахпына Дьэнис диэн ааттаарыҥ диэн кэриэһин этээхтээбитэ…

Мин эмиэ туох эмэ сөп түбэһиспэккэ хомотуо диэммин наллаан салгыы ыйыталаспытым:

— Эбэккээ, Өркөтөй диэн ааты өйдүүгүн дуо?

— Тыый, хайдах билиэм суоҕай! Кийиитим барахсан Кенжегулу таптаан ааттыыра… Өркөтөй, кулунчугум сыыһа… — эмээхсин бүк түһэн, хараҕын уутугар бөтөн ылбыта. Онтон эмискэ көнө түспүтэ. — Бэйи эрэ, эн ону хантан билэн ыйытаҕын?

Эмээхсин хараҕар эрэл кыыма саҕыллыбыта, миигин уун-утары көрбүтэ.

— Куорат кылабыыһатыгар баар тааска ити ааттар суруллубуттар этэ.

Эмээхсин эрэйдээх төбөтүн кэҕиҥнэппитэ, сибилигин аҕай үөрүүнэн сырдаабыт сирэйэ күлүгүрбүтэ.

— Ол Айгуль уҥуоҕун тааһа. Онно сылдьан, хараҕым уута бараныар диэри ытаан-соҥоон сордоммутум. Айгулу көрдүү тиийэн баран, ытыспытын соттон төннүбүппүт. Милицияҕа кини Кенжебеккэ суругун биһиэхэ тиксэрбиттэрэ.

Эмээхсин, аргыый туран сундуугун хасыһан ханнык эрэ кумааҕылары таһаарбыта. Онтон өр сыл кичимэтик уура сылдьыбыт эргэрбит суругун ууммута.

— Оттон Кенжегуль-Өркөтөй эмиэ онно дуо? — диэн өссө лаппыйан ыйыппытым.

— Суох. Кини тыыннаах хаалбыта, ол эрээри кыайан булбатахпыт. Ханнык эрэ детдому кытары көсүһэн айаннаатаҕа дии… Тыыннааҕа буоллар, биллээхтиэ эбитэ буолуо…

Мин долгуйан, үөрэн тылбыттан маппытым. Өр көрдөөбүтүм дьэ көһүннэ! Айгуль дьэ дьоллонуо, эмээхсин эрэйдээх дьэ уоскуйуо, сүтүгүн дьэ көрсүө буоллаҕа! Билигин бары-барыта орун-оннугар буолла. Ол эрээри кырдьаҕас киһиэхэ билигин кини кыыһа Кенжегуль, билигин Айгуль диэн ааттанан, ыаллаһа олорорун соһуччу иһитиннэрэр сэрэхтээх буолуон сөбө.

— Эбэккээ, сэрии иннинэ сурка олоро сылдьыбыккыт дуо?

— Ол саҕана ким сурка дьиэлэммэтэҕэ баарай? Оҕонньорум, өһөс муҥутаан, таас дьиэҕэ тыыным-быарым хаайтарар диэн, саастан саҕалаан хаар түһүөр диэри сурка олорор этибит. Сэрии иннинэ, кырдьык, сурдунан олорор этибит.

— Кини Кенжегулу акка бииргэ олордон дьаарбатар этэ дуо?

— Уу, олордон бөҕө буоллаҕа! Сылгыһыттыыр киһи, сатыы да хаамара ахсааннаах этэ. Куруук кыра кыыһын мэҥэстэн аулга кэлэр-барар үгэстээҕэ…

— Аул таһыгар эдэр ойуур үүнэн турара дуо?

— Билигин ол мастар ситэн-хотон силигилээн аҕай лиҥкир ойуур буола кубулуйан тураллар. Аул дьиэлэрэ эмиэ уларыйан, быдан тупсаҕай көрүҥнэннилэр. Бээрэ, ол туһунан барытын эн хантан билэн ыйытаҕын? — эмээхсин эмиэ сээбэҥнээн, дьиктиргээбиттии, туохха эмэ эрэммиттии туоһуласпыта.

Билигин туох да саарбаҕа суох Айгуль-Кенжегуль төрөппүт ийэтин кытары олорорбун дьэ итэҕэйбитим. Ол түгэҥҥэ хайдах курдук долгуйбуппун, уйулҕам хамсаабытын тылбынан сатаан тиэрдибэппин. Арааһа, бэйэм эмиэ тулаайах улааппыт буоламмын, сүтэрсибит истиҥ дьон — ийэлээх кыыс үгүс сыл ааспытын кэннэ бэйэ-бэйэлэрин булсубуттарыттан ордук уйадыйа үөрбүтүм быһыылааҕа…

Ол эрээри Кенжегуль туһунан кырдьаҕас ыарыһах киһиэхэ эмискэ иһитиннэрэр кутталлааҕын, соһуччу үөрүүнү тулуйуо суоҕун өйдөөммүн бэйэбин кыатаммытым. Ол да буоллар, эмээхсин кэтэһэн, тугу эмэ истээри эрэйбиттии көрөрүттэн бэйэм да тулуйан олоруо суох буоламмын, таһырдьа тахсыбытым. Дьэниһи буламмын, барытын киниэхэ тоҕо сүөкээн кэпсээн чэпчээбитим. Оҕом сыыһа оччолооҕу истэн баран, омуннуран ойон турбута, ийэтин көрсөн үөрүүлээх сонуну иһитиннэрэ охсоору, Айгуль кэлиэ төһө да эрдэтин иһин, автобус тохтобулугар сүүрбүтэ…

* * *

Мин Абдеш кэпсээнин истэн баран, кини ойуулаабыт хартыынатын одууласпытым. Хартыына таһыгар кыра араама иһигэр саһарбыт илииһи дьэ өйдөөн сыныйан көрбүтүм. Аскар кэҕис гыммытыттан бу Айгуль суруга буоларын, итиэннэ Жибектээх хайдах сурук ис хоһоонун өйдөрүгэр тута сылдьалларын өйдөөбүтүм.

Айгуль бу курдук суруйаахтаабыт этэ:

«Күндү Кенжебек!

Кенжегуль биһикки эйиигин көрсөн атаарарга оҥостон, эйиигин батыһан куораттаары сылдьабыт. Кырдьаҕастарбыт барарбытыгар сөбүлэҥнэрин биэрдилэр. Чимкеҥҥэ баҕар эйиигин кыайан булан көрсүөхпүт суоҕа диэн дьаарханан бу суруйабын. Өскөтө, көрсөн кэпсэтэр кыахтаннахпытына — сурукпун көрдөрүөм суоҕа. Сэрии кэнниттэн кыайан-хотон дьиэҕэр эргиллэн кэллэххинэ ааҕыаҥ. Оо, оннук эрэ буоллун!

Кенжебегим! Ыал буоларбытыгар алҕаабыттарын өйдүүр инигин: «Эһиги саҥалыы олоҕу саҕалаатыгыт, онон уһуннук уонна дьоллоохтук олороргутугар баҕарабыт…» — диэн эппиттэрин. Саҥардыы кэргэннии быр бааччы олох диэни билэн испиппит баара… Билигин эн, урут хаһан да кимниин даҕаны этиспэтэх-охсуспатах бэйэҥ, кыргыһыы-өлөрсүү толоонугар тиийиэҥ буоллаҕа… Кууруссаны даҕаны өлөрбүт аньыыта суох бэйэҥ, киһи тыыныгар турарга күһэллиэҥ дии… Оо, кыраммыт сэрии…

Кенжебек! Сурукка даҕаны эйиэхэ курус, ыарахан тыллары суруйуохпун баҕарбаппын. Син биир утары көрөн туран этэр кэриэтэ… Санаата-оноото суох аттанан, кыайан-хотон өрөйөн-чөрөйөн кэлээр. Биһиги туспутугар санаарҕаама. Кырдьаҕастары кыаҕым баарын тухары көрүөм-истиэм. Балтыбыттан итэҕэс санаабат Кенжегульбар убайын оннугар эмиэ эбии кыһаллыам-мүһэллиэм.

Эн кэлиэхтээх оҕобутун Дьэнис-Кыайыы диэн ааттаар диэбитиҥ. Арааһа, дьылҕа-хаан ыйыытын хоту эттэҕиҥ буолуо. Кырачааммытын Дьэнис диэн ааттыаҕым, биһи туспутугар сээбэҥнээмэ, эрэн. Эн кыайыы-хотуу аргыстанан кэлэргин тулуйбакка-тэһийбэккэ күүтүөхпүт.

Күндү Кенжебегим! Кырдьаҕастарбыт эйиэхэ үҥэн-сүктэн эҕэрдэ тиэрдэллэр! Кинилэр тустарыгар, мин туспар сотору-сотору суруй. Көрсүөххэ диэри.

Айгуль уонна Өркөтөй».

Айгуль уонна Абдеш ааспыт олохторун туһунан ити курдук сиһилии билбитим. Аны биир суолу эрэ чуолкайдаһарым хаалбыта.

— Айгуль, оттон барыта орун-оннугар түспүт эбит дии? Уонна тоҕо үөрэр оннугар хомолто кутурҕаныгар сылдьардыы саҥараргын кыайан өйдөөбөтүм ээ…

— Үөрүүбүт хомолтонон солбуллубута… — Айгуль сүрдээх дириҥник өрө тыыммыта. Эмискэ наһаа сылайбыт, кырдьыбыт курдук көрүҥнэммит этэ. — Кырдьык, өр сыллаах тулаайахсыйыыттан дууһа муунтуйара-эрэйдэнэрэ ааһар кэмэ кэлбитэ. Ол эрээри, дууһа уоскуйуон иһин, чэрдийбит сүрэх бааһа, эмиэ хаанынан оҕуолаабыта. Саҥа булбут ийэм эрэйдээх үтүөрбэт ыарыытыгар охтубута. Куораттан биллэр эмчиттэри ыҥыран көрдөрбүтүм даҕаны эмиэ туһа суох диэбиттэрэ. Мин испэр икки санаа охсуһара: биирэ эмчит быһыытынан этэрэ: эрдий, кини кыайан үтүөрбэт, онон эрдэттэн аһыыны тулуйарга бэлэмнэн диэн. Иккис санаам: төрөппүтү саҥа булаат, сүтэрэри өйүм-сүрэҕим букатын ылыммат этэ. Тоҕо дьылҕа-хаан биһиги туспутугар итинник чымаан төлкөнү анаата, оннук буолуон сатаммат диэн сүрэх хаанынан ытыыра.

Ийэм муҥнаах сүтүгүн булан сэргэхсийбиккэ дылы буолбута. Баҕар, этэҥҥэ ааһаарай, атаҕар тураарай диэн, барыта биллэрин үрдүнэн, эрэл кыыма кыламнаан ылбыта. Ону баара, ылар ылан испитэ. Күнтэн күн мөлтөөн, ыйтан ордук уһаахтаабатаҕа… Биһиги олус курутуйан-хомойон, аһыыбытын тулуйбакка, аултан көһөргө күһэллибиппит. Жибектээх Аскарбыт чугастарыгар манна кэлбиппит…

* * *

Айгуль ах барбыта. Жибек остуолга тирэммит сыыйыллаҕас нарын тарбахтара титирэстэһэллэрэ көстөрө. Ыар чуумпу бүрүүкээбитэ. Туох эмэ уоскутар тыллары этиэҕи баҕарыллара даҕаны тылым кыайан тахсыбатаҕа.

— Бырастыы гыныҥ, бэйэм да баҕарбатарбын, эһиги ыарахан күннэргитин санаппыппын, — диэн нэһиилэ саҕалаабытым, — көлдьүргээн билэ-көрө сатаабатахпар итэҕэйэр инигит. Уонна оттон ааспыт ааспытынан, олох салҕанар диэн этиллэр дии. Олоххут этэҥҥэ буоллун, үйэҕит уһаатын, Дьэнискэ дьол-соргу тосхойдун.

Эмиэ саҥата суох олорбуппут. Онтон Жибек саҥа таһаарбыта:

— Айгуль төрөөбүт аулун ахтан суураллар. Наар аул сонунун кэтэһэр, хайалартан хараҕа арахпат. Тылыгар эрэ кутум-сүрүм аулга тохтообот буолла диир. Дьиҥэр, куруук өйүн-санаатын муҥнуур санааттан-онооттон иэдэйдэ: кыыстаах ийэни дьоллообут көрсүһүү үйэ-саас тухары арахсыыны түргэтэппитэ буолаарай диэн.

Мин Абдеш диэки хайыспытым. Кини долгуйбутун кыатанан холкутук туттан саҥата суох олороро.

— Оттон эһиги төттөрү аулга көһүөххүтүн, — диэн этии киллэрбитим.

— Мин эмиэ инньэ диэн саныыбын, — Аскар хап-сабар эппитэ.

— Көстөн иһиэ, толкуйданыахпыт, — Абдеш санааҕа түһэн олорон ботугураабыта.

Жибек мин тылбар сөбүлэһэрин биллэрэн кэҕис гыммыта уонна саҥата суох олорор дьүөгэтин диэки ыйытардыы көрбүтэ.

* * *

— Ол дьахтары хайдах көрсүбүккүнүй?

— Худуоһунньуктар диэн туох дьон буолалларын билбэккин дуо? Сороҕор, үлэ олох тахсыбат түгэннэрэ баар буолар. Оччоҕо тулалыыр олохтон туох эмэ тирэх, көмө көрдөнөөччүгүн. Мин оннук турукка киирэ сылдьыбытым. Төрөөбүт аулбар тиийэн да баран, илиим киистэҕэ тардыспат этэ. Бэл, айылҕа улуу дьиктитэ — Космола уонна Казыкурт хайаларын сүдү көстүүлэрэ даҕаны өйбүн-сүрэхпин өрүкүппэтэхтэрэ. Айар турукка кыайан киирбэккэ, таах дьаарбайа сылдьан, ол эдэр дьахтары көрсүбүтүм…

— Айгуль хайаан төрөппүттэрин аатын билбэтэҕэй?

— Олох кыратыгар төрөппүттэриттэн малыйан ааттарын да билээхтээбэт буоллаҕа эбээт.

— Кэлин кинилэр хайдах олороллоруй?

— Этэҥҥэ, үчүгэйдик олороллор.

— Төрөөбүт сирдэригэр-уоттарыгар төннүбүттэрэ дуо?

— Эн санааҕар, хайаабыттара буолуой?

Худуоһунньук мастарыскыайыгар кэпсээниттэн

### Масимджан Зульфукаров. Таҥара хайатыгар

Таҥара Хайата ураты кэрэ, умсугутуулаах көстүүлээх. Ыраахтыын Таҥара Хайа хаардаах арҕаһа кылбайан, суодуйбут нүһэр көрүҥэ арыллар. Сыгынньах очуостарын аннынан хагдарыйбат күөх харыйалар биир тэҥник кэккэлииллэр. Онтон алларанан баай хатыҥнар ньалҕаархай, кылбачыгас сэбирдэхтэрэ тэлибирээн, суугунуу тыаһыы, эргиччи үүммүттэр. Хайа тэллэҕэр араас өҥнөөх сибэккилэр көбүөрдүү тэлгэнэллэр. Мэҥэ халлаантан илгэлээх күн, килбик кыыс оҕо курдук, былыттарга саспахтыы, күлүмнэс сардаҥаларынан ыһыахтыы турдаҕына — киһи бу тулалыыр абылаҥнаах көстүү долгураҥар ылларар.

Халлаан сырдыыта дьаарбайа сырыттахха, сөрүүн салгын эти-хааны чэбдигирдэр. Эгэлгэ от, сибэкки: араҕас иристэр, өһөх кыһыл тюльпаннар, аһыы чабрец, буҕарааскай от сытыы сыттара төбөнү туймаардар.

Хайа аннынааҕы дэхси ньуурдаах хонууга кэчигирэспит сырдык күрэҥ боолдьох суртар тастарыттан кутаалар буруолара, хороҥ от умнаһыныы тыргыллан, халлааҥҥа харбаһаллар. Бачыгырыы умайар бэс хардаҕас, кии сытыгар далтан көөнньүбүт кии сыта былааһан, сүрэҕи ортотунан киирэр. Аппаларынан, хотооллорунан, иһирик ойуурдар быыстарынан кылыгырыы сүүрдэр үрүйэ уута арыт халлаан өҥүнэн, арыт изумруд күөҕүнэн дьирибиниир. Сүүрүк тыаһа эҥин-эгэлгэ чыычаах ырыатыныын силлиһэр. Онно дьиэ сүөһүлэрин мэҥирэһиилэрэ, маҥырааһыннара, айаатаһыылара уонна ыттар үрэн моргуһуулара холбоһор. Ити араас саҥа-иҥэ, тыас-уус барыта холбоһон, киһи кулгааҕар биир кэм күдьүс кэрэ куугун буолан иһиллэр.

Субу көньүүһүнэттэн көҕөччөр сылгы өлгөм мэччирэҥнээх хапчаан диэки таласта. Кини баһын ньолбоччу быраҕан, сиэлэ-кутуруга сыыйыллан, көҥүлүттэн көччүйэн, ойон күдээритэн истэҕинэ бу бэйэлээх сиргэ, Таҥара Хайатыгар, ананан төрөөбүккэ дылыта. Кэнниттэн сүүһүгэр туоһахталаах кугас кулуна саппай уопсар. Кулун ардыгар туора оонньохолоон, халыйан бардаҕына, ийэтэ, «үөртэн хаалыма» диирдии, уйаҕастык кистээн дьырылатар, эбэтэр ситэн тиийэн, тапталлаахтык салаамахтыыр. Оччоҕо кулуна, баһын оҕотун булкуйа-булкуйа, ийэтин батыһан тэйиэккэлиир.

Кулунчук мэниктээн тэбэнэтирэрэ ийэтин сылаанньытан, дьолунан толорон эрдэҕэ. Кырдьыга даҕаны, бу айыы оҕотун мэник-тэник оҕолуу ыраас бэйэтэ, көрүдьүөстүк чөрөйбүт кулгаахтара, бүлтэйбит килбэчигэс хараҕа киһи таптыан, биһириэн курдуга. Ол да иһин, бар дьон кулуну, эбэтэр тэбиэн оҕотун үтүө майгыга, быһыыга ханыылаан сөбүлээн номоххо киллэрэллэр, хоһооҥҥо хоһуйаллар, ырыаҕа ыпсараллар.

Тугунан кулуннаах биэ мин болҕомтобун тартылар? Тула атын да биэлэр кулуннарын кытта мэччийэ сылдьаллар эбээт. Ол эрээри, бу биэ, мин саныахпар, оҕотун ордук иэйиилээхтик ийэлии таптыыр, үлбүрүйэр курдук. Ол санаам манныктан.

Манна бастаан кэлиэхпиттэн, эмтээх салгынынан дуоһуйа тыына, айылҕа бу кэрэ миэстэтин киэҥ дуолугар тыҥ хатыаҕыттан им сүтүөр диэри, күнү күннүктээн дьаарбайааччыбын. Биир сарсыарда хайаҕа күүлэйдии сылдьаммын, суолбуттан туораан, ньирээйи мастаах талах ойуурга, долохоно, барбарис бэйэ-бэйэлэригэр хатыйсан ыга үүммүт иһиригин быыһыгар, киирэн хаалбытым. Биэ эмиийэ, хайыы-үйэ хараҥа кыһыл өҥнөнөн, ситэрэ чугаһаабыт. Мин хойуу от, уһун хатыылаах-иннэлээх талахтар быыстарынан ытыспар толору отону итигэстээн бараммын, сии-сиибин суолбар төннүбүтүм.

Аара мэччирэҥҥэ сүөһү үүрэн иһэр киһини көрсүбүтүм. Кэтиллимэхтээбит бэргэһэтиттэн, эргэ халтаҥ сонуттан маныыһыт буоларын сэрэйбитим. Эҕэрдэлэһэн баран сэлэһэ түһээри окко олорбуппут. Киһим атаҕын хатыйа туттан олорон, бэргэһэтин устан күрэҥсийбит сэдэх баттаҕын имэриммитэ. Күн уотуттан хараҕа саатан, симириктии-симириктии, олоҕун-дьаһаҕын туһунан кэпсээн барбыта.

— Олоҕум тухары маныыһыттыыбын, судаарыстыба киэниттэн ураты бэйэм эмиэ аҕыйах сүөһүлээхпин: барааннар, козалар уонна ынахтаах биэ. Олору көрөр-истэр төһө бадьыыстааҕын бэйэҥ да билэриҥ буолуо. Ол оннугар кыһыннары, сайыннары эмис бараан, сыалаах сылгы этин куруук сиигин. Сүөһү идэһэ оҥосторго аналлаах эбээт. Тото-хана эт сиэбэтэххинэ, киһилии олоҕу билбэтэҕиҥ кэриэтэ. Мин, бэйэм чааһым, үйэлээх сааспар эҥин-эҥини көрдүм-иһиттим. Төһө баҕарарбынан испитим-аһаабытым. Көрдөххө, төһө да ас-үөл иҥмит көрүҥүм суоҕун иһин, таҥара көмөтүнэн доруобайбын, күүһү-уоҕу даҕаны айбыт кыратык бэрсибит.

Киһи бу сиргэ биирдэ олороругар үүттэн сүөгэйин холбуйан, сиэн-аһаан хаалыахтаах. Билэр киһи быһыытынан этиэм этэ — сылгы саамай минньигэс эттээх буолааччы. Бирээмэ тарбаххын салыаҥ. Тоҕо оннугуй? Эппиэттиим. Сылгы сүмэлээх оту талан сиир, саамай ыраас ууну булан иһэр. Холобур, айаҥҥа сылдьан, атыҥ уулаабыт уутуттан истэххинэ, сыыспаккын. Эн убаһа этин амсайбыттааххын дуо? Адьас уулбут арыы курдук айаххар биллибэккэ ааһааччы. Мин сылга биирдэ-иккитэ сиэбэтэхпинэ сатаммаппын.

Сэһэргээччим эмискэ ах барбыта, киэр хайыһаат, тииһин быыһынан силлээн «чыыр» гыннарбыта, итиэннэ сиэбиттэн табаҕын хостонон уматтыбыта. Салгын сиэн килэрийбит сирэйин имэринэ-имэринэ, аһыы буруону астына эҕирийбитэ. Онтон кылгас, хойуу хаастарын түрдэһиннэрэн, салгыы кэпсээн барбыта:

— Ону баара, кыраммыт бөрөлөр эмиэ убаһа этинэн эмсэхтэнэллэрин сөбүлүүр эбиттэр. Адьырҕа ороспуонньуктар түүҥҥү бултарыгар хой бас барааннары сороҕор тыыппаттар, оттон убаһаҕа түбэстэхтэринэ, хайаан даҕаны тардаллар. Миэннэриттэн хаста да ити дьаабаллар тардан тураллар.

— Көр эрэ, бөрөлөр эмиэ талымастыыллар эбит дуу? — мин бэркиһээн саҥа аллайдым.

— Диэ даҕаны, — маныыһыт эбии тэптибитэ. — Аны туран оҕотун сүтэрбит сүөһү сүгүн аһаабат, түптээн тохтообот буолар. Оҕотун сүтүктээн, көрдүү сатаан, сүтэн эҥин хаалар. Быһата, соргун сордуур. Миигин ити көҕөччөр биэм төһөлөөх эрэйдээбитэй…

Биирдэ үчүгэй эти сиэбэтэҕим өр буолан, кураҥхараммын, убаһабын идэһэ оҥосторго быһаарынным. Бу сырыыга, ийэтэ эмиэ оҕотун сүтүктээн сүгүннүө суоҕа диэммин, көрдөрөн туран астыырга тэриммитим. Биэбин оҕуурунан тутан, олбуор ортотугар турар баҕанаҕа баайдым. Ол кэнниттэн, кини аттыгар убаһаны атаҕын кыаһылаан охтордум, сытыы быһахпынан хабарҕатын быһа соттум. Ыга бааллан турар биэ өрө мөхсө түстэ, хаһыҥырыы-хаһыҥырыы тула холоруктаата. Онтон оҕото татыр-татыр тэбиэлэнээт, налыйан хаалбытыгар хайаахтыай, баһын бүк түһэрэн, кэлэр-барар сирэ бүөлэнэн, им-дьим баран турда. Халыҥ боллоругун тугу эрэ ботугуруурдуу хамсатара, уйуһуйбут харахтарыгар уолуйбута, туох буолтун өйдөөбөтө көстөрө. Бөдөҥ таммахтар субуруһан түстүлэр. Сүлэн, астаан бүтэрэммин, быатын сүөрэн, босхолоон баран үүрбүппэр, кулгааҕын налбыччы түһэрэн бара турбута…

Маныыһыт табаҕын уматтаары тохтообута. Бэйэтинэн астыммыттыы туттан, хойуу буруону дуоһуйа эҕирийбэхтээбитэ. Кини хайдах баайан туруоран биэтигэр көрдөрбүтүнэн оҕотун сиһиктээбитэ мин өйбүттэн тахсан биэрбэтэҕэ… Уйулҕам хамсаабыта, сүрэхпин дэгиэ тыҥырах дьөлө туппутун курдуга.

Бу түгэҥҥэ маныыһыт дьүһүнүн-бодотун араҕас аһыыларын ардьаппыт адьырҕа кыылга маарынната көрбүтүм.

Кини этэринэн, биэ ол күн уулаабатах, аһаабатах. Дьалты баран, илийбит халтаһаларын симэн, таас төрөөн тураахтаабыт. Хайдах кини оргууй иэгэҥнээн, мэччирэҥҥэ барар суолугар тахсыбытын, уруккутунуу, симиктик иҥэрсийэн ылаат, тулатын кэтэһэрдии көрбөхтөөбүтүн өйбөр оҥорон көрбүтүм. Дириҥ аһыыга ылларан турдаҕына, куугунас-чуҥкунас төбөтүн иһигэр биир санаа дьөлө үүттээтэҕэ: ханнаный кини сүрэҕин чопчута, көрдөр хараҕын дьүккэтэ? Ийэтин сылаас үүтүн ситэ испэккэ, күн сиригэр көстө түһээт, суорума суолланаахтаатаҕа… Өскөтө кини киһи курдук саҥарара буоллар, ымыттыбат суорба таастарга, ытык кытыан угар, аарыма бэстэргэ итиэннэ халыгырайа устар хайа үрэҕэр муҥатыйыа, аанай-туонай абатын кэп туонуо этэ… Маҥнайгы оҕотун бөрө тарпыта, иккиһэ, мэччирэҥтэн тэйэн, эмтэрээри кэлбитигэр суох буолбут этэ. Үсүһэ сытыы быһах анныгар тыына быһынна…

Маныыһыт иҥиир-ситии илиитинэн сэҥийэтин имэриммитэ, салгыы кэпсээри оҥостубута. Мин, дьиҥэр, истиэх баҕам сүттэр даҕаны ситэри истэрбэр тиийбитим.

— Көҕөччөр биэ аныгы сырыытыгар эрдэ ууламмыта. Биирдэ, арай, хас да күнү быһа кэлбэтэ. Мин сүтүктээммин алтыс күнүгэр көрдүү бардым. Ол көстөр хайа үрдүгэр тахсан тула эргини одуулаатым. Ыраах туохтар эрэ хамсыыр курдуктарын таба көрөммүн халампааһынан таттардым. Көрбүтүм, кырдьык, мин биэм туох эрэ күөрт ыкка майгынныыртан көмүскэнэн, тула холоруктуу сылдьар эбит. Бөрөтүн билэммин сүрэҕим «бар» гынна, ытыспын холбоччу тутан үөгүлээн көрдүм. Кыһытыан иһин, сатыыбын, саатар, саабын хаалларан кэбиспиппин. Хайыамый, муҥ кыраайбынан ол диэки сүүрэн тэбинним. Сотору аҕылаан бөтүөхтэс буоллум, тохтооммун эмиэ көрдүм. Арай, итэҕэйиэҥ эбитэ дуу, биэ адьырҕа кыылы сабырҕаҕыттан хабан ылбыт. Өрө көтөҕөн таһааран, дэлби быраҕаат, тэпсэн барда. Бөрө кыыла турбут сылгы атаҕын анныттан нэһииччэ мүччү көтөн, аҥаар атаҕынан содьороҥноон сүүрэ турда.

— Ай даа, биэм барахсан! — үөрүүбүттэн хаһыытыы түстүм.

Атыыр үөрүн көмүскүүрүн уруккуттан билэрим, оттон биэ маннык суостаах адьырҕалыын тэҥҥэ киирсибитигэр түбэһэ илигим. Биэм төрөөбүт сиригэр сылайан, долгуйуубуттан даҕаны нэһииччэ тиийэн кэллим. Бэрт табыгастаах кыбычыын хапчааҥҥа бүгэ сылдьыбыт эбит. Аттыгар икки эрэ күннээх бадахтаах кулуна баар.

— Көр эрэ, бу таҥара кыыла адьас аҕатын баппыт. Дохсун, буулаҕа атыыр этэ, — дии-диибин чугаһаатым. Арай, кыраммытыҥ баара, хааннааҕынан хаһылыччы көрөн, өрө хаһыҥырыы, таныытын тыаһа тардыргыы түстэ. Кулгааҕын ньылатан, дьохсооттуу көрүстэ. Тоҕо тардыллыбыт ойоҕоһуттан кып-кыһыл хаан оҕуолаан, күөх окко тохтор.

— Сатана сүөһүтэ, хараҕыҥ хараҥаран хаһаайыҥҥын билинимээри гынаҕын дуо? Манна хааллаххына били бөрөҥ бэйэтин бараата ардай аһыылаахтарын батыһыннаран аҕалан, сөпкүн көрүө! — диэн араастаан ааттыы сатаатым.

Ол киэһэ бэрт эрэйинэн үөргэ холбоон, үүрэн аҕалбытым. Билиҥҥэ диэри кулунугар даҕаны, бэйэтигэр даҕаны ончу чугаһаппат. Чэ, хайабыт буолар, көрүллүө…

Маныыһыт кэпсээнин түмүктээн, аа-дьуо туран, сис туттан сүөһүлэрин диэки хаампыта. Мин оҕотун хоодуоттук көмүскээбит көҕөччөр биэни сөҕө-махтайа олорбутум. Ийэ таптала диэн туохха да кыайтарбат, улуу буоллаҕа эбээт.

Киэһэтигэр мэччирэҥтэн төннөн иһэр бараан, сылгы, ынах үөрүн быыһыгар оҕолоох көҕөччөр биэни атын харахпынан көрбүтүм. Кини кынтаҕар быһыытыгар-таһаатыгар олоххо, көҥүлгэ ахсаабат дьулуур биллэрэ. Тулатын сэргэхтик көрөн-истэн чөрбөлдьүйэ, уһун атахтарын кыахтаахтык, эрэллээхтик уурталаан иһэр сылгыны өр одуулуу турбутум.

Хаар маҥан төбөлөөх аар Таҥара Хайаттан нөрүөнүгэр көстөр ити хартыына куппун-сүрбүн долгуппута.

Киэһээҥҥи тыал хайа сөрүүн салгынын аҕалбыта. Үүт-тураан нуһараҥ түүн налыйан кэлбитэ. Күн хаардаах хайа арҕаһын, дьылыгыр харыйалар чыпчаалларын чаҕылыйар кыһыл көмүс уотунан уматан, оргууй дьоһуннук түгэҕэ биллибэт саҕахха тимирэн эрэрэ.

### Масимджан Зульфукаров. Маҥнайгы булт

Аан маҥнай булка барсыы — киһи сүргэтин көтөҕөр түгэн!

Бэс ыйынааҕы куйаас намырыйан, киэһээҥҥи сөрүүн түһүүтэ саппыкыһыт Касым-агалыын, хонуу курупааскыларын бултаһаары, аттанныбыт. Ыҥыыр атынан Баяндай толоонугар, клевер ыһыллыбыт сиригэр тиийиэхтээхпит…

— Дьэ, нохоо, бу хотоолу аастахпытына, клевердээх хонуубут кэлэр. Онно хонуу курупааскыта диэн хара баһаам! Кыырдынан, илиминэн даҕаны туттарыахпыт, кураанах төннүөхпүт суоҕа, — Касым-ага үтүлүктээх илиитигэр курупааскыһыт кыырды олордон иһэн, күө-дьаа кэпсээн баһаарыйар.

Иннибитигэр кини булчут ыта көтөр сытын ылаары, от быыһынан сүүрэн эймэкэччийэр.

— Баар-суох көмөлөһөөччүм! — диэн Касым-ага ытын хайгыыр.

Мин, саҥа булчут быһыытынан, барыны бары сонурҕаан, сэргии көрө иһэбин. Ыттаах кыырт хайдах тутталларын кэтээн көрөбүн. Кыырт субу көтөн тахсыахтыы, кынаттарын даллатан, булду көрдөөн тула эргини көрөн эрилиҥнэтэр…

Иннибитигэр клевердээх хонуу нэлэһийэн көһүннэ. Биһиги аттарбыт тэһиинин тардан, тыаһаабакка, аргыый аҕай хаамтардыбыт. Сотору буолаат, чөрөйүөҕүнэн-чөрөйөн сүүрэн испит ыппыт эмискэ тохтуу түстэ, от быыһыгар муннун анньан сытырҕалаата.

— Ыппыт сыт ылла, — Касым-ага сэрэттэ.

Бу түгэҥҥэ чугастан хонуу курупааскыта көтөн таҕыста. Мин киһим кыырдын хайдах ыыппытын өйдөөмүнэ да хааллым. Кыырт буулдьалыы суйулаан, окко түһэн саһаары намтаабыт көтөрү ситэ баттаата. Иккиэн сууласпытынан клевер быыһыгар түһэн хааллылар. Биһиги кинилэр түспүт сирдэригэр батыһан тиийдибит. Кыырпыт булдун саба үктээн, биһигини кэтэһэрдии хоноллон олорор эбит.

— Дьиҥнээх булчут диэх курдук! — мин сөҕөн саҥа аллайдым.

— Этимэ даҕаны, мин кыырда суох курупааскылыы барааччым суох, — Касым-ага эгэ-дьэгэ буолан, атыттан түһэн көтөрү ылла. Илиитигэр синньигэс, уһун тирбэҕэ быаны эринэ-эринэ, кыырдын тыла тиийэринэн хайгыы турда.

Мин көрбүппүттэн-билбиппиттэн ис-испиттэн долгуйдум. «Касым-ага илдьэ кэлбэтэҕэ буоллар, манныгы көрүө суох эбиппин» дии саныыбын, кыырды сэргээн көрөбүн. Касым-ага даҕаны сэргэхсийбит, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. Унньуктаах, ыарахан үлэттэн илистибит дьүһүнэ-бодото сырдаан, астыммыттыы мичээрдиирэ…

Мин туохтан сылтаан, итиэннэ хаһааҥҥыттан булка сылдьыһыах баҕам үөдүйбүтүн өйдөөн кэллим. Ити инньэ кыһыҥҥыттан ыла эбит. Оччолорго биһиги бэчэрииҥкэлэр кэннилэриттэн саппыкыһыт мастарыскыайыгар үгүстүк киирэ сылдьар этибит. Касым-ага хара сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри сиһин көннөрбөккө үлэлиирэ. Биһиги хаһан баҕарар көтөн түһэн, аалыллан килэрийбит намыһах ыскамыайкаларга олорунарбыт итиэннэ ыйытарбыт:

— Касым-ага, туох туһунан истиэххин баҕараҕын?

— Үөрэхтээх дьон бэйэҕит билиэххит буоллаҕа, — саппыкыһыт сэргэхсийэ түһэрэ.

Кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ норуот уус-уран айымньытыттан сэдиптэнэн суруллубут поэмалары, пьесалары, сэһэннэри ааҕан иһитиннэртээбиппит. Касым-ага үһүйээннэртэн, номохтортон ордук сэҥээрэн «Жэн нэме», «Джамшит», «Эллиф лэйлун Валлайлун» диэннэри истэрэ. Кини үлэтиттэн аралдьыйбакка, бэрт болҕомтолоохтук истэрэ, сороҕор тыл кыбытара: «Оҕолоор, били уус тарбахтаах дьадаҥы уолу баайдар таптыыр кыыһыттан араарбыттарын туһунан ааҕыҥ эрэ. Тоҕо дьадаҥы даҕаны күүстээх тапталы билиэ суохтааҕый?» — диэн бөлөһүөктүүрэ. Касым-ага ити курдук ыйытыыларыгар биһиги кыайан эппиэттээбэккэ, бэйэтэ быһааран биэрэрин кэтэһэрбит. Кини үлэтин быыһыгар эмиэ да истэрэ, эмиэ даҕаны ыйытыыларга хоруйдуура. Касым-ага ордук табыллыбыт киэһэтигэр паара саппыкыны тигэн бүтэрэрэ…

Соторутааҕыта, биирдэ биһиги хонуу курупааскыларын хайдах бултуур туһунан сэһэргэспиппит. Касым-ага суолдьут ытын, кыырдынан көтөрү хайдах туттарарын, ханнык кэмҥэ бултуур ордугун туһунан бэркэ тэнийэн кэпсээбитэ.

— Булка барыах иннинэ кыырды баайар куолу, — кини уутугар-хаарыгар киирэн сэһэргээбитэ. — Суукканы-суукканан аһаппакка эрэ, кинини утутумаары, эйэҥэлии турар кундакка* олордуллар. Ол кэнниттэн аны окчугунан (арыыга мөкүнүтүллүбүт кыырт ньуолах түүтэ) аһатабын. Оччоҕо куртаҕа үчүгэйдик ыраастанан, көтөр иҥсэтэ көбөр, аһыах-сиэх баҕата күүһүрэр. Туттарбыт көтөрбүттэн бөдөҥүн бэйэм талан ылабын, кыратын кыырпар биэрэбин. Аччык кыырка өлүүтүн бэрсибэтэххинэ, сатаан бултуйбаккын…

Ол киэһэ ким эрэ сакааһын толороору үлэлэһэ олорон, Касым-ага табахтыы-табахтыы, көтөрү кыырдынан хайдах бултатарын туһунан бэрт өр сиһилии кэпсээбитэ. Мин ымсыырбычча, биирдэ эмэ бэйэтин кытта булка илдьэ барарыгар көрдөспүтүм…

Дьэ уонна өртөн ыраламмыт баҕам туолан, бу бултуу сырыттахпыт.

Киэһэрдэ. Сайыҥҥы ньүөл от сытыы сыта тула таргыыр. Онтон-мантан хонуу курупааскылара куоталаһан эрэрдии чыллырҕаһаллар: «Вит-валдак! Вит-валдак! Ваг-ваг-ваг! Ваг-ваг!»

Сотору эмиэ кыырпыт иккис көтөрүн тутта.

Кэнникинэн мин киэһэ аайы «утуйуу буолла», «утуйуу буолла» диирдии айдаарар кырачаан эрэйдээхтэри быдан улахан, күүстээх көтөрүнэн туттарарбытыттан кыбыстыах, толооһургуох курдук буоллум.

Клевердээх хонууну туораан, хонуу саҕатыгар үүммүт маска тиийиибитигэр, Касым-ага, мин мунчаарбыппын сэрэйбиттии, этии киллэрдэ:

— Чэ, аны кыырда суох, угуйан бултуохха.

— Дьэ, эрэ! — саҥа аллайа түстүм. — Оннук эмиэ баар эбит дуу?

Аттарбытын маска баайдыбыт.

Касым-ага ытын дьарыйан, мас төрдүгэр сытыарда. Кыырды мутукка олордон баран, тирбэҕэ быанан иҥиннэрдэ. Онтон хурджунун иһиттэн остуоруйаҕа кэпсэнэр аптаах шибык маска майгылыыр угуйар тэриллэрин, от күөҕэр сөп түбэһэр өҥнөөх дьоҕус илими хостотолоото. Ол кэнниттэн клевер үөһүн диэки киирдибит.

Касым-ага кэмниэ-кэнэҕэс табыгастаах миэстэни булан, илимин тэнитэн туруорда. Илим аттыгар оҥхойго хаптайан, сытынан кэбистибит. Киһим миигин хамнаама, тыаһа суох сыт диэн сэрэттэ.

Тэйиччи соҕус хонуу курупааскыта ханыытын ыҥыран чырылаата. Онуоха Касым-ага икки угуйар тэрилиттэн биирдэһин хаҥас илиитигэр ылан, тарбахтарынан баттаамахтыы-баттаамахтыы, аргыый үрдэ: «Чук-чук! Чук-чук!» — диэн ис киирбэх, чурулас дорҕооннор тарҕаннылар.

Сонно тула өттүбүтүттэн көтөрдөр: «Вит-валдак! Вит-валдак! Ваг-ваг! Ваг-ваг!» — диэн аймана түстүлэр.

Көтөрдөр ыҥырса-ыҥырса, биһиэхэ чугаһаан эрэллэр быһыылаах. Касым-ага, миэхэ хамсаама диэн тарбаҕын чочоҥното-чочоҥното, салгыы үрэ сытта. Курупааскылар саҥалара адьас чугас иннибитигэр иһилиннилэр. Онуоха Касым-ага иккис угуйарын ылла уонна тарбахтарынан омурдун баттыы-баттыы үрдэ. Угуйар тэрил тыаһа уларыйан, быдан уйаҕастык, намыыннык иһилиннэ.

Киэһээҥҥи налыйбыт-наскыйбыт чуумпуга, кэрэ музыка тыаһыныы дьүрүһүйэр дорҕооннор абылаҥнарыгар ыллараммын, истэ сыттым…

Чугас баҕайы хонуу курупааскыта субуруччу алтата саҥарда: «Вит-валдак!», «Вит-валдак!», «Ваг-ваг!», «Ваг-ваг!»

— Аһа! Обургу көтөр саҥарар! — Касым-ага сибигинэйдэ.

— Икки тэҥинэн иҥнээччи дуо? — оргууй ыйытабын.

— Түбэһээччи… Ити саҥарааччы билигин аны чугаһаабат… — диэт, Касым-ага омурдун охсо-охсо, эмиэ үрэн барбыта. Онно хардаран, адьас чугастан хонуу курупааскыта саҥарда. Мин бобууну умнаммын өндөйөн көрдүм. Көтөр илими туһаайбытынан субу тиэтэйэн-саарайан иһэр эбит. «Оо, дьэ, көрөөхтөөбөт. Сибилигин кэлэн түбэһиэ ээ», — аһына санаатым. «Баҕар, үргэн көтөөрөй» диэн кэтэстим. Көтөр угуйар саҥа иһиллибэт буолбутуттан тохтоон, илим таһыгар чээччэйэ сырытта. Ити икки ардыгар Касым-ага сулбу ойон турда. Курупааскы көтөөрү, сөрөммүт атаҕыттан иҥнэн, тарыкынайда. Мин туох буолтун көрөр баҕаттан сонно ыстанан тиийбиппэр, Касым-ага көтөрү илимтэн араара охсон, миэхэ уунна.

Мин, көтөр куттаммыт хараҕын көрүмээрибин, киэр хайыстым. Эрэйдээх кутталыттан сүрэҕэ бып-быллыгырас. Билигин аҕай көҥүлүнэн көччүйэ сылдьаахтаабыта ээ. «Ыытан кэбистэххэ?» диэн санаан ыллым. Ол эрээри Касым-ага сөбүлүө суоҕуттан туттуннум. Санаабычча быһыыланнахпына хоргутуо, аһыннарбын даҕаны көтөрбүн ягташка угуннум.

Өссө икки курупааскыны туттарбыппыт. Булт үлүскэнигэр ылларан, айылҕа бэйэтэ мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, төһө өр бултаһыахпыт эбитэ буолла.

Касым-ага илимин туруоран, эмиэ угуйаары сорунна. Хардарыта солбуйа сылдьан, угуйар тэрилинэн үрэн көрдө. Биир көтөр хардарыах курдук гынан иһэн, ылы-чып барда.

— Бу акаарыны көр! — Касым-ага кыһыйан үөҕүстэ. Онтон кырдьаҕас булчут туран, мин таспар кэлэн олордо.

— Тугу эрэ бутуйдум быһыылаах. Табахтыы түһэн баран салгыахпыт.

Күн саҕахха саһан, тула хараҥаран барда. Жонгар Алатау хайата барык-сарык халлааҥҥа кыһарыйтаран, арыычча күлүгүрэн көстөр. Касым-ага умса туттан саҥата суох табахтыыр. Мин, эмиэ кинини аралдьытымаары, ону-маны саныы олордум.

Бу кэмҥэ хайа диэкиттэн тыал үрэн сирилэттэ… Мастар иэҕэҥнэһэн, от суугунаан, тула барыта тыаһаан-хамсаан барда.

— Аны булт тахсыбат, быраатыкаам! Тыал мэһэйдиир. Төннөрбүтүгэр тиийэбит.

— Касым-ага, ити айылҕа олус наһаалаабатыннар диэн моһуоктаста быһыылаах, — диибин күлүү-оонньуу аҥаардаахтык.

— Биһиги туохпут буруйай? Булт диэн булт! — Касым-ага утарар. — Көтөрдөр ханыы тардыһаары, бэйэлэринэн илимҥэ киирэллэр дии…

— Ханыы тардыһаары даа? — мин дьиибэргээтим.

— Дьэ, оҕордук… Кинилэри көҕүтээри угуйабын эбээт. Атыырдара тыһы курупааскы саҥатын истэннэр кэлэллэр. Ханыыларын көрдүү сылдьан, илимҥэ киирэн биэрэллэр.

Касым-ага ити этиитэ миигин улаханнык долгуппута. Маннык булт хамсыыр-харамайы айылҕатынан угаайылааһыҥҥа олоҕурар эбит. Итэҕэйимтиэ көтөр эрэйдээҕи албыҥҥа киллэрэн тутар — соччото суох быһыы!

Ол гынан баран Касым-агаҕа тугу да эппэтэҕим.

Ити кэмҥэ кини, хомунан бүтэн, аттары бэлэмнээбитэ.

Тыал астан, үүт-тураан чуумпуга эмиэ көтөрдөр ыҥырсан: «Вит-валдак! Вит-валдак! Ваг-ваг! Ваг-ваг!» — дэһэр саҥалара хойдубута.

Биһиги бултуох санаабыт уостубут этэ, дьиэбитигэр тиэтэйбиппит.

### «Ыксыыбын диэн ыт буола сыстаҕым үһү…»

Каваш-аҕай туһунан «бу адьас Насреддин Эфенди илэ бэйэтинэн сылдьарын кэриэтэ киһи» диэн этээччилэр. Самнайа сытыйбыт хоҥор хара кырдьаҕас атын мэччитэн, сатаатар, арыый уотан, куҥун-таһын, өҥүн-дьүһүнүн тупсара түһэр баҕатын кини хаһан даҕаны олоххо киллэрбэтэ. Тоҕо диэтэххэ, кини үс кыһыны быһа хоһуолу былдьаһар кокпар оонньууга кыттара, эбэтэр кыырдынан бултаан, бокуой булан атын сынньаппат этэ. Кокпарга кыттара да диэхтээн аатыгар эрэ буолара. Күрэс былдьаһааччылар кэннилэриттэн хаҥкычахтатан иһэн: «Тиэтэйимэ, эр бэрдэ, Сетек баайга ойут, биитэр Ислам-хаджига ыстаннар!» — диэн ыһыытыыра. Кокпар илин былдьаһыыта, урут түһэр мөккүөр буоллаҕа дии, оттон хоһуолу мүччү туттаран, атыттартан арыычча атан иһэр джигиккэ кини ыксаабакка сүбэлиирин истэргэ толоос. Буолумуна даҕаны, бытаан, сыылба бэйэтэ атыттарга да атыны тугу этиэй.

Хата Каваш-аҕайга дьоҕус эрээри үчүгэйкээн яблоко маһа үүнэр чараҥнааҕа. Сүрэҕэ-бэлэһэ киирдэҕинэ, сайыны быһа даҕаны яблокотын маһыттан арахпата. Биир тэҥник кырылаан турар мастарын эрээтин көннөрөр, умнас таһынааҕы уу мустар оҥхойун буорун көбүтэр, ыппыт охтуу көнөтүк тыргылла сүүрэр арыгын биэбэйдэһэр, чараҥын киэргэтэн сибэкки эгэлгэтин үүннэрэр… Ол курдук сиһин көннөрбөккө, олорон-туран көрбөккө түбүгүрэр. Кини төһө да илиитин араарбакка үлэлээн, нэдиэлэ устата оҥоһуллар үлэни биир күнүнэн, ыйдааҕыны нэдиэлэ иһигэр хара сарсыардаттан хараҥа түһүөр диэри хойутаан бүтэрдэр, син биир салгыбакка-арахсыбакка бөкчөҥнөөн тахсара.

Дьэ ити курдук сүрэҕирэн-бэлэһирэн үлэлиир кэмигэр кинини араас көргө-нарга аралдьыппат ордук. Өскөтө кыырт булдугар эбэтэр атын туохха эмэ ыҥырааччы көһүннэҕинэ, кини отонноох мастарын быраҕан, нэдиэлэнэн, бүтүн ыйынан даҕаны көстүмүөн сөптөөх. Эрин оннук кыдьыгын бэккэ билэр Аминам эдьиий: «Тыал курдук сэлээр, солуута суох киһи!» — мөҕүттэ-мөҕүттэ үлэҕэ бэйэтэ ылсарыгар тиийэрэ. Эрэ төннөн кэллэҕинэ, күөс бастыҥа кэм устата сирэй-харах анньан сэмэлээн-саатырдан ыыстыыра. Каваш киһи эрэ өһүргэниэх хатыылаах тылларын кулгааҕын таһынан истэн, бүлтэгэр харахтарынан ол-бу диэки көрөн мэлээриҥнии олорооччу. Эмээхсинэ кыһыытын-абатын барытын тоҕо сүөкээн тыына тахсан тохтоотоҕуна, туох да буолбатаҕыныы: «Хайаныллыай, ыксыыр-тиэтэйэр сатаммат…» — диэн киҥинэйээт, ас тардыллар дастарханын диэки сыҕарыйара.

Ити эрээри туох да иҥэ-дьаҥа суох Каваш-аҕайы кырдьаҕастыын-оҕолуун бары сөбүлүүллэрэ. Ыалга сылдьарын, күндүлэтэрин таптыыр буолан, ардыгар, бэйэтэ эмиэ ыалдьыттаныан баҕаран кэлэрэ. Аул биэс-алта саамай ытыктыыр дьонун ыалдьыттата ыҥырара. Эрдэттэн сэрэтиллибэтэх Аминам эдьиий мэччийэн кэлбит ынаҕын ыы, оттукка анаан кии хатаран бэлэмнээн, күннээҕи түбүгэр миккиллэ сырыттаҕына, арай бииртэн биир киһи кэлэн эҕэрдэлэһэн кэпсэтэн бараллар. «Айыым-таҥарам, туохха кэлбит буоллахтарай?» диэн иһигэр мунаара саныы-саныы иһирдьэ ааһалларыгар көрдөһөр, сымнаҕас олбохтору бэлэмниир.

— Бэйи эрэ, оттон Каваш-аҕай бэйэтэ ханнаный, ыалдьыттата ыҥырбытын, ама, умнан кэбиспитэ буолуо дуо? — ыалдьыттартан биирдэрэ эмэ мунаахсыйан ыйытар.

— Дьэ билбэтим, оттон аттанан ханна эрэ барбыта, күүтэ түһүҥ ээ, сотору кэлэр ини, — диэн мух-мах буолбут дьахтар муҥнаах алы гына сатыыр.

Иһигэр сэрэппэккэ ыалдьыттары ыҥыран баран бэйэтэ ханна эрэ дьөлө түспүт, маннык табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэрбит эригэр абаккара саныы-саныы, холумтаҥҥа уот оттон, Каваһы кэтэһэ таарыччы ыалдьыттарыгар чэй кутуталаата. Сатаатар, лапса буһарыан этэ суох. Инньэ гынан, иһити-хомуоһу бэлэмнээбитэ буола, кыбыстан сиргэ эрэ тимирбэккэ сылдьаахтаахтаата. Ыалдьыттар чэй иһэ олорбохтоон баран, соркуойдаммыт биитэр буспут эт сыта биллибэтиттэн тулуйбакка-тэһийбэккэ, биир-биир туран бараары хомуннулар.

— Каваш-аҕай, арааһа, уһаары гынна, биһи барыыһыбыт…

Туох да диэн хааллара түһэр кыаҕа суох хаһаайка: «Оо, дьэ, арыый тохтуу түспүттэрэ буоллар, баҕар, Каваш баттаһа кэлиэ хаалла…» — диэн абатыйан тарбаҕын ыстыы хаалла.

Каваш-аҕай сарсыҥҥы күнүгэр ботуоҥкатыгар икки мас көтөрдөөх, туох даҕаны буолбатаҕыныы, муннун анныгар киҥинэйэн ыллыы-ыллыы эбиэт саҕана эрэ көтөн түспүтэ. Аминам эдьиий айаҕыттан уот кытыастарга дылы гыммыта:

— Туох буолбут даҥ курдук киһигиний, дьиэҕэр ыалдьыттары ыҥыран баран, бэйэҥ ханна сүтэ сылдьаҕын?! Саатан сиргэ тимириэхпин сир кытаанах этэ! Соторутааҕыта эт ылар аатыран, баһаарга баран, икки күнүнэн эргийэн кэлбитиҥ!

Каваш-аҕай от күөҕэ быысапкалаах түбүтүөйкэтинэн сирэйин, сүүһүн ньухханан молооруҥнаабыта, онтон ойоҕун диэки бүлтэгэр харахтарынан килээриччи көрбүтэ:

— Ханна сүтүөмүй, оттон ыалдьыттары булт этинэн күндүлээри бултаан кэллэҕим дии. Кэтэспэтэх буоллахтарына, хайыахпытый, бэйэлэрин буруйдара, — диэн бар гыннарбыта.

— Айыым-таҥарам, бу саҥатын истиҥ! Суох, эйиигин тулуйарбын букатын аастым! — Аминам эдьиий кэлэйэн-бэркиһээн ытыһын охсуммута, өссө да өр эрин мөҕөн күүдэпчилэммитэ. Оттон Каваһы хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха сиик тахсыбат дьүлэй куҥнаах киһиэхэ холуохха сөбө: үөҕэллэр эрэ мөҕөллөр — минин тартаран көрбөккө, чэй иһэн бурулатан тиритэн-хорутан килээриҥнии олорбута.

Сыылба, наҕыл Каваш ыалдьыттыы барар түгэнигэр эмиэ дьон-дьон кэнниттэн, бары тарҕаһан эрдэхтэринэ, дьэ саҥа тиийэрэ. Уонна хаһан ойоҕо оҕо ыытан ыҥыртарыар диэри төһө баҕарар олорон ыалы салгытара. Ойоҕо, кини ити майгытыгар «кытта төрөөбүт кыдьыгын хайдах да гынан көннөрбөккүн» диэн, үөрэнэн хаалан, сапсыйан кэбиһэргэ эрэ тиийэрэ.

* * *

Ыкса күһүн ыраах баар биир доҕоро Кавашка илдьит ыыппыта: «Кэлэн хас эмэ күҥҥэ хонон-сүтэн ыалдьыттыы түс, ону-маны былыргыбытын сэлэһэн ахтылҕаммытын таһаарыа этибит», — диэн. Ойоҕо «хата, баран ньиргиччи ыалдьыттаан тыынын таһааран, арыый кэриискэлиирэ тохтуо» диэн күлүгэр имнэнэн, үөрэ-көтө атаарбыта.

Каваш-аҕай доҕоругар ыйы быһа ыалдьыттыыр. Булка, кокпарга сылдьыһар. Атаһа кини наҕыл, дьалбаа майгытын уруккуттан билэр буолан эмиэ атаарарга тиэтэйбэтэҕэ. Биирдэ Каваш дутарга оонньоору кылын чиҥэтэн-холкутатан барбыта. Кини ол бодьуустаһар кэмигэр кутуллубут чэйэ былыр үйэҕэ сойбута. «Чэ, доҕор, чэй сойуор диэри, хайа муҥун, оонньуурга сөп буолла ини!» — диэн атаһа тулуйа сатаан баран, киһитин тиэтэтэн көрбүтэ. Суох, Каваш син биир соруктаах аҕайдык дутарын кытары эрийсэ олорбута. Атаһа бэркиһээн күлбүтэ.

— Туохтан күлэҕин? — Каваш дутарыттан арахсыбакка олорон ыйыппыта.

— Ээ, уруккуну санаан… — киһитэ мүлү-халы эппиэттээбитэ.

— Ол тугу?

— Били оҕо сылдьан, яблоко уораары, эн бытааҥҥыттан тутуллан таһыллыбыппытын өйдөөтүм…

— Ээ, оннук баара… — Каваш-аҕай дутарын дьалты ууран, салгыы ахтыһардыы оҥостубутугар, атаһа уруттаабыта:

— Чэ, бэйи, ол хааллын… дутарга оонньоору гыммытыҥ дии.

Каваш өс-киирбэх дутарын ылан, өссө биэс мүнүүтэ эрийбэхтээн баран, кэмниэ-кэнэҕэс дьэ астынна бадахтаах. Вадариха матыыбын оонньуу-оонньуу ырыатын саҕалаабыта. Ол эрээри аны күөмэйим кэһиэҕирдэ диэн тохтоон, итии чэй куттаран иһэн барбыта. Үлүһүйэн ырыатын умнан, билиитэ чэйдээҕэр от чэй ордугун хайҕаан, бэрт уһуннук куолулуох курдук буолтун доҕоро тохтоппута. Каваш эмиэ дутарын ылан ырыатын саҥалыы буолбакка, ортотуттан саҕалаан ыллаан кээҕинээбитэ. Доҕоро кини ырыатыттан чуут күлэн тоҕо бара сыспыта.

— Ээ, дьэ, Каваш, эр бэрдэҕин, махтал эйиэхэ! — диэн күлэрин нэһиилэ кыатанан, ымаҥныы-ымаҥныы хайҕаабыта буолбута.

Биирдэ дьиэ таһыгар өр баҕайы кэпсэтэннэр, дьагдьайбыт дьиэлээх: «Бээрэ, Каваштыын манна бириэмэни, күнү-дьылы билбэккэ олорорбут үчүгэйин үчүгэй эрээри, антах дьоно хайдах-туох олордулар буолла. Бука, сүтүктээн эрэллэрин дьалбаа киһиҥ санаатыгар оҕустарбакка сылдьаахтаатаҕа» диэн иһигэр кыбыста санаабыта. Ол иһин аргыый үтэн-анньан ыйыппыта:

— Доҕоор, тымныыбыт түһэн эрэр. Дьиэҕэр оттук киигин хаһааммытыҥ дуо?

— Ээ, тиийдэхпинэ дьаһайыллыа.

— Баҕар, дьоҥҥун билсэ, бара сылдьыаҥ буолаарай. Онтон төннүөҥ этэ ээ…

Каваш-аҕай «кырдьык даҕаны билсэ сылдьыахха баар этэ» диэн ботугураан иһэн, өлүү түбэлтэлээх, үөрү кытары төннүбүт уулаах эриэн ынах хаһааҕа киирбитин көрө түспүтэ: «Эс, уоһах амсайбакка эрэ хайдах төннүөмүй?!» — диэн саҥа аллайбыта.

Инньэ гынан, Каваш ынах төрүүрүн кэтэһэн өссө хаалар буолбута. Ол курдук кыс ортото уоһах амсайан, уоһахтан оҥоһуллубут лэппиэскэ сиэн, дьэ санаата дуоһуйан: «Бээрэ, дьэ барарга уолдьастаҕа буолуо…» — диэбитэ.

Киэһэ Аминамын түүлүгэр көрбүтүн туһунан саҥарбытыгар, атаһа хоноһото дьиэтин дьэ ахтыбытын өйдөөбүтэ. Нөҥүө сарсыардатыгар ыалдьытын атын ыҥыырдаан биэрбитэ.

Каваш өр аарыгыран-айгыстан, хос-хос махтанан-баһыыбалаан, дьиэлээххэ «бисмилла» дии-дии саҥардыы тэлгэһэттэн хаамтаран иһэн, ата тэлгэх мас быыһынан үктээн, туйаҕыттан кыбыллан бүдүрүйэн, ыалдьыт төбөтүн оройунан баран атаҕа адаарыйбыта. Ыга куттаммыт атаһа киһитигэр сүүрэн кэлэн, тэбээн-сахсыйан, атаҕар туруорбута. Кылаана да кыларыйбатах Каваш-аҕай таҥаһын-сабын тэбэммитэ, таҥараҕа махтаммыта уонна эппитэ:

— Доҕоччуок, аллаах эрэ быыһаата, ыксыыбын диэн ыт буола сыстаҕым үһү!

Дьэ, Каваш-аҕай оннук дьикти киһи этэ.