# Таптал тиһэх кыланыыта

Надежда Петровна Андросова, сост

Ааптардар таптал уустук иэйиитин араас өрүтүн уратытык арыйаллар. Бастакы таптал, имэҥ, таҥнарыы, күүтүү, албыннатыы, ыра санаа, көссүүлэһии курдук таптал эгэлгэ көстүүтэ сиэдэрэйдик ойууланар. Бу дьикти иэйии киһи дьылҕатын айар эбэтэр алдьатар айылгыта таабырын буолан таайыллар, умсугутар, абылыыр.

## Таптал тиһэх кыланыыта

Түүнү көтүппэккэ кэриэтэ мин Дьулустаананы түһээн көрөбүн. Кыыс илэ, субу баар курдук, түүлбэр киирдэҕинэ, иҥсэлээхтик эпсэри кууһан ылан, утаппыттыы уохтаахтык-төлөннөөхтүк ууруубун, мөтөгөр түөһүн, синньигэс биилиттэн аллара улам кэтирээн түһэр, мыс курдук муус маҥан эттээх ласпаҕар самыытын сымнаҕастык имэрийэбин. Оччоҕо кыыһым, тымныы ууну испит дьөһөгөй оҕотунуу, эдэркээн имигэс таһаата дьигиһийэн, өрө мэтэҥнии-мэтэҥнии, имэҥ ураты аптаах-хомуһуннаах дьайыгар угуйар, умсугутар. Эмиэ да ынчыктыыр, эмиэ да ыҥыранар кэриэтэ иһин түгэҕиттэн иэнигийэн өрө уһуутуу сытар. Онтон мин сүрэҕим эдэрбинии тиҥиргэччи тэбиэлиир, мэйиим эргийэн, хараҕым ирим-дьирим буолар…

…Мин кинини быһайын түбэһиэхчэ алҕаска көрсүбүтүм. Биир үтүөкэннээх күн Нуучча театрын таһынааҕы сайыҥҥы барга, «тиийэр буоллаҕына, сотору тиийдин» диэммин, били Россия Киин телевидениетыттан кэлэ сылдьыбыт дьахтар «саха ыччатын тапталлаах утаҕынан» сүрэхтээбит 9 нүөмэрдээх пиибэтин атыылаһан, икки бытыылканы утуу-субуу «охсон» кэбистим. Онтукам өр күүттэрбэтэ, быһа төбөбөр куугунаан таҕыста. Дьэ, доҕоор, бэркиһиэм туһугар, эдэрбэр түһэн хааллым. Итинниги этэн эрдэхтэрэ, «кырдьан баран кылыыһыт буолбукка дылы» диэн. Мин туран, тулабын көрүтэлии олордум. Кыргыттар барахсаттар кэрэлэрин эриэхсит! Кистии-саба ымсыыра кыҥастаһабын. Бары үтүктүспүт курдук этиргэн бууттарын ыбылы ылбыт кыараҕас бүрүүкэлээхтэр биитэр самыыларын арыычча сабар кылгас дьууппалаахтар. Курданалларыттан үөһэ өттүлэригэр туохтара барыта курдаттыы туналыйа сандааран көстөр, аһаҕас уолуктаах, чап-чараас үрүмэччи кыната куопталаахтар. Айахтара хам буолбат, уостарын-тиистэрин оонньотон, күө-дьаа кэпсэтэн олорон, тэһэ астарбыттыы, эмискэ тэбэнэттээхтик күлэн сыһыгыраһаллар.

Оннук кулгаах, харах буолан олордохпуна, курбуу курдук көнө уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, мааны таҥастаах эдэр дьахтар киирэн кэлэн, аттыбынан ааһан истэҕинэ, түбэһиэхчэ «Хайа, бу кыыс иккистээн тоҕо кэллиҥ?» диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Анарааҥҥым хап-сабар: «Суох, аан маҥнай кэллим. Бэриэччиттээхпин ээ, ону көрдөҕүҥ буолуо», — дии оҕуста, мичээрдээн хаар маҥан тэбис-тэҥ тиистэрэ кэчигирэстилэр. Арылхай киэҥ харахтарын, уурбут-туппут курдук обуйук уостарын, биллэр-биллибэттик тэтэрдиллибит тунал маҥан иэдэстэрин бэлиэтии көрдүм. Кинини мин тута сөбүлээтим. Ону сыыска түһэриэ баара дуо — пиибэ ылан аттыбар кэлэн олордо. Кэтэмэҕэйдээн иһэн, кэпсэтии тимэҕэ дэбигис сөллөр. Билсистибит. Хотуттан сылдьабын, оскуолаҕа үөрэнэр икки кыра оҕолоохпун, кэргэним оһолго түбэһэн өлбүтэ, аатым Дьулустаана диэн бэйэтин туһунан ирэ-хоро кэпсээтэ. Кэлин тылбар киллэрэн, саҥа тутуллан эрэр даачабар илдьэ бардым. Автобустан түһэн, бэс чагда устун, хаһааҥҥыттан эрэ ыкса билсэр дьоннуу, сиэттиһэн хаамыстыбыт. Аараттан халбаһыы, килиэп, арыы, бэйэбэр «чекушка» диэн ааттанар икки бытыылканы, ыалдьыппар, водканы испэппин диэбитин иһин, пиибэ атыыластым.

Үс да түөртээх баанньыкка анаан тутуллубут, кыараҕас да буоллар, син хоп курдук дьиэм туомугар киллэрдим. Бастаан уу сахалыы чэй өрүнэн өл хаптыбыт. Дьулустаана пиибэни кутта-кутта иһэн, холуочуйа быһыытыйда. Мин арыгыга чугаһаабатым даҕаны. Бу кэрэчээн бэйэлээҕи көрөн олорон, итирэн дуу, холуочуйан дуу эмискэ тосхойбут дьолбун мүччү тутуохпун баҕарбаппын.

Аһаан бүппүппүт кэннэ ыалдьыппын дьыбааҥҥа сиэтэн илдьэн олордубутум. Кини имиллибит тириилии сымнаан, нусхайа таалан хаалбыт курдуга. Оннук ураты баартаах түгэн миэхэ сырыы аайы тосхойбото чахчы. Ыбылы кууһан ылбытым. Дьэ, онтон уос-уоска даҕайсар умсулҕан уоҕун абылаҥар өйдүүн-сүрэхтиин сүүйтэрэн, бэл ойор күннээх орто дойду оһуорун-мандарын таһыччы умнан, уоттаахтык-төлөннөөхтүк уураһан барбыппыт. Дьахтарым, илиитин-атаҕын ыһыктан, субу күн сиригэр баар эр дьонтон миэхэ эрэ бас бэринэн, дьыбааҥҥа тиэрэ сытынан кэбистэ, быстах-быстахтык, ыгыл-тыгыл тыыммахтаабыта. Миигин бэйэтигэр саба тардыммыта. Мин уһуну-киэҥи ырыҥалыы барбакка, бу эдэркээн барахсан киһини ымсыырдар ураты умсугутуулаах талыы-талба этин-сиинин хаххалыы сылдьар мааны таҥаһын биир-биир устуталаан ханна түбэһэринэн быраҕаттаатым. Таарыйа эттэххэ, былыргылар дьахтар хос-хос кэппит ис таҥаһын холбуур мыаннарык быатын сүөрэллэригэр төһөлөөх эрэйдэнэллэрэ буолуой?!

Дьыбааҥҥа ийэттэн төрүү ньылбы сыбыдахтаммыт эдэр дьахтар иттэннэри түһэн тарайа сытарын көрөр олус астыга. Сиэрин ситэрэн тэтиҥ умнаһыныы дьылыгырас көнө атахтарын икки аҥы ахчаччы бырахпыт этэ. Төһө даа сааһырдарбын, эр киһи элээмэтэ буоллаҕым, видиктэн көрөн дьахтар аймаҕы таптал орой-буурай оонньуутугар бэлэмниир араас суол ньымалары син удумаҕалатабын диэххэ сөп. Кыыс уотунан салаамахтыыр умсулҕаннаах уостарыттан арахсан, истиҥ-иһирэх тыллары нарыннык сипсийэ-сипсийэ кулгааҕын эминньэҕин, уһун синньигэс чочуонай моонньун дуоһуйуохпар диэри уураатым-сыллаатым уонна мөтөгөр түөһүгэр көстүм. Тэрэччи тэппит эмиийдэрин буспут дьэдьэни санатар кыракый тумуктарын иҥсэлээхтик соппойбуппар, айахпар илэ-бааччы мүөт амтана биллэргэ дылы гыммыта.

«Оо, үчүгэйин даҕаны!» диэн ботугураат, эмиийин эмэрбин ууратан, үскэл эттээх ласпаҕар самыытын, хаппар куҥун, дьахтар онтон да атын, эр киһиэхэ имэҥи көбүтэр миэстэлэрин имэрийэн-томоруйан, туппахтаан барбыппар, сэгэччи аспыт чараас уостара ибигирэһэн ылбыттара уонна ис-иһиттэн иэнэгийэн: «Ой, мама, больше не могу! Иди ко мне, милый! Я тебя хочу!» — диэт, миигин бэйэтигэр ыбылы тардан ылбыта. Ол кэнниттэн биһиги эт-эккэ сыстыһан (кэлин мин ити түгэни хоһуйбуппунуу):

Үрүҥ түөстээх далбарайым,
Үөһэ-аллара тыыммыта,
Мэтэҥниирин быыһыгар:
«Минньигэһиэн!» диэбитэ.

Хойутуу күүспүт-уохпут уҕараан, налыс гына түспүппүт. Кыыс миигин: «Ой, какой ты мастер, ой, какой ты молодец!» — дии-дии сыллыы-ууруу сыппыта. Уоскуйан баран кини кырдьык-хордьук кэпсээн-ипсээн барбыта:

— Коля, милый, мин эйигин олус сөбүлээтим. Таҥара биһигини эт-хаан өттүнэн сөп түбэһэргэ, тапсарга анаан-минээн айбыт быһыылаах. Өй-санаа да өттүнэн уопсай тылы булуохпут буоллаҕа. Эн сөбүлэстэххинэ, мин эйиэхэ эргэ тахсарга бэлэммин.

Миигин уһурумаҕай сылдьар диэҥҥин атарахсыта көрүмэ. Дьиҥэр, мин материальнай өттүнэн дэгиттэр кыанар түөтэбин. Олорор сирбэр, Сииктээххэ, улахан баҕайы, бирээмэ ат эккирэтэр киэҥ-куоҥ дьиэлээхпин. Аҕам ыстаадаҕа миэхэ өлүүлээбит сүүсчэкэ табатын көрөн-харайан олорор. Онтон мин сыл ахсын иккилии-үстүү табаны идэһэлэнэбин. Тоҥнуу кыһан, туустаан, буһаран сииргэ үрүҥ балыгы урууларым, билэр дьонум аҕала тураллар.

Холбосторбут, эйигин мин онно илдьэ барыахпын сөп. Идэҕинэн саха тылын учуутала эбиккин. Биһиги оскуолабытыгар учуутал тиийбэтиттэн эрэй бөҕөнү көрөллөр. Ыйга уонтан тахсалыы тыһыынча хамнаһы аахсыаҥ. Онуоха пенсияҕын эбэн кэбис.

— Ким билэр, киһи ылбычча «ээх» диэн кэбиспэт дьыалата. Били өс хоһоонугар этиллэринии, быһыах иннинэ сэттэ төгүл кээмэйдэниллиэхтээх, — мин мунчаарбыппын кистээбэппин.

— Өссө сөбүлэһэрдээх-сөбүлэспэттээх, тоҕо этэҥкэстиигин? Мин курдук үчүгэйкээн түөтэлиин түүн аайы кучу-мачы буоларгын сирэҕин дуу? Дьэ, көрүөхпүт, оччотугар билигин секс диэн тугун көрдөрүөм.

Ити кэнниттэн Дьулустаана миигин талбытынан түҥ-таҥ тутан, араастаан үлбүрүйэн барбытыттан өй-мэй буолбутум. Биирдэ өйдөөтөхпүнэ, туора миинэн олороро, хамсаннаҕым аайы төбөтө босхо баран хоххуллара, баттаҕа тыалы утары сүүрэн иһэр сылгы сиэлинии үрэллэҥниирэ.

Итини мин кэлин хоһооммор холбообутум:
Сыһыаммыт араастык кустуктуу куоһанан,
Имэҥи эн биһи дьиҥ-чахчы билбиппит,
Урутун иэйбэтэх абылаҥ абыттан
Иһирэх ис иэйии оһуорун тиспиппит.

…Эт киһи элэйэрэ, сыа киһи сылайара диэн баар буолар. Сэниэбит эстэн, кыратык утуйа түһэн ылбыппыт. Дьахтарым уһуктан кэлэн: «Милый, мне надо в туалет, бомуойа солуурун киллэр эрэ», — диэн көрдөспүтэ. «Абыраллаах иһиппит ханна баарын чопчу билбэппин. Ити тутулла турар дьиэ иһигэр дуу, таһыгар дуу баар буолуохтаах, көрдүөм» диэт, мин таҥна охсоот, таһырдьа тахсыбытым. Биэдэрэбин өр соҕус көрдөөн, көҥдөйө бүппүт улахан дьиэ кэтэҕэр үүнэр эрбэһин быыһыттан булан ыллым уонна күөрэччи туппутунан, били кыракый дьиэм аанын аһыыбар: «Сакааскын аҕаллым, тур», — диэн күө-дьаа дьаһамсыйдым. Харда иһиллибэтэ. Баанньыка анаан тутуллубут буолан, дьиэ түннүктэрэ кыараҕас этилэр, онон иһирдьэ борук-сорук. Тула көрөттүүбүн. Хоноһом биэдэрэни көрдүү барарбар сытан хаалбыт дьыбаана кураанах. «Бай, хайдах-хайдаҕый? Дьээбэлэниэн, саһар сирэ да суох» диэн олус муодарҕаатым. Тиэтэлгэ муостаҕа, олоппос үрдүгэр түбэһиэх быраҕыллыбыт таҥаһа-саба эмиэ көстүбэт. Ньууһунньукка таҕыстаҕа диэн чочумча күүтэ түстүм.

Дьэ, ол курдук, түбэһиэхчэ көрсө түһэн, холооннооҕум диэн хоонньуга сытыарбыт хоноһом, халлааннаан да көппүтэ, сирдээн да тимирбитэ биллибэккэ, суола сойон хаалбыт этэ. Барарыгар кыыс оҕото, хата, икки «чекушкабын», халбаһым, килиэбим тобоҕун уонна бинсээгим сиэбигэр баар биэс уонча солкуобайбын кып гына охсубут этэ. Ыраастык холуоһаҕа олордуу диэн ити буоллаҕа! Кэнэн, итэҕэйимтиэ сааһырбыт дьону, бэл, кырдьаҕас оҕонньоттору албын тылынан ньымааттаан, холуоһаҕа олорпут түбэлтэтэ үгүс буоллаҕа. Итинник «куйуурдаан» аһыыр, таҥнар аферист дьахталлар мындырдаан ииппит айаларын мааны, үптээх-астаах дьон таарыйалларын кэлин истибитим. Олорго холоотоххо мин диэхтээн ахсааҥҥа киирбэт киһи буоллаҕым дии. Онон миигиттэн ботуччутук олордон ылар санаата туолбатах. Кинилэр да буоллаллар, ардыгар алҕаһыыллар эбит.

Бастаан утаа албын тылынан алы гынан барбыт түөкүн дьахтарга төһөлөөх абарбытым-сатарбытым буолуой?! Ити тухары бэйэм албыҥҥа акаарытык киирэн биэрэн, холуоһаҕа олорбуппун билиниэхпин ончу баҕарбатаҕым.

Кэлин оонньообутум оҕус буолан тахсыбыта. Аны туран бэйэм баҕарбатарбын да, өйүм-санаам миигин албыннаан-түөкэйдээн, кэлэтии бөҕөнү кэлэппит дьахтарга иэҕиллэ турар буолла. Бэйэбин бэйэм алы гынан, Дьулустаананы түбэһиэх көрсө түһээйэбин диэн, куоракка баар сайыҥҥы бардары кэрийэр дьаллыктанан, күммүн-дьылбын бараан, сиэбим тэбэннэ. Ол түбүгүрүүм кэбиһиилээх оттон иннэни көрдөөбүккэ тэҥнээҕин билэрим да, күнү көтүппэккэ бара турарым. Сымыйалаан, онно суоҕу куустарбытын үрдүнэн. Булуҥ Сииктээҕиттэн төрүттээх буолуо дуо диэн иэрэҥ-саараҥ санаалар төбөбөр охсуллаталаан ылаллар. Сураһыам иһин, араспаанньатын да, аҕатын аатын да эппэтэҕэ.

Бүтэһик таптал маҥнайгытааҕар уон оччонон күүстээх буолар эбит. Сэттэ уончалаах түс-бас кырдьаҕас киһи уолбар түһэн, күнүс-түүн дьахтары эрэ саныыр буоллум:

Дьэ, хаһан көрсөбүт бэс чагда быыһыгар,
Илииттэн сиэттиһэн сэгэйэ хаамсабыт?
Уос-уоска таҕайсар умсулҕан уоҕугар
Уураһыа этибит тугу да умнаммыт.

Кини экчи удаҕан, ичээн дуу быһыылаах — миигин бүтэһиктээхтик абылаата. Онтон сүөрүнэр кыах суох. Санаам иһинэн киирэр эдэр, эмэн да дьахталлары киниэхэ дьүөрэлии тутан көрдөхпүнэ, өҥнүүн, дьүһүннүүн өлбөөдүйэн хаалаллар. Ол иһин биир табаарыспар: «Эдэр кыыһы аҥаардастыы таптаан кыһалҕаҕа кыпчыттардым», — диэбиппин, атаһым атын өттүнэн эргитэн таһаарбыт. Сотору:

Кэдьэрэҥин көбүтэр
Киимийэлиир эмтэрдээх,
Эдэр кыыһы көҕүтэр
Эстэн биэрбэт эрчимнээх, —

диэн этэн кэбиспитэ чугастааҕы ыаллары тилийэ сүүрбүтэ. Бүтэһик тапталым тиһэх кыланыыта буолбутун Дьулустаана хантан сэрэйиэ баарай?!

## Саас илдьиттэрэ кэллилэр

Саас бастакы илдьиттэрэ — туллуктар кэллилэр. Былыргы оҕо сааһым эрдэҕинээҕитэ курдук бурдук астыыр сиргэ, харалдьыкка түһэллэрэ. Мин кинилэри оҕуурдаан тутарбын умнубакка өйдүүбүн. Олус өйдөөх, сэрэх көтөрдөр. Онтон тураах, кыырт эмиэ кэлэллэр. Олортон маралара — тураах. Маҥнай кэлээтин, бомуойаҕа хасыһарын таһыччы умнан, үрдүк тиит мутугун уһук чыпчаалыгар чөмчөллөн олорон атын баҕайытык хааҕыргыыр, үтүөмсүйэр. Онтон кэдэрги кэмэлдьитэ тардан, сарсыарда аайытын били мин уһун кыһын устата муспут бөхпүн хасыһа олорорун көрөн, кэлэйии бөҕөнү кэлэйэбин. Уонна кэлэн бастакы саас илдьитэ диэн билинэбит, тураах хааҕыргыыр саҥатын иһиттэхпитинэ, атахпыт сири билбэт буола үөрэбит.

Дьыл дьиҥнээхтик салаллыыта биһиги дойдубутугар хараҥаччылар кэлиилэриттэн саҕаланар. Оҕо эрдэхпинэ Куокуйга Тииппики хайатыгар олохсуйаллара. Эниэни, чүүччүнэн тэһитэ кэйбиттии, дьөлө үүттээн уйаланаллара. Онно кинилэри ким да сиэри гымматын, сиэмэх көтөрдөр, кыыллар да тиийбэттэрин бэккэ билэр быһыылаахтара, бырдаҕы, күлүмэни, хомурдуоһу бултаһа төттөрү-таары элэҥнэһэ, чырылыы көтөллөрө. Сытыы кылыс кынаттарынан салгыны быһыта көтөр тыастара иһиллэргэ дылыта. Биһиги, оҕолор, кинилэри таҥара чыычаахтарыгар холуурбут, мэник-тэник оҕолоро уйаларыттан түһэн хааллахтарына, отунан-маһынан салҕанан тахсан, төттөрү уган биэрэрбит. Оо, оҕо сааһым күндү, көмүс көтөрдөрө, мин инники дьылҕам эһигини кытта ыкса ситимнэһиэҕин түһээн да баттаппатаҕым.

Өөр-өр сыллар ааспыттара. Мин ыырым ыраатан, Дьокуускай куорат биир кырыымчык уулуссатааҕы икки этээстээх мас дьиэтигэр баар буола түспүтүм. Маһынан оттуллар кып-кыараҕас дьиэ этэ. Дьэ онно көрбүтүм, били хараҥаччыларым хоруобуйа анныгар туойтан-буортан уйа туттан сымыыттыылларын, сылайбакка, күнү күннүктээн, муос оноҕос көтөн иһэрин кэриэтэ, салгыны суптурута көтөн, салгыбакка чырылаһа көтөллөрүн, бултаан-алтаан аҕалан оҕолорун аһаталларын.

Онно мин үллэр үйэбэр, саллар сааспар биирдэ эрэ көрсүбүт тапталбынаан — Светалыын бииргэ олорбутум. Маҥнай учууталлыырым, кини ханнык эрэ тэрилтэҕэ түүҥҥү харабыл этэ.

Биһиги билсиһиибит учууталлар урукку сынньалаҥ дьиэлэриттэн саҕаламмыта. Мин путевка ылан онно сынньана сытарым. Кырдьаҕас киһилии аһара эрдэ уһуктарым. Ол күн бэс чагда устунан хаамыталаан, бэс сымала сыттаах дыргылын эҕирийэ түһээт, сөтүөлүүр сиргэ тиийбитим. Дьэ онно сорбор дуу, дьолбор дуу Светалыын көрсүһэ түспүтүм. Кини, дуоһуйа сөтүөлээн баран, муостаҕа устан кэлбитэ, тахсарыгар илиибин уунан көмөлөспүтүм. Кини мин ууммут илиибин төттөрү аспатаҕа, баһыыбалаабыта. Харахтарбыт хардарсан, тута бэйэ-бэйэбитин сөбүлэһэ охсубуппут, хайдах эрэ уруккуттан билсэр дьоннуу иллээхтик кэккэлэһэн, кэпсэтэ-кэпсэтэ уопсайбыт диэки хаамсыбыппыт, сарсыардааҥҥы аһылыкка биир остуолга олорбуппут. Ол кэнниттэн мин Светаны оҥочонон хатааһылыырга ыҥырбытым. Оччолорго оҥочону харчыга уларсаллара.

Иккиэйэх буоламмыт, биһирэмнээн кэпсэппиппит. Кини соҕотоҕун Островскай уулусса онуһугар олорорун, газ оттуктаах котельнайга кочегардыырын, холостуойун, дьиэтигэр тэһийбэтин эҥин аһаҕастык кэпсээбитэ. Кини көнө, судургу майгылааҕа, албын дьахталлардыы киэмсийэ туттубат этэ.

Нэдиэлэ кэриҥинэн кини миигин дьиэтигэр ыҥырбыта. Эрдэ ас бөҕөнү бэлэмнээбит, ону остуолга тэлэччи тардыбыт этэ. Илиитэ чэпчэкититтэн көрдөххө, асчыт киэнэ бастыҥа быһыылааҕа. Шампанскай туруорбуппун, сыҥа эрэ күүһүнэн биир үрүүмкэни испитэ. Арыгыта, табахсыта суох мааны барахсан! Билиҥҥи кыргыттар үгүстэрэ табахха тууһугураллар, арыгынан күндүлүүртэн туора турбаттар. Ол сылдьан эҥин араас моһуокка түбэһэллэрэ элбэх.

Света кырасаабысса буолбатаҕа. Таҥаһа-саба, тутта-хапта сылдьар быһыыта-майгыта да тыа кэнэн кыыһын санатара. Уураһарыгар икки иэдэстэрэ, бэл кулгаахтара, чыс кыыһара. Таптаһыыга сыһыана соччо суох да буоллар, олус истиҥ-иһирэх, киһи санаатын иһинэн буолара. Сорох кыргыттардыы кубулунан «һуу-һаа» буолан, халахай үөһэ үктэммэтэ, барыта сэмэй, киһилии, уу сахалыы, туох баарынан малтаччы.

Кытайтан, кэриэйтэн дуу төрүттээх буолан, сиэрэйдиҥи кыараҕас харахтааҕа. Кини миигин ис-иһиттэн тахсар истиҥ мичээринэн сүүйбүтэ. Күллэҕинэ, иэдэстэрэ оҥхойон, аһара кэрэтийэн көстөллөрө. Итинниги нууччалар «ямочки на щеках» диэн киэбин таһынан күүркэтэн ааттыыллар. Света лис курдук эттээх-сииннээх этэ, джинсы бүрүүкэтэ кини таһаатын наһаа тупсарара. Эдэригэр гимнастиканан дьарыктаммыт буолан, икки илиитигэр туран, хоһу төттөрү-таары кэрийэрэ. Сирэйин, кыламанын, хааһын кыраасканан тупсарымматын, ийэ айылҕа тугу биэрбитинэн сылдьарын мин билигин да хайгыыбын.

Света барахсанныын билсиһиибит төһөнөн уһуур даҕаны, соччонон түбэһиэхчэ алтыспыт абылаҥнаах тапталбыт сөҕүрүйбэт төлөн буолан күлүбүрүү умайбыта. Кини үлэтиттэн төннөрүн тэһийбэккэ күүтэрим, олоруох-туруох сирбин булбакка булумахтанарым, ол туораттан көрүүгэ олус олуона эбитэ буолуо. Кинилэр экчи этиэ этилэр: «Ама тапталын иһин, итинник быһыы сүөргү, эчи омунун-төлөнүн!» Ол эрэйдээхтэр ииннэрин таҥнары өҥөйүөхтэригэр диэри таптал күүһүн, уостубат уохтааҕын, эр киһини сүүйэр, бэйэтигэр бас бэриннэрэр иччилээх абын-хомуһунун билбэккэ эрэ бу күн сириттэн тэскилиэхтэрэ турдаҕа. Оттон мин тапталга туймааран, урукку уонна билиҥҥи олоҕум туругун таһыччы умнан кэбиспитим: бастакы ойоҕум атын киһиэхэ иирэн, үс оҕобуттан биирин миэхэ хаалларан баран хаалбытын, ол тыыннаах тулаайаҕа буолбут уол оҕобун иитэрбэр-харайарбар эрэй бөҕөнү көрөрбүн барытын. Таптал ааһар-куотар абылаҥнааҕын, халбас харатыныы түөрэккэйин бэркэ билэр эрээри, Света миэхэ аньыыта-харата суох аанньал кэриэтэ көстөрө. Оннук саныырбар мин сааһым да сөп түбэһэрэ. Түөрт уоммун субу мүччү-халты туолаахтаатаҕым. Ол эр киһи эт-хаан, өй-санаа өттүнэн толору сиппит табыгастаах кэмэ.

…Мүөттээх ыйбыт ситэри туола илигинэ уоппускам бүтэн, учууталлыыр сирбэр, биир хоту оройуоҥҥа, төннөр болдьоҕум ыы муннуга ыган кэлбитэ. Эһиилги сайыҥҥа диэри арахсарбыт кытаанаҕа. Бүтэһик түүммүтүгэр харахпытын чочумча да сабан көрбөтөхпүт. Ыра санаа алыбар көтөхтөрөн, инникигэ эрэлбит таас эркин кэриэтэ бөҕөтө… Эһиил манна көһөн кэлиэхтээхпин, үлэ чааһын туһунан эттэххэ, моонньоох бас бүтүн — бурҕалдьы өрүү көстүөҕэ. Света таас дьиэҕэ уочарата кэлбит, кини отуччалаах, мин түөрт уоммар чугаһаан эрэбин, сакаастаабыт тэҥэ уоллаах кыыс оҕолоохпут, даача атыылаһыахпыт. Олоҕу хаардыы кэһиэхпит. Дьолбут, тапталбыт түөрэҕэ олорчу түспүт. Инникибит саҥа түспүт хаардыы ыраас, былыта суох халлаанныы чэмэлкэй буолуоҕар бүк эрэммиппит…

* * *

Мин хоту үлэлии барбытым. Почта харда суругу аҕала турара. Ону пассажирдары кытта нэдиэлэҕэ хаста да сылдьар АН-2 самолет таһара. Күн-дьыл туругуттан эрэ тутулуктанан ардыгар расписаниенан көтөрө. Света суруктара «мой единственный, дорогой Буси, здравствуй!» диэн дьикти үчүгэй тыллартан саҕаланара. Олор мин сүрэхпин чопчу көрбүтүнэн өтөн киирэн, бэйэм да чугас байанайдаах киһини, олус диэн уйадыталлара. «Буси» диэн таптал ааты Света миэхэ иҥэрбитэ. «Буси, погуляем по городу, на людей посмотрим, себя покажем», «Буси, надо сходить в магазин, из продуктов что-нибудь купим», — дьэ итинник Буси да Буси. Бэрт баҕайы, астынарым.

Өктөөп бырааһынньыгар, Саҥа дьылга кэлэммин ахтылҕаммын таһааран төннөрүм. Света рюкзакпар кэһии бөҕөнү ыга симэн биэрэрэ. Арахсарбытыгар уйадыйан ытыырын арыычча туттунара, хараҕыттан уу-хаар баһара.

Тус-туһунан олорорбут хайдах да сатамматыттан сылтаан, мин Дьокуускайга көһөн кэлбитим. Света биир тылы утары эппэккэ миигин дьиэтигэр пропискалаан кэбиспитэ, онон туһанан Маҥан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар учууталынан анаппытым, оҕолору историяҕа үөрэтэрим. Ол иннинэ сайыны Светаҕа атаарбытым. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, дьиэбит хоруобуйатын анныгар хараҥаччылар уйаланаллара. Кинилэр биһиги кыракый хоспут ымыыларын тэҥэ этилэрэ. Сарсыарда уһуктаат, саҥаларын истэр, истребитель курдук уустук пильташтары оҥоро иһиирэ көтөллөрүн көрөр үчүгэйин! Хараҥаччылар мэлдьи баар буолуохтарын, ымыы буолан биһиги тапталбытын өрүү араҥаччылыахтарын, арчылыахтарын курдук саныырбыт. Атырдьах ыйын ортотун эргин биир сарсыарда чырылаһар саҥалара тоҕо эрэ иһиллибэтэ. Соҕуруу дойдуга кыстыы баран хаалбыттар. Арай кураанах уйалара иччитэхсийэ чөҥөрүһэн тураллара хомолтотун!

Кыһыны этэҥҥэ туораабыппыт. Саас бастакы бэриэччиттэрин кэннилэриттэн хараҥаччыларбыт төннөн кэлбиттэрэ. Уһун сылаалаах айан кэнниттэн кыратык да сынньаммакка, үлэ үөһүгэр түспүттэрэ, уйаларын абырахтыырга, бөҕүн-сыыһын ыраастыырга ылсыбыттара. Урукку кур олбоҕу саҥанан солбуйар түбүгэ сүрдээх быһыылааҕа — оту туора ытырбыт хараҥаччылар биир кэм элэстэнэ көттүлэр, онтон сымыыттаан солбуйса сылдьан баттыыр аймалҕана саҕаланна. Уйаттан ас көрдүү көтөн тахсааччылар оннуларыгар атыттар дьып гына түһэллэр. Онтон салгыы хаһан да топпуттарын-хаммыттарын биллэрбэт, биир кэм айахтара кытара сытар оҕолорун аһатыы, көппүттэрин кэннэ бэйэлэрэ бултаан аһыылларыгар үөрэтии киччим кэмнэрэ кэлиэхтэрэ турдаҕа…

Ол курдук атырдьах ыйа ортолоон эрдэҕинэ, биһиги олохпут эмискэ атыйахтаах уулуу дьалкыйа түспүтэ. Света ийэтиттэн сурук туппута. Ол «инсуллаан хаҥас өттүбүн охсооччу оҕуста, нэһииччэ туалекка тайахха тэптэрэн тиийэбин, оннук кэбилэнэммин аһы кыайан астаммаппын, бэл маҕаһыыҥҥа тиийиэм дуо. Манна кэлэн көр-иһит, иитиллибит иэскин төлөө» диэн ынырык ис хоһоонноох сурук этэ. Света ийэтигэр иитиллибит ытык иэһин төлүү Иваново куоракка быстах буолбакка, букатын олоро барарга күһэллибитэ. Ийэтэ өллөҕүнэ, икки хостоох дьиэ хаһаайката буолуоҕа. «Миигин кытта барыс, бииргэ олорбуппут курдук олоруох», — диэбитин буолумматаҕым. «Сөп, дойдугуттан арахсарыҥ ыараханын өйдүүбүн, ол эрээри кэлин, баҕар, тугу эмэни тобулуоҥ, эйигин мин өрүү көһүтүөм», — диэбитэ. Санаатахха, таптал туһа туспа, оттон олох кыһалҕата кымньыылаатаҕына, ким баҕарар самнар, баран иһэр суолуттан туоруур…

Арахсыы олус куруһа. Света самолет тыраабар тахсыан иннинэ моонньубун кууһа түһэн ытаан сыҥсыйбыта. Кини барара, оһол түбэлтэлээх диэбиккэ дылы, хараҥаччылар соҕуруу көтөллөрүн кытта сөп түбэспитэ. «Ымыыларбын кытта аргыстаһан барабын. Аны саас, баҕар, кинилэрдиин аргыстаһан кэлиэм» — диэт сонньуйа ытаахтаабыта.

Мин били ыт уйата хоспор чуҥкуйан кыстаатым. Үлэнэн эрэ аралдьыйарым. Света хаалларбыт библиотеката олус баай этэ. Ол иһин кинигэ ааҕан чуҥкук кэммин барыыбын.

Сааһыары Светаттан тиһэх суругу туппутум. Ол сурук «Глубокоуважаемый Прохор Исаевич, здравствуйте!» диэн тыллартан саҕаланара. Дьиксинэн сүрэхпэр ыттарбытым. Салгыы сурук сиэрдээх ис хоһоонноммута. «Ийэм туруга уруккутунан биир кэм. Маҕаһыынтан бородуукта атыылаһабын, ас астыыбын, таҥас, муоста сууйабын. Мин өр толкуйдаан ыараҥнатан көрөн баран, маннык түмүккэ кэллим: эн миигин таах күүтүмэ, өссө да эдэргин. Кэргэн ыл, ыал буол, хоргутума. Итини эйиэхэ үчүгэйи эрэ баҕаран этэбин, Буси, быдан дьылларга бырастыы!»

Хараҥаччылар эмиэ төрөөбүт-үөскээбит сирдэригэр төннөн, көтөн иһэр муос оноҕостуу салгыны суптурута түһэн, төттөрү-таары тэлээрэ көппүттэрэ. Кинилэр нарын чырылас саҥалара мин сүрэҕим-быарым ортотунан нүөлүйэн киирэрэ. Ону көрө олорон: «Эһиги туой уйаҕытыгар эмиэ төнүннүгүт, оттон эһигини кытта аргыстаһан, мин Светам эргиллибэтэ, кинилиин биһиги дьылҕабыт түөрэҕэ олордьу түстэҕэ буоллаҕа», — диэн курустук санаат, нөрүччү туттубутум. Төһөтүн да иһин, күн сырдыга баҕалаах — чарбачыһан иһэн охтуом. Ол иһин ымыыларым, хараҥаччылар, миигин өрүү араҥаччылыы, арчылыы туруҥ!

2007 с.

## Алаһа дьиэ абылаҥа

Кэргэмминээн Кэтириистиин Сэргэлээх даачатыгар төгүрүк сылы быһа олоробут. Күнү да быыһылаабакка, түгэҕэ көстүбэт, бүтэн-оһон биэрбэт түбүк үөһэ түбүк. Сайынын онтон баһыйар өттө Кэтирииһим дьарамай санныгар сүктэриллэр. Мин туһам, киниэнигэр холоотоххо, дуона суох — уу кутар шланганы тутуспута буолабын, өссө туохха эмэ көмөлөһөр баҕалаах аттыгар тэпсэҥниибин. «Бу да оҕонньор ньаалаҕай буолан сыстаҥнаатаҕай, бар, дьиэҕэр киирэн телевизорда көр, хаһыатта, кинигэтэ аах дуу, ол уон оччонон туһа буолуо», — диэт аттыттан миигин муус ураҕаһынан үүрэр. Эмээхсин дьаһала — сокуон. Сонно тута толоруллубатаҕына, тос мааскын ылаҕын. Кэбиис, эрдэ-сылла тэскилээн биэрэрим уон оччонон ордук. Тииҥ оноҕоһун көрдөөбүтүгэр дылы буоллахпыный. Бээ, ити эмээхсин хатыҥырын, куйатын көрүмэҥ. Кини булгуччу толоруллуохтаах, Сталинныы дьаһалын ылымматаххына, кус боотура киирэр, тимир тириитин кэтэн, суоһурҕаммыта буолар. Итини Кэтирииһим миигин абааһы көрөн, атарахсытан буолбакка, аһынан, харыһыйан оҥорор. Хаанын баттааһына үрдүө, оҕонньор ол-бу буолан хаалыа диэн, ууга-уокка түһэр. «Тоойуом, Петя, түөһэйэн эрэр эмээхсин буолуо-хаалыа суох лахсыырын дуоспуруҥҥа уурума, аныгы инфаркт, инсульт үөдэн диир ыарыылара элбэҕэ бэрт…» — диэхтиир, сүүспүттэн ураты сылаастык, сымнаҕастык уураан ылар. Мин улгумнук дьиэҕэ киирэбин уонна тугу дьаһайарын кэтиибин. Тииҥ курдук үлэһит. Хаанын баттааһына суоҕуттан төҥкөйөн сыыс оту үргээн тыбыгыратар. Илиитэ эп-элэҥнэс. Олус салгымтыалаах, быыдымай, иэччэх-бааччах үлэ.

Мин ыарыыбар баттатан, улам нэһирэн иһэр буолан, итинник төҥкөҥнөөбөппүн. Ындыытын кыайбатах ырыган аттыы, көлөһүнүм сарт түһэр. Таблетканан, араас эмтээх отунан эмтэнэ, кэтэнэ сатыыбын да, соччо туһалаабат. Аһайан туран буулаабыт, хаан баттааһына дэммит, хара дьайдаах ыарыы…

Кэтириис үлэлээн букунайа сылдьан айаҕа хам буолбат: эмиэ да муннун анныгар ыллаан киҥинэйэр, эмиэ да бүөбэйдиир үүнээйилэрин кытта киһилии кэпсэтэр, имэрийэр-томоруйар. Кини чэпчэки илиилээх. Эҥин араас оҕуруот аһа кини алыптаах илиитин анныттан мэктиэтигэр хамсыы-хамсыы үүнэргэ дылы. Дьиэбит тулата барыта сибэкки: кыһыл, үрүҥ, араҕас, халлаан күөҕэ дьэрэкээн өҥнөөхтөр, бары бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат, тус-туспа ураты дыргыл сыттаахтар. Тэлгэһэ сад, дьиэбит иһэ музей тэҥэ. Кэтириис (кинини мин таптаан, атаахтатан да Кээтии, Катю, омуктары үтүктэн олуонатык Катарыына диэн сүрэхтиибин) дьоно лаппа кыанар ыал эбиттэрэ үһү. Онон ыскаатар, долбуурдар ахсын куут балык аһыытыттан, хатыҥтан, туостан оҥоһук арааһа бэрээдэктээхтик ууруллан кэчигирээн тураллар. Уонна оттон били ытык сундуук түгэҕэр хос эһэтиттэн, эбэтиттэн мунньуллубут кэриэс-хомуруос бэлэхтэр — кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутуллубут, дьахтар тарбаҕар кэтэр, кулгааҕын эминньэҕэр иилинэр, моонньугар ыйыыр эҥин араас киэргэллэрэ, хаптаҕай кулгаахтаах истибэтинэн, уулаах харахтаах көрбөтүнэн, кичэллээхтик уурулла сыттахтара эбээт. Кэтириис ардыгар, санаата көнньүөрбүт кэмигэр тыл ыһыктааччы: «Доҕоруом, Петя, биһиги баай дьоммут, харчынан буолбакка, сэдэх малынан-салынан. Уонна дуо, саамай бастыҥ баай-быт — оҕолорбут, мурун бүөтэ, сүрэх-быар чопчута, күн-ый оҥостубут, саамай кыракый сиэннэрбит».

Олор сылы көтүппэккэ биһиэхэ кэлэн сайылыыллар. Ол күндү дьоммут утуйан буккуруу сыттахтарына, эмээхсин кылаан эрдэ туран, хаппыт бэс туораҕын уматан, култаҕар истээх былыргы буолускай сылабаарын оргутар. Арыычча сойорун саҕана дьиэлээхтэри уһугуннартаан атахтарыгар туруорар, барыларын үмүрү тардан остуолга ыҥырар. Онно араас ас-үөл ууруллар. Оҕуруот аһыттан ураты саха аһа: дьэдьэннээх күөрчэх, алаадьы, сүөгэй, суорат уонна оттон чөчөгөй үүттээх, амтаннаахтык көөнньөрүллүбүт итии чэй. Бастаан быыстала суох айах чамыргыыр, биилкэ, ньуоска тыаһыыр. Онтон саҥа-иҥэ, күлсүү-салсыы күөдьүйэр. Саамай кыра, саҥа тылламмыт сиэн кыыстан Өксүүттэн (Ксюшаттан) сэһэн-тэппэн саҕаланар. «Эбээ, чээ да чээ, үлэлээ да үлэлээ, оттон эһээ куһаҕан, сүрэҕэ суох, сытан эрэн аах да аах», — диир, атаахтаан уоһун чорбоччу туттар. «Суох, Ксюша, эһээ чээ, остуоруйа кэпсиир, элбиих-элбэх кэпсээннээх», — Володя миигин көмүскэһэр. «Оттон, Ксюша, маама хайдаҕый?» — «Пыы-па, уоһа помидой куйдук кып-кыһыл, сыллаатаҕына сийэйбэй сыстай». — «Оттон паапа?» — «Пыы-паа, табах сыттаах». Бары сирилиннибит, арай эбээ эрэ «чээ». Эбээ дьиҥ чахчы «чээ». Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ начальник, лидер. Барыбытын биир муостанан хаамтарар, түҥ-таҥ тутаттыыр, биир угунньаҕа симитэлиир. Уоллаах кыыс оҕолорбут, кийиит, күтүөт биир тылы утары эппэттэр, бас бэринэллэр, сүбэни-аманы, ардыгар быһаччы «хамаанданы» да толору ылыналлар. Эбээ өрүү «чээ».

* * *

Оччолорго маҥнайгы кылаастан саҕалаан паартаҕа уоллаах кыыһы наардаан олордоллоро. Ол, арааһа, бэрээдэги тутуһуннара сатааһынтан тутулуктаах быһыылаах. Икки кыыс бииргэ түбэһистэхтэринэ, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин хардарыта кэпсээн, сибигинэһии-хобугунаһыы буолуохтарын, учуутал саҥа теманы быһаарарын болҕойон истимиэхтэрин сөп. Оттон уолаттар, бэрт кыраттан хохучуоллаһан, дьохсооттоһон турдахтарына көҥүллэрэ.

Миигин кытта сэргэстэһиннэрэ Катяны, мап-маҕан мылтайбыт сирэйдээх кыыһы, олордубуттара. Кинини мин хара ааныттан атыҥыраабытым. Ордук алаадьылыы төгүрүк сирэйин, мыс курдук этиргэн этин-сиинин сөбүлээбэтэҕим. Ол иһин көп эттээх оккумалын биитэр харытын быһа кымыстаан ытатарым, туолбут ыйы уруһуйдаан, кыһыл харандааһынан сотон, сирэйдээн-харахтаан, суп-суон кылгас атахтаан-илиилээн киһи курдук оҥорорум, аллараа өттүгэр «Бу эн» диэн суруктаан, куду анньан биэрэрим. Көмүскэнэрэ көмүскэтин уута буоллаҕа, ытаан сыҥыргыыра. Төрдүс кылааска биирдии сыл хаалан турардаахпыт. Иккис сылын хаалбакка, кылаастан кылааска, суот туорааҕын тарпыттыы, лаһырҕаччы тахсан испиппит.

Сэттис кылааска тиийиибитигэр кыыһым эмискэ тупсубута. Били суп-суон бэйэтэ, хахыйах умнаһыныы, өрө дьылыгыраан, уһун синньигэс сирэйдэнэн, хойуу, уһун кыламаннаах чоҕулуччу көрбүт киэҥ харахтанан, дьүөгэлэрин таһыччы баһыйар кырасаабыссаҕа кубулуйбута. Мин тоҕо эрэ киниттэн толлор, кыбыстар буолбутум. Алҕаска таарыйдахпына, электричествоҕа оҕустарбыттыы, дьигис гынаат, эһэ охсон ыларым. Ардыгар харахтарбыт харсыһа түстэхтэринэ, иэдэһэ чыс кыыһара, умса көрөрө. Туҥуй тапталбыт ити курдук саҕаламмыта.

Ол эрэн сэмэй тапталбыт таһыттан биллибэтэ, бэл, ыкса доҕотторум сэрэйбэтэхтэрэ. Ис чуубустуба чааһынан эттэххэ, ол алларанан күҥкүйэ умайа сытар көрдүгэҥҥэ маарынныыра. Кэлин ол хаҥыл күүһэ халыҥ мууска хаппахчыланан, көҥүл күүһэ-уоҕа күр мууска күөмчүлэнэн сыппыт Элиэнэ эбэ хотун көмүөлүн көһөрөн, күрүлүү-харылыы, доллоһуйа, дьалкыйа устарыгар майгыннаабыта, саһа, кирийэ сыппыт көрдүгэн сир үрдүгэр төлө мөҕөн тахсан, күүдэпчилэнэ умайан барбыта. Көмүөл күүһүн тугунан бопсуоҥуй, тохтотуоҥуй?! Суох. Син ол кэриэтэ биһиги тапталбыт хааччахтамматаҕа — мин Кээтиискэ сурук суруйбутум (оччолорго саппыыска дэнэрэ). Акаары, кэнэн, муҥкук да буолар эбиппин. Күн аайы көрөр, наадабын кэпсэтэр, биир паартаҕа сэргэстэһэ олорор кыыспар тапталбын билинэн «саппыыска» суруйа да турарым баар ээ. Быыс булан, бүк сиргэ малтаччы этиэхпин! Саппыыскалаһыы, арааһа, оччоҕо муодаҕа кубулуйбут быһыылааҕа. Биитэр утарыта көрсүһэн туран, кумааҕыга кудуччу суруллар санааҕын толору этэриҥ, саныыр санааҕын тэлэччи аһан биэрэриҥ кыаллыбатыттан эбитэ дуу?! Кыаллыбата мөккүөрэ суох. Субу утарыта көрсөн туран «мин эйигин таптааммын утуйар уубун умуннум, эйигинэ суох бэл күн саппаҕырда, ый, сулус күлүгүрэн көһүннэ…» эҥин диэн эттэххинэ, доҕоруҥ сүөлүргээн, бээ, бу чолохоос «бырахтарбыт» дуу тугуй, хой баһын туойарый дии саныа турдаҕа. Аныгы ыччат тапталга итинник сүөргү, халы-мааргы быһыыны ылыммат. Кини биһиги көлүөнэ дьонунуу ыйы-ыйынан, сылы-сылынан соһон, санаа баттыгаһа оҥостон, этэҥкэстии сылдьыбат, баар да баар, суох да суох, сонно тута быһаарсан кэбиһэллэр. Бэйэ-бэйэни билсибэккэ сылдьан холбоспут эдэр дьон олохторо огдорхой, уһун оту от үөлбэт. Арахсар төрүөттэрэ үксэ — «характербыт тапсыбата» диэн куоһурданаллар. Оттон Кээтиис биһикки холбоһорбут алта сыл уталыйбыта. Кыыһым сэттис кылааһы бүтэрээт, эмп үлэһиттэрин үөрэҕин орто кыһатыгар киирбитэ. Үс сылынан фельдшер идэтин баһылаан, эмиэ үс сыл тыа сиригэр үлэлээбитэ. Оттон мин уон кылаастаах оскуоланы итиэннэ икки сыллаах учительскай институту бүтэрэн, биир сыл учууталлаабытым. Бу сыллар усталарын тухары — хардарыта суруйсуу. Олору Кээтиис мунньан кичэллээхтик ууруна сылдьарын миэхэ аахтара биэрбитэ. Оо, бу хоһоон элбэҕин! Оо, биир эмэ дуоннаах кэлиэ дуо?! Барыта хойгур, оччоотоҕу киэҥник биллэр хоһоонньуттары үүт-маас үтүктүү.

Арай биир күппүлүөт (строфа) баарын бэлиэтии көрдүм. Сэттэ строка бастакы буукубаларын үөһэттэн аллара аахтахха «Кээтиис» диэн тахсар:

Кэрэ кыыс Катя, Кэтириис…
Эҥэргэ чэлгийэ тэтэрэн,
Эгэлгэ сибэкки үүммүт дии!
Тыа-ойуур мастара араастар:
Иирэлэр, хатыҥнар, күөх бэстэр
Итииргээн сапсынар курдуктар…
Салгытта сайыммыт куйааһа.

Алта сыл суруйсуу — туһугар хоччоххой экзамен. Тапталбыт төһө эрэллээҕий, төһө дириҥ, бөҕө силистээҕий, сааскы ньургуһуннуу тыллаат да хагдарыйан, куура хатан хаалаарай?! Холбоспуппут — дьахтар уонна эр киһи икки ардыгар эт-хаан өттүнэн чугасыһыы, имэҥ, дьалыҥ диэҥҥэ олох ылларбатах, аньыыга-хараҕа сыстыбатах икки туҥуй дьон.

Кээтиис биһикки сыһыаммыт уруккута үөйбэтэх-ахтыбатах абылаҥнаах, ис кистэлэҥнээх, истиҥ-иһирэх, биһирэм түгэннэрдээх иккис түһүмэҕэ саҕаламмыта. Тапталбыт онтон дириҥ силис-мутук тарпыта, сибэккилэнэн сириэдийэ тупсубута. Олохпут тулааһын баҕаналара, өҕүллүбэт тойон өһүөлэрэ буолбут уоллаах кыыс оҕоломмуппут, олор биһиэхэ кэрэчээн дьону — сиэннэри бэлэхтээбиттэрэ.

Олохпут тупсан иһэриттэн дьон санаата кэлбитэ, салалтаттан да болҕомто ууруллубута. Партия райкомугар инструктортан саҕалаан отдел сэбиэдиссэйигэр диэри үүммүтүм. Кэлин Хабаровскайга үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрээт, миниистирдэр сэбиэттэригэр тос курдук дуоһунастанан, куоракка көһөн киирбиппит, таас дьиэлэммиппит, Сэргэлээххэ уһаайба сирэ ылан добуоччу киэҥ-куоҥ ампаар дьиэни туттубуппут. Дьэ ол онтукабытыгар олордохпут бу дии.

* * *

Сарсыардааҥҥы аһылык кэнниттэн Катябынаан улахан бэс анныгар оҥоһуллубут ыскамыайкабытыгар олорорбут үчүгэйиэн. Биир улахан поэттыы эттэххэ, сырылатан-сырбайан күн да күн. Күн сардаҥалара хойуу лабаа быыһынан тыган, маҥан сылгы кутуругун кылын сыыйа тарпыттыы субуллар, хатыҥ, тэтиҥ, үөт сэбирдэхтэрин үрүҥ көмүһүнэн солотуулаан килэбэчитэллэр. Талах лабаатын аахтараат чыычаахтар чочумча да ах барбакка, биир кэм чыры-чып, чычып-чаап. Тэйиччи баар балачча киэҥ ырааһыйа үрдүнэн, салгыҥҥа ыйанан туран, күөрэгэй барахсан ыллаан дьырылатар. Итинтэн төрүөттэнэн оҕо сааспын өйдөөн кэлэбин. Күөрэгэй, дьүрүһүтэ ыллыы-ыллыы, өрө көтөн тахсан, харахпыттан сүтэн хаалара. Оччоҕо, ытыы-ытыы сүүрэн тиийэн, ийэбин кууһа түһэрим: «Ийээ, күөрэгэйи үөһэттэн төттөрү ыҥыр, барахсаным күн уотугар кынатын салатан, сиргэ үнтү түһүө дии, быыһаа!». Онуоха ийэм кыра, уолҕамдьы оҕотун муударайдык да уоскуппутун өйдүүбүн: «Сыччыый, аньыыны саҥарыма, күөрэгэй — күн төрөппүт оҕото. Ийэ оҕотугар куһаҕаны оҥорбот, үчүгэйи эрэ баҕарар…»

Кэтэхпитинээҕи кэрии тыаҕа кэҕэ этэн чоргуйда. Мин иһийиэхпинэн иһийэн, тохтообокко, төһөтө «кук-куук» диирин аахтым. Уонна:

— Эмээхсиэн, иһиттиҥ дуо, кэҕэ уонна кукууктаата, ол аата эн биһи сүүс сыл олоробут, — диибин.

Эппиэт судургу: «Сүүстээх ээ, хата аҕыс уоммутугар тиийиэххэ диэ. Түөһэйиэххэ диэри олус бүдүгүрэ кырдьартан таҥара быыһаатын». «Сөпкө этэҕин. Биир оҕонньор аһара кырдьан, түөһэйэн оҕотугар түһэн хаалбыт. Кийиитэ кылынын ол-бу буолан хаалбатын диэн оҕотунан манатар эбит: «Тоойуом, хос эһэҥ тоҕо эрэ хоһугар тардылынна, оҕо атаҕа — ыт атаҕа, баран көрөн кэл эрэ, тугу гынарый?» Уол сотору төннөн кэлбит уонна эппит: «Биһиэхэ наадыйбат буолбут, оонньуу аҕай олорор». «Ол тугу?» «Этэрбэстэрин харсыһыннара олорор. Оҕустуу мөҥүрүүр, айаатыыр, эмиэ да «дуу-дуу-у» диир»…

Тула бэс, тиит сымалатын сытын дыргыла! Даачабыт өндөл маҥан халлаан үрүт хаттыгаһыттан туллан түспүт ырай лоскуйун санатар. Ол иһин ырыаҕа ыпсарарга, хоһооҥҥо холбуурга холонуум дуу…

Олоробут даачаҕа.
Манна бары-барыта баар.
Көрүҥ, ол турар оргуйа
Көмүс дуйдаах сылабаар.
Ону сарсыарда ахсын
Оргутар эмээхсиним,
Билиммэт саас ылбытын —
Эстибэт эр сэнэҕэ.
Оттон-мастан да тардыстар,
Тэп курдук ойон турар,
Эрдэттэн оҕуруотугар
Ким хайа иннинэ тахсар —
Сөбүлүүр үлэ күрэҕин.
Эмээхсин хатыҥыр, куйа.
Хантан сомсор күүһү, күдэҕи?!
Күөртээн эрдэҕэ сүрэ-кута.
Сылабаарыныы чэбдик, чэгиэн,
Сууралла илик ис дуйа,
Ол иһин биһи иккиэн
Олорбуппут муҥатыйа.
Истэбит дьиэттэн тахсан
Чыычаах ырыатын, кэҕэ саҥатын.
Дуоһуйабыт астына тыына
Сымала, мутукча сытын.
Тарт, эмээхсиэн, остуолгун,
Ыҥыртаа кыыстаах уолгун
Уонна били «мурун бүөлэрин»
Атаах, тараҥнас сиэннэргин.
Тардан кэбис үгүөрүтүк
Араас суол аскын-үөлгүн:
Дьэдьэн тумалаах күөрчэххин,
Сүөгэй үүттээх барбыт чэйгин.
Таптыыбыт даачабытын —
Манна бары-барыта баар.
Көрүҥ, ол оргуйа турар
Көмүс дуйдаах сылабаар.
Дьиэҕэ бааллар түҥ былыргы
Муостан, мастан оҥоһуктар.
Долбуур, ыскаап тухары
Анньыллан аххан тураллар.
Уонна бааллар кэргэним
Үрүҥ көмүс киэргэллэрэ,
Өбүгэлэр барахсаттар
Кэриэс-хомуруос бэлэхтэрэ.
«Барыта баар!» — диэ, эмээхсиэн,
Ол иһин биһиги иккиэн
Кулуннаах биэ буоламмыт
Батысыһа сырыттахпыт.
Онтон ордугу Дьылҕа Хаантан
Тугу даҕаны эрэйбэппит.
Кырдьар саас ыллар даҕаны,
Билиҥҥитэ этэҥҥэбит.
Үчүгэйиэн кыһынын
Мас мастыыр, муус уулуур.
Саас кэлиитэ биһигини
Күн уота сыллыыр-ууруур.
Олоробут даачаҕа —
Манна бары-барыта баар.
Көрүҥ, ол турар оргуйа
Көмүс дуйдаах сылабаар.

2007 с. атырдьах ыйын 16–20 күннэрэ

## Табыллыбатах таптал

Гарик оҕо сааһа элэс гынан ааспыта. Кини кыра оҕо эрдэҕиттэн тэҥ саастыылаахтарыттан биир уратылаах этэ: барыны-бары болҕойон, боростуой да көстүүнү уустаан-ураннаан оҥорон көрөр дьоҕурдааҕа. Оннооҕор күн аайы сүүстэ сылдьар оскуолатыттан дьиэтигэр барар суолугар туох эмэ дьиктини булан көрөн, сөҕөн-махтайан, аҕылаан-мэҕилээн кэпсээн-ипсээн кэлэрэ. Ол көрбүт дьикти көстүүтэ кини оҕолуу дууһатыгар бэрт өргө диэри сылдьан абылыырга дылыта, кини хаһан да истибэтэх кэрэ музыката буолан өйүгэр-санаатыгар кутуллара. Уол тугу барытын дууһалаах курдук өйдүүрэ. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро кинини дьиибэргии саныыр этилэр. Гарик оскуола биир тарбахха баттанар үчүгэй үөрэнээччитэ, ырыаһыт, спортсмен, уруһуйдьут этэ.

Кыра эрдэҕиттэн айылҕалыын алтыһан тулалыыр эйгэ кэрэтин кэрэхсиирэ, айылҕаны алаһа дьиэтин курдук ылынан улааппыта. Буолумуна, уол оҕо айылҕа оҕото буоллаҕа. Ийэ айылҕабыт тугу бэрсэринэн олордохпут, кини былааһыгар сырыттахпыт…

Гарик оскуоланы бүтэрээт кэргэн ылбыта. Кини Тоняны оннук айылаах сөбүлээн ылбытын ким да билбэт, кылааһын оҕолоро соһуйан эрэ хаалбыттара. Соһуйумуна даҕаны, кинилэр бииргэ сылдьалларын көрбүт да суоҕа.

Гарик Тоняны кэргэн ылбыт дьиҥ биричиинэтин ким да таайбат этэ. Тоня Гарик «сүрэҕин королевата» буолбут ис кистэлэҥэ хайдаҕын ким да билбэтэ.

Оскуоланы бүтэрэр сылларыгар экзаменнар иннилэринэ кылааһынан походка барбыттара. Саас айылҕа уһуктан, туох барыта тупсан турар кэмэ этэ. Сылаас тыал сайа охсоро, уһуктубут айылҕа дьикти күүһүнэн абылыыра, дыргыл сыт-сымар сүрэҕи-быары ортотунан киирэрэ. Эдэр саас иэйиитэ үүйэ-хаайа тутара. Айылҕаҕа тахсыбычча оҕолор кулуһун тула олорон аһаабыттара, ырыа ыллаабыттара, өргө диэри ирэ-хоро кэпсэппиттэрэ, тапталга уйдаран, сиэттиһэн тыа быыһынан хаамсыбыттара. Күн-дьыл барыны-бары көҥүллээбиттии туран биэрбитэ, сааскы нуурал киэһэ дьикти күүһүнэн абылаабыта, сылаас тыал имэрийэ кууспута.

Гарик айылҕаҕа тахсан, сүргэтэ көтөҕүллэн ис-иһиттэн иэйэн-куойан ыллаата, оҕолору кытта күлэ-үөрэ кэпсэттэ. Арай көрбүтэ: Тоня кыыс кими да кытта кэпсэппэккэ, мунчаарбыттыы, оҕолортон ойуччу соҕус олороро. Гарик тоҕо эрэ Тоняны аһыныах санаата киирэн, кыыс аттыгар баран олорбута, ол-бу буолары-буолбаты кэпсээбитэ. Тоня туох эрэ санааҕа ылларан мунчаара олорбута. Эмискэ балааккаҕа киирэн сытынан кэбиспитэ. Оттон Гарик Тоня төбөтүгэр инчэҕэй платогу тутан, балай эмэ «ыарыылаан» олорбута. Кыыс төбөтүн тутаары төҥкөйбүтүгэр Тоня уолга үөс-батааска биэрэр бокуойа суох утаппыт киһи курдук Гарик симик уостарын уураан барбыта. Гарик хаһан да уураһыы дьиктитин билбэтэх буолан, таалан олорон биэрбитэ. Уол утарсыбатаҕын билэн, Тоня хорсунун киллэрэн, үөрүйэх баҕайытык куоптатын тимэхтэрин төлөрүтэн, сылаас түөһүнэн уолга сыстыбыта. Тоня хайаан да «атаакалаатаҕына» эрэ сатанар, били киһитэ кэргэниттэн арахсан син биир ойох ылбата биллэрэ; Гарик киниэнэ буоллаҕына, Тоняттан аккаастаммата чахчы этэ. Уол айылҕата оонньоон, итии хаана сүүрэкэлээн, бэрт кыра түгэҥҥэ хаһан да билбэтэх дьикти минньигэс имэҥэр куустарда. Бу кэмҥэ кини туох да туһунан саныыр кыаҕа суох буолбута. Эдэр дьон этэ-сиинэ таптал имэҥнээх уотугар умайбыта.

Тоня санаатын толорон хайдах эрэ дууһата чэпчээбиккэ дылы буолбута. Оттон Гарик Тоня иннигэр туох эрэ буруйдаах курдук сананан кыыс сирэйин кыайан таба көрбөт буолбута. Бу кинилэр «балааккатааҕы» сыһыаннарын ким да билбэккэ хаалбыта. Ити курдук кинилэр сыһыаннара саҕаламмыта.

Сайын оҕолор үөрэх туттарса бараары сүүрүү-көтүү бөҕө буолбуттара. Тоня Гаригы мүччү тутумаары «эйигиттэн ыарахан буоллум» диэн ытаан-соҥоон бэрт үчүгэйдик артыыстаабыта. Маннык тылы истиэм эрэ диэбэтэх уол соһуйан мух-мах барбыта, айаҕыттан саҥа кыайан тахсыбакка бөтө бэрдэрэн турбута. Үөрүөн дуу, хомойуон дуу билбэккэ, сирэйэ дьэс курдук кытаран хаалбыта, онтон нэһиилэ өй ылан, «хаһан» диэн иһиттэн нэһиилэ ыган таһааран ыйыппыта, онуоха кыыс биир ыйы көҕүрэтэн оҕолонор кэмин эппитэ. Дьэ ити курдук Тоня Гаригы албыннаан кэргэн тахсыбыта. Гарик ыал буолар буолан үөрэнэ барбатаҕа, дэриэбинэтигэр үлэлии хаалбыта. Барыта соһуччу күүтүллүбэтэх өттүттэн буолан биэрбитэ.

Гарик дьиҥнээх, ыраас, нарын тапталы көрсүөн хайдах курдук күүппүтэ этэй? Дьиҥинэн, кини Тоняны таптаабат ээ. Кыыс иннигэр буруйдаах курдук сананар эрэ буолан, кэргэн ылан эрдэҕэ. Албыҥҥа киирбитин туһунан түһээн да баттаппат этэ. Буолар да эбит. Биир бөһүөлэккэ олорор эрээри истибэтэх муҥай? Дьиҥэ, сири аннынан Тоня кэргэннээх киһини кытта сылдьыбыт, өссө киниттэн ыарахан буолбут диэн кэпсээн син баар этэ. Кыра бөһүөлэккэ сарсыарда туох буолбутун киэһэ бүтүн бөһүөлэк истэрэ. Арай Гарик эрэ тугу да билбэккэ-көрбөккө сылдьыбыта.

Күһүн Гариктаах Тоня сыбаайбалаабыттара. Саҥа дьыл кэнниттэн кыыс оҕоломмуттара. Тоня итэҕэс оҕону төрөттүм диэн Гаригы албыннаан кэбиспитэ. Уол онно улахан болҕомтотун уурбатаҕа, барыта этэҥҥэ туох да айдаана суох ааспыта. Кылааһын оҕолоро кэлэн кыһыл оҕону «сууйан», дьиэлээхтэри эҕэрдэлээн барбыттара. Кыргыттар өрүкүнэһэ-өрүкүнэһэ ким курдугуй, ким диэн ааттыыгытый диэн ыйыталаспыттара. Арай кылаастарын салайааччыта Прасковья Васильевна кыһыл оҕону сыныйан көрбүтэ уонна кыра кыысчааны ийэтин курдук диэн Тоняны быыһаабыта.

Кыыстаммыт ыал түбүк үөһүгэр түспүттэрэ. Гарик аҕа буолбут киһи быһыытынан кэргэнигэр көмөлөһөн, оҕотун таҥаһын сууйара, ис-тас үлэни бэйэтэ толороро. Ол да буоллар Гарик үөрэнэ барар баҕата дууһатын сыппах быһахтыы аалбыта. Бу курдук үөрэммэккэ хаалыыһыбын, хайаан да үөрэнэ бардахпына сатанар диэн бигэ санааны ылыммыта. Дьахтар тоҕо эрэ олус улгумнук сөбүлэспитэ: «Бар, бар, бэйэбит да олоруохпут, дьонум көмөлөһүөхтэрэ», — диэбитэ. Ити курдук уол Дьокуускайга үөрэнэ барар буолбута.

Дьокуускайга үөрэх туттарсар оҕолор тоҕуорустулар. Ким эрэ кыайан киирбэккэ, дьол тосхойбокко, санаарҕаата, ким эрэ үөрэххэ киирэн үөрүү өрөгөйүн биллэ. Гарик педучилищеҕа уруһуй учууталын үөрэҕэр бэрт дэбигис киирдэ. Үөрэх боруогун атыллыыр чиэс тиксибитигэр айбыт Айыы Тойоҥҥо махтанна.

Күһүн үөрэх саҕаланан куорат иһэ устудьуон аймаҕынан туолла, киһи-сүөһү элбээбитэ сүр. Гарик устудьуон буолар баҕа санаатын толорон, ис-иһиттэн үөрэ сылдьар, кини хайаан да кыһанан үчүгэйдик үөрэнэр санаалаах. Ол санаатынан кынаттанан, бэйэтэ да илиитигэр дьоҕурдаах буолан, бэрт сотору үчүгэй үөрэнээччи ахсааныгар киирдэ. Преподавателлэрэ хайгыыллар: «Бачча дьоҕурдаах буолан баран тоҕо педучилищеҕа үөрэнэ сылдьаҕын, художественнай училищеҕа көспөккүн дуо? — диэн сүбэлииллэр. Ити курдук бастакы, иккис курс биллибэккэ ааспыттара. Үһүс курска үөрэнэ сылдьан сайын педпрактикаҕа хоту улууска барар буолбута. Хоту дойдуттан сылдьар Костромин Костялыын биир оскуолаҕа түбэспиттэрэ, сайыҥҥы лааҕырга үлэлиир буолбуттара. Гарик хаһан да хоту улууска сылдьа илик этэ, туох эрэ дьикти күүс кинини тардар курдуга.

Бэрт кэрэ айылҕалаах, салгынныын ураты ыраас, киэҥ нэлэмэн дойдуга кэлбиттэрэ, ыраас көй салгыны эҕирийэн, уол түөһүн иһэ кэҥээбиккэ дылы буолбута, тоҕо эрэ сүрэҕэ эппэҥнии үөрбүтэ.

«Дойду» оҕолорун ыалларга түһэрбиттэрэ. Кини түспүт ыалыгар балтылара кыыс нэһилиэктэн киирэ сылдьара. Аһыы олорон уол хараҕа кыыстан арахпатаҕа. Кыыс саҥа тыллыбыт сибэккини санатара. Гарик кыыһы көрдө-көрөөт сөбүлээбитэ. Аһаан бүтэн баран дойдулаах киһи быһыытынан кыыс уолу өрүс биэрэгэр дьаарбайа киирсэригэр ыҥырбыта. Гарик бэрт улгумнук ылыммыта. Эдэр дьон өрүс биэрэгэр түспүттэрэ. Балай да саҥата суох биэрэк устун хаампыттара. Киэһээҥҥи өрүс сөрүүн салгына сайа охсон, сиккиэр тыал иэйии нарын тылларын сипсийэн, айылҕа кэрэ көстүүтэ абылаан, уоллаах кыыс сиэттиспиттэрин билбэккэ да хаалбыттара. Ити курдук Гарик хаһан да билбэтэх иэйиитигэр билиэн ылларбыта. Федораны санаан кэллэҕинэ, сүрэҕэ күүскэ тэбэрэ, тыына кылгаан ылара. Өйө-санаата Федораттан арахпат буолан эрэйдэммитэ, утуйар уута көппүтэ. Кини кыыһы көрсө түһээт сөбүлээбитэ, ол эрэн кэргэннээҕин туһунан кыыска этиэн туттуммута.

Аҕыйах хонук иһигэр кинилэр «романнара» дириҥээн, тапталга кубулуйбута, сүрэхтиин ууллубуттара, өйдүүн-санаалыын туймаарбыттара. Сотору Федора дьиэтигэр барбыта. Уол өйө-санаата кыыс эрэ туһунан буолбута, түүннэри-күнүстэри кинини эрэ саныыра. Сайыҥҥы үрүҥ түүн Гарик дууһата моруу буолара. Кини дьиҥнээх тапталын көрүстэ дуу, көннөрү таҕылын таһааран кыыска иирдэ дуу? Билигин кини эр киһи быһыытынан икки дьахтары биллэ. Тонятын кэргэн быһыытынан, Федоратын көссүү курдук. Оо, Федора кини кэргэннээҕин биллэҕинэ, туох-туох буолуон айбыт таҥара биллэҕэ. Суох, суох… Кини кэргэннээх эрээри, Федораны албынныыра табыллыбат суол. Саҥа тыллан эрэр сибэккини ситэ үүннэрбэккэ үргээн, кэрэ бэйэтин кэҕиннэриэ, күҥҥэ тардыһар көҥүлүн быһыа. Ама кини ити курдук быһыыланар бырааптаах дуо? Санаан кэллэҕинэ, олус ыарахан. Ол эрээри кини сүрэҕэ Федораҕа бүтэйдии тардыһар, ол аата кини олус өр күүппүт тапталын көрүстэҕэ, онно кини туох буруйдаах буолуоҕай? Доҕоро Костя төһө эмэ этэ сатаабыта: «Кэргэннээх эрээри, кыыһы тоҕо албынныыгын, кырдьыккын эт!» — диэн. Суох, билигин кини ол туһунан этэр кыаҕа суох. Барыам аҕай иннинэ этиэм диэн былааннана сылдьар.

Гарик практиката бүтэн, Федораҕа тахсан олорор. Кыыс аҕата да, бөһүөлэк дьоно да Федора кэргэн тахсар уола кэлбит диэн ылыннылар. Кинилэр куруук бииргэ этилэр, оннооҕор кыыс аймаҕа уол сыбаайбатыгар иккиэн сылдьыбыттара. Сыбаайбаҕа бииргэ үҥкүүлүүллэрин көрөн, бэйэ-бэйэлэригэр барсар пааралар, эчи кыраһыабайдарын, үчүгэйдэрин диэн дьон сибигинэспиттэрэ. Чахчы да, уруу дьоро киэһэтигэр олус дьоллоох этилэр. Бу курдук муҥура суох дьоллоох буолуох курдук, нарын музыкаҕа уйдаран, икки таптаһар сүрэх вальс алыбар ылларан, чэпчэкитик дугунан, лыах курдук тэлээрэ үҥкүүлээбиттэрэ.

Федора өссө тупсубукка дылы буолбут. Кини хатыҥыр гынан баран, бэйэтигэр сөрү-сөп этэ-сиинэ уолу умсугутара. Гарик түүн күнүс кыыска ылларан иһэрэ, кэргэнин да, оҕотун да умнан, түөһүн иһигэр таптал кутаа уота умайара.

Уоллаах кыыс хас киэһэ аайы өрүс биэрэгэр турар ыскаамыйаҕа киирэн уһун киэһэлэри, ыйдаҥалаах түүннэри быһа куустуһан олороллоро, истиҥник кэпсэтэллэрэ. Кинилэр тапталларын иэйиитэ күн-түүн күөдьүйэн иһэргэ дылыта. Ый ууга түһэн күлүгүн суунара, өрүс долгуна үҥкүүлүүрэ, сиккиэр тыал кууһара олус үчүгэйэ, ама бу курдук кэрэ айылҕаҕа ким таптаспат буолуой! Айылҕа киһиэхэ анаан биэрэр, имэҥ киллэрэр, иэйиини кутар абылаҥнаах эбээт. Айылҕа, киһи, таптал биир ситимнээхтэр ээ быһыыта.

Гарик Федораҕа ураты нарыннык сыһыаннаһара, кыыһы имэрийэ көрөрө, сылаастык, сымнаҕастык кууһара, истиҥник ууруура. Өрүс биэрэгэр киирэн, кыыска анаан ырыа ыллыыра, кыыс уол кэтит түөһүгэр төбөтүн ууран олорон эрчимнээх намыын куолаһы долгуйа истэрэ:

Ыраахтан ыллыыр ырыабын
Ыйдаҥа киэһэ ыытабын, ыытабын,
Эйигин саныы-саныыбын
Элгээни кыйа хаамабын…

Эбэтэр:

Өйдүүгүн, доҕоруом,
Хаартыска биэрбиккин,
Эн миигин умнума диэбиккин,
Илиигин туттаран турбуккун…

Бу ис сүрэхтэн тахсар ырыа тыллара Федора сүрэҕин ортотунан киирэллэрэ.

Федоралаах Гарик өрүс биэрэгин устун дьаарбайалларын сөбүлүүллэрэ. Күөх сайын абылаҥа уонна икки таптаһар сүрэх нарын иэйиитэ хаһан даҕаны уостуо, бу кэрэ кэм хаһан да бүтүө суоҕун курдуга. Ол эрээри бу дьоллоох күннэр бүтэн эрэллэрин уол эрэ билэрэ…

Гарик үөрэҕэ саҕаланара чугаһаан, Дьокуускайга көтүөхтээх кэмэ улам ыган испитэ. Кини кырдьыгын билинээри эр санаатын ылынан, хайаан да иккиттэн биирдэрин быһаардаҕына сатанар буолбута. Гарик Федоратын ордороро, кини таптала Федора. Сэгэрин кытта хайаан даҕаны бииргэ буолар баҕалаах.

Барыан биир хонук иннинээҕи киэһэ, кыыс хомуотун үөһэ турар сиэркилэҕэ көрүнэ турдаҕына, уол кыыһы синньигэс биилиттэн кууһан туран бэрт симиктик: «Федора, эн миигин бырастыы гын… Мин кэргэннээхпин… Ону кыайан эйиэхэ эппэккэ сылдьыбытым», — диэбитэ. Федора иһиттим-истибэтим диэбиттии уйа-хайа суох ытаан, хараҕын уута икки иэдэһин устун сүүрбүтэ. Кыыска сир-халлаан сиҥнэргэ, үрүҥ күнэ өлбөөдүйэргэ дылы буолбута. Уол уйулҕата хамсаабыта. Кыыс иннигэр буруйдааҕын Гарик дьэ өйдөөбүтэ уонна көрдөһөрдүү: «Мин эйигин эрэ таптыыбын, хайаан да кэлиэҕим, күүт, миэхэ бириэмэтэ биэр», — диэн үрүт-үөһэ этэ турбута.

Федора тугу да саҥарбатаҕа, ол уолга өссө ыарахан этэ. Кыыс биир кэм ытаан санна титирэстии турбута. Гарик кыыһы уоскута сатаабыта да, хомойбут кыыс өр баҕайы кыайан уоскуйан биэрбэтэҕэ.

Кинилэр нарын иэйиилэрэ, таптаспыт дьоллоох кэмнэрэ күдэрик буолан ама көттүлэр дуо? Ол эрээри таптал саҕа күүстээх туох да суох, кини тугу да билиммэт. Гарик дьиҥнээх тапталын көрсөн көтүөн кыната суох сылдьара, күүһүгэр күүс, өйүгэр өй эбиллибиккэ дылы этэ, онто ханна баарый? Кини таптыыр кыыһын сүтэриэн баҕарбат, кэргэниттэн хайаан да арахсан, Федоратын кытта дьолун холбуон ис иһиттэн баҕарар. Тапталын туһугар охсуһар санаалаах. Дьиэтигэр тиийэн кэргэнин кытта быһаарсыахтаах, арахсан Федоратын кэргэн ылыахтаах.

Сарсын Гарик Дьокуускайга көтөр күнэ. Бүтэһик түүннэрэ, арахсыы түүнэ, харах уулаах түүн үүммүтэ. Кинилэр бииргэ буолаллара аны биллибэт, ол эрэн сүрэхтэригэр эрэл кыыма баара. Кыыс уолу аэропорка атаарбыта. Гарикка хаста да бу дойдуга хаалан хаалар санаа киирэн ылбыта, ол эрэн үөрэҕин бүтэрэр баҕа кыайа тутан самолекка үктэммитэ. Самолет түннүгүнэн Федората соҕотох турарын көрбүтэ, сэгэрэ хайдах эрэ доҕорун сүтэрбит кубаны санаппыта. Соҕотохсуйууттан туоххаһыйан уол дириҥник үөһэ тыыммыта. Гаригы арахсыы ыар санаата кууһан, сүрэҕэ түөһүн иһигэр толугуруу мөхсүбүтэ. Федораҕа күүтүү, Гарикка арахсыы ирээтэ тиксибитэ. Кыыс самолет көй салгыҥҥа уйдаран тахсан былыт быыһыгар киирэн сүтүөр диэри өр көрөн турбута.

Самолет сымнаҕас олбоҕор олорон, дьон мотуор тыаһыгар бигэнэн утуйа сытар. Арай Гарик эрэ олорор, кини хараҕар Федората көстөр. Төһөнөн ырааттаҕын аайы Федоратын саныыра күүһүрэн иһэргэ дылы. Чахчы, кини кыыһы таптыыр, кинитэ суох сатаан олоруо суох курдук. Хайаан да кэргэниттэн араҕыстаҕына сатанар, эр киһилии биир халбаҥнаабат санааны ылыннаҕына табыллар. Оо, таптал туһугар киһи тугу оҥорботоҕой, туохха-туохха тиксибэтэҕэй?

Гарик дьиэтигэр тиийэн кэлбитэ. Кыра кыысчаана хааман тоотойо сылдьара, утары даллаҥнаан кэлэн аҕатын моонньугар ыйана түспүтэ. Кэргэнэ иккис оҕотун ыарахан сылдьара. Хайдах эрэ долгуйан, этиэх буолбутун эппэккэ, эмиэ уруккутунуу туох да буолбатаҕын курдук, Гарик кэргэнин кытта бииргэ олорон барбыта. Этэргэ сөптөөх түгэни күүтэргэ быһаарыммыта. Федоратын санаан дьиэтигэр хаҕа эрэ сылдьар. Арыт Дьылҕа Хааҥҥа мөҕүттэн ылар, Федораны эрдэ көрсүбэтэҕиттэн муҥатыйар. Хараҕын быһа симтэҕинэ, Федоратынаан таптаспыт кэмнэрэ бу илэ баардыы көстөн кэлэрэ, оччоҕуна кини тулатыгар туох буола турарыгар наадыйбакка, бэйэтин ыратыгар манньыйан, нарын иэйиигэ уйдаран ханна эрэ ырыых-ыраах көтөргө дылыта. Маннык кэрэ түгэни үргүтүмээри хараҕын аһыан баҕарбакка, өр да өр сытара.

Гарик кэллэ кэлээт Федоратыгар сурук суруйбута, онно кини хайдах курдук ахтарын, өрүү саныырын суруйбута уонна бүтэһигэр сыллыыбын-ууруубун диэн тылларынан түмүктээбит этэ. Гарик иккис суругар кэргэнигэр арахсыахха диэн эппитин, онно төһөлөөх айдаан тахсыбытын, өссө кэргэнэ арахсарга сөбүлэҥин биэрбэтэҕин, иккиһин оҕолонуохтаахтарын, онон инники туох быһаарыныыны ылыныан сатаан өйдөөбөтүн туһунан суруйан Федора санаатын түһэрбитэ. Онтон кэнники суруктарыгар «Миигин күүт, бириэмэтэ биэр» — диэн элэ-была тылын эппит этэ. Ити курдук биир сыл ааспыта, кини эрэннэрбит кэмигэр Федоратыгар төннүбэтэҕэ.

Кыыс маҥнай утаа кэргэннээх киһини арааран да ыларга туохха барытыгар бэлэм курдуга, онтон туох да эрэл суоҕун өйдөөн, Гаригы кытта сибээһин быспыта. Федора уол хаһан да киниэхэ төннөр кыаҕа суоҕун сүрэҕинэн-быарынан сэрэйбитэ.

Гарик Федоратын кытта төһө да бииргэ буолбат дьылҕаланнар, кини өйө-санаата, дууһата барыта Федоратын кытта бииргэ эбээт! Кини тапталын үйэ-саас тухары сүрэҕэр саһыаран илдьэ сылдьыа. Дьылҕатын бэлэҕин, эдэр сааһын тапталын кытта бииргэ кырдьыа турдаҕа. Дьылҕа Хаан ыйааҕын киһи уларыппат. Федора кини анала буолбатах — атын киһи анала. Оттон киниэхэ эдэр саас бэлэҕэ эрэ буолан, дьол кустугун куустаран аастаҕа.

## Таптал

Дьулус сирэйэ-хараҕа турбута сүрдээх, хайаан да санаабыт санаатын ситиһэр былааннаах. Бу күннэргэ кыайан аһаабат да, утуйбат да буола сылдьар. Санаата наар Кыыматыгар, хайдах гынан кинилэр бииргэ буолалларын толкуйдуур да, кыайан тобула илик.

Дьулус Кыымалыын биир кылааска үөрэммиттэрэ. Уол кыыһы оччоттон сөбүлүүрэ эрээри, биллэрбэт этэ. Оскуоланы бүтэрбиттэрэ, олох киэҥ аартыгар үктэммиттэрэ, мэник-тэник оҕо саастарыттан арахсыбыттара. Ким эрэ үрдүк үөрэххэ киирбитэ, ким эрэ кыайан киирбэккэ дойдутугар төннүбүтэ, сорох уолаттар армияҕа барбыттара. Дьулус юрист буолуон баҕарара. Ол эрэн үөрэххэ кыайан киирбэтэҕэ. Хайыаҕай, баҕа санаатын кыайан толорбокко кыһыйбытын иһин, үрдүк үөрэххэ киирэргэ үчүгэй бэлэм (эбэтэр билсии даҕаны) наадата биллэр суол этэ. Үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран эһиил туттарсыам диэн бэйэтин уоскутуммута. Саатар дьоно билэр киһилэрэ суох буолан, сүүрбэккэ-көппөккө көмөлөспөтөхтөрө оҕуста. Дьиҥинэн, харчы да төлөөн төлөбүрдээх үөрэххэ киириэн эмиэ сөбө.

Күһүн көрдөөн-көрдөөн нэһиилэ үлэ булбута. Билигин үлэни булар ыарахан, оннооҕор үрдүк үөрэҕи бүтэрбит эдэр специалистар үлэни кыайан булбакка сылдьаллар, оттон үөрэҕэ, идэтэ суох киһи оскуола кэнниттэн үлэни булара өссө ыарахан. Көстөр да буоллаҕына, быстах онно-манна быыкаа хамнастаах үлэни булуохха сөп. Дьулус оскуолаҕа охраннигынан киирэн үлэлээн эрэр. Иллэҥ кэмигэр дьоҕойон бэлэмнэммитэ буолар. Сыта-тура инники олоҕун туһунан толкуйдуур буолла. Кини билигин эдэр, олоҕу саҥа саҕалаан эрдэҕэ, олох кылгаһын, үйэ ыксаллааҕын соччо-бачча өйдөөбөт. Билигин киниэхэ эдэр саас эрчимэ уонна нарын иэйии үүйэ-хаайа тутар кэмэ.

Кыыма оскуола кэнниттэн үөрэх туттарса барбатаҕа. Эдьиийэ, аҕатын балта, үлэлиир рыногар атыылааччынан киирбитэ. Эдьиийинээн иккиэн атыы-эргиэн эйгэтигэр төбөлөрүнэн түспүттэрэ. Кэлии-барыы, булуу-талыы киһиттэн элбэх сыраны эрэйэр. Эдьиийэ рынок сыһыана буолаатын кытта бизнеһин эрдэ саҕалаабыт буолан, син балайда кыаҕыран, куоракка таас дьиэ атыыласпыта, массыына ылан сүүрдэ сылдьар. Кыыма таҥаһа-саба биллэрдик тупсубут.

Дьулус иллэҥ кэмигэр рынокка сылдьара элбээтэ. Ити курдук кинилэр романнара саҕаламмыта. Кыыс эрдэ тулаайах хаалан, эдьиийигэр иитиллибитэ. Эдьиийэ тоҕо эрэ кэргэн тахсыбакка сылдьар, син сааһыран эрэр даҕаны, наар үлэ-хамнас, атыы-эргиэн өттүгэр охтубут быһыылаах. Баҕар, Кыымаҕа убанан хаалан, дьиэ кэргэн тэринэр туһунан толкуйдаабата дуу?

Дьулус Кыыматтан атын кыыһы көрбөт. Бастакы тапталын сүрэҕэр саһыаран бүөбэйдээн сылдьыбыта көрдүгэн уотунуу умайан, уолу үүйэ-хаайа тутта. Кинилэр киэһэ аайы көрсүһэллэрэ, уһун кыһыны быһа тымныыны аахсыбакка, эдэр дьон таптал уотугар умайбыттара. Уоллаах кыыс тапталлара күн-түүн күүһүрэн, имэҥирэн иһэрэ, биир эмэ күн көрсүбэтэхтэринэ суохтаһан иэдэйэллэрэ.

Эдэр дьон быһыытынан инники олохторун ыралыыллара, сотору кэминэн Дьулус кыыска кэргэн таҕыс диэн этии оҥорбута. Кыыс тоҕо эрэ тутатына эппиэт биэрбэтэҕэ. Дьулустуун доҕордоһорун кыыс эдьиийэ сөбүлээбэт этэ. Тоҕо сөбүлээбэтэ биллэрэ, кини балта кыанар ыал оҕотугар эргэ тахсыан баҕарара. Рынокка Дьулус сылдьарын эдьиийэ сөбүлээбэт этэ, балтын мөҕөрө. «Үлэлээбэккэ эрийсэ тураҕын, аҕыйах харчыны киллэрэҕин», — диэн буолара. Ол иһин Дьулус рынокка сылдьарын тохтотон, телефонунан көрсүһэр чаастарын болдьоһор буолбуттара.

Биир киэһэ Дьулус Кыыма сотовайыгар эрийбитэ, кыыс эппиэттээбэтэҕэ. Уол уйатыгар уу киирбитэ, телефонун тоҕо ылбатын билбэт этэ. Кыыма дьиэтин түннүктэрэ уоттаах. Дьулус ааны тоҥсуйбута. Хаста да тоҥсуттаран, аан нөҥүө кыыс эдьиийин куолаһа иһиллибитэ. Кыыһы суох диэбитэ. Уол таһырдьа өр да өр кэтэһэн турбута, тоҥон дьиэтигэр тиийбитэ. Санаата түһэн айаҕар ас да киирбэтэҕэ. Сотору-сотору кыыска эрийбитэ да, эппиэт суоҕа.

Түүн ортото Дьулуһу телефон тыаһа уһугуннарбыта, Кыымата эрийэр эбит. Кыыс суорҕанын бүрүнэн сытан кистээн: «Эдьиийим кэргэн тахсарбын сөбүлээбэтэ, ол туһунан санаама да диэтэ», — дии-дии уйа-хайа суох ытаан барбыта. Дьулус төбөтүгэр биир санаа элэс гынна. Арай күрэттэҕинэ хайдах буолуой? Кыыма эмиэ кинини таптыыр ээ, ол гынан ити эдьиийэ мэһэйдэһэр-туорайдаһар, таптыыр буоллаҕына хайаан да барсыа диэн эрэл кыыма умайбыта. Кинилэр хайаан да бииргэ буолуохтаахтар, икки таптаһар сүрэх тардыһар күүстэрин ханнык да күүс самнарыа суоҕа. Ити курдук санаабыт санаатын Дьулус Кыыматыгар эттэ, онуоха кыыс ытыырын быыһыгар: «Хаһан…» — диэн истэҕинэ эмиэ телефона быстан хаалбыта.

Дьулус билэр кыыһынан Кыымаҕа эрийтэрбитэ. Хаһан күрүүр чаастарын болдьоҕун эттэрбитэ. Кыһыыта диэн телефоннара параллельнайын билбэккэ, кистэлэҥнэрэ арыллыбыта. Кыыма кэлиэхтээх чааһыгар кэлбэтэҕэ. Дьулус кыыс тоҕо кэлбэтэҕин кыайан билбэтэҕэ. Рынокка аны атын киһини туруорбуттара, Кыыма сотовайын былдьаан ылбыттара, дьиэттэн тахсара бобуллубута.

Дьулус дьоно эдэрдэр, балаһыанньаларын өйдүүллэрэ эрээри, тугу гыныахтарын билбэттэрэ. Бу олордохторуна, кыыс эдьиийэ үөҕэн, мөҕөн-этэн, куттаан телефоннуур буолбута. Сэрэниҥ, күрэтиэ да, суукка биэриэм диэн саанара. Кыыһы кэргэн биэримээри араас албаһы көрдөөн, атастарын-доҕотторун барыларын атахха туруорбута. Чуумпу олохторо аймаммыта.

Таптаһар сүрэхтэр бэйэ-бэйэлэригэр тардыһар күүстэрин ким тохтотуо баарай? Кыыс саппыыска сыыһын суруйан Дьулуска ыыппыта. «Мин эйигин таптыыбын! Миигин түүннэри-күнүстэри күүт, эрэн, бииргэ буолуохпут!» диэн тыллары ааҕан баран, уол дууһата уоскуйбута.

Сахалыы сиэринэн уоллаах дьон быһыытынан кыыс кэпсэтэ тиийбиттэрэ. Эдьиийэ хотун ыҥырыллыбатах ыалдьыттары тириитин таһынан көрсүбүтэ. Иитиллибит иэһин төлөөтөҕүнэ, хойут өйүн-төйүн буллаҕына, атаҕар турдаҕына эргэ тахсыаҕа, эһиги уолгутугар биэрбэппин диэн мас-таас курдук эппитэ. Кэпсэтии кыайан тахсыбакка дьиэлээбиттэрэ.

Арай биир киэһэ былыта суох халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук түрүлүөн бөҕө буолбута. Кыыма дьиэтиттэн куотан Дьулус дьонун аахха тиийэн кэлбитэ. Бу маннык олороллоро сатаммат, куоракка бу түүн күрээтэхтэринэ сатанар буолбута. Ханна барбыттарын ким да билиэ суохтаах. Ол эрэн барыта куттал, кыыһы күрэтэн, уоран күүһүнэн кэргэн ылла диэн үҥсүөхтэрин сөп эбэтэр кыыһы былдьаан илдьэ барыахтарын эмиэ сөбө. Түүннэри ылы-чып кистэлэҥинэн куоракка айаннаабыттара. Бэрт үчүгэйдик бииргэ олорон истэхтэринэ, эдьиийэ киирэн кыыһы тоҥ суолун тобулан, булан ылан, төттөрү тиэйэн таһаарбыта. Дьулус Кыыматын былдьатан эмиэ санаата түспүтэ. Билигин кыыс кытаанах илиигэ киирбитэ, кини түөрт истиэнэҕэ хаайыллыбыта, ханна да эдьиийэ суох тахсар бырааба суоҕа. Кытаанах балаһыанньа үөскээбитэ. Күн-дьыл ааһан испитэ.

Дьулус Кыыматын суохтаан кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, тугу гыныан билбэккэ, дууһата моруу буолбута. Былыргы баттыгастаах үйэҕэ дылы, таптыыр кыыһын кытта холбоһор бырааба суох. Онтон Дьулус абарара. Кинилэр хайдах бииргэ буолан дьоллоноллор? Тугу гыныахха, хайдах буолуохха? Аҕыйах хонукка бииргэ олорбут, таптаспыт кэмнэрин санаатаҕына, сүрэҕэ нүөлүйэр, хайдах эрэ ырай олоҕун курдук түүл-бит курдук саныыр. Барыта киниттэн тутулуктааҕын өйдүүр, олорон биэримиэххэ, таптал иһин охсуһуохха диэн санаа кини өйүттэн арахпат.

Биир сарсыарда Кыыма сууна туран мэйиитэ эргийдэ, сүрэҕэ өлөхсүйдэ. Таһырдьаттан эдьиийэ түбэһэ киирэн, аҕыс айдааны түһэрбитэ: «Бу кыыс ыарахан буолбут эбит буолбат дуо, бу эрэйи, бэйэтин ииттэрэн баран, аны оҕотун ииттэрээри гыммыт буолбаат!» — диэн аймана түспүтэ. Кыыс саатыттан эбитэ дуу, кыһыытыттан эбитэ дуу, уйа-хайа суох ытаан барбыта. Эдьиийэ телефон үөһэ түспүтэ.

Дьулус иһиттим эрэ, истибэтим эрэ диэбиттии олус билэр суолун устун үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэккэ, сүүрэр-хаамар икки ардынан тиийэн кэллэ. Кыыма хоһугар киирэн өр саҥата суох таалан турдулар, онтон куустуһа түстүлэр.

Билигин кинилэр бииргэлэр, кинилэри ким да араарбат. Дьулус таптыыр кыыһын кэргэн ылан, киһи сирдээҕи үрдүк аналын толорон, аҕа буолаары үөрэ-көтө сылдьар. Кинилэр иннилэригэр олох сырдык, киэҥ суола тыргыллар.

## Көрсүһүү

Николай хоту улууска барыаҕыттан Дьокуускайга хас санаатаҕын аайы кыайан кэлбэт. Хаһан эмэ улахан наадаҕа эбэтэр курска үөрэнэ кэллэҕинэ эрэ сылдьар буолбута ыраатта. Оттон билигин самолёт сыаната икки бүк ыараан, кыра кыһалҕалаах киһи мээнэ кэлбэт-барбат буолбут кэмэ.

Самолёт мотуора биир кэм куугунаан олорор, мотуор тыаһыгар бигэнэн дьон үксэ утуйан, бэрт сынньалаҥнык көтөн иһэр. Мотуор тыаһын быыһынан эмискэ радио «куух-хаах» холбонон, тугу эрэ этэрэ иһилиннэ. Радио саҥатыттан уһуктан дьон сэргэхсийэн, салон иһэ суугунаан кэллэ, дьахталлар сиэркилэ үөһэ түстүлэр, сирэйдэрин-харахтарын оҥоһуннулар, прическаларын көннөрүлүннүлэр.

Николай Иванович Дьокуускайга чугаһаан сирэйэ-хараҕа эмиэ сэргэхсийдэ. Үөһэттэн Туймаада хочото нэлэһийдэ, Өлүөнэ өрүс уһун халлаан күөҕэ лиэнтэни субуйа тардыбыкка дылы көһүннэ, туох да кыһалҕата суох устан мөлбөйө сытта. Николай Дьокуускайга үөрэммит кэмнэрин, эдэр сааһын эргитэ санаан, иһийэн олордо. Ол олордоҕуна уола аҕатын тоҕоноҕуттан тардыалаан: «Папа, папа, Дьокуускайга кэллибит…», — диэн саҥата чаҕаарда.

Аэропорка түстүлэр, таһаҕастарын соһон-сыһан такси стоянкатыгар бардылар. Эчи, такси үөһэ такси буолбут. Билигин пассажир былдьаһык. Урут күнү быһа такси күүтэн куораты булар буолуллара. Портан тахсан иһэн көрдөххө, куорат уларыйыы бөҕө эбит. Куоракка тутуу арааһа тутуллан, саҥа дьиэлэр тэллэй курдук үүммүккэ дылылар эрээри, көһөн кэлэн олороору гыннахха, дьиэ көстүбэккэ эрэйдиирэ чахчы дии саныы истэ Николай Иванович. Кини кэргэнин эдьиийигэр түһүөхтээх, куорат биир баар-суох көстүүлээх миэстэтигэр, Күөх хонууга, билигин 202 диэн ааттыыр микрорайоҥҥа. Хата, дьиэтин нүөмэрин бу диэн билбэт, записной книжкатын таһааран чуолкайдаатаҕына эрэ сатаныыһы. Такси өр-өтөр гыммата, этиллибит аадырыска аҕалан дьиэ таһыгар подъезд үктэлигэр астарда. Таһаҕастара да элбэҕэ бэрт, кэргэнэ эдьиийин аахха кэһиитин ыыппыта, дойдутун аһын ахтыбыта буолуо диэн балык арааһын, куһугар-хааһыгар тиийэ суумкаларга, куулларга хаалаабыта — үөрэх туттарсар дьон быһыытынан өйүөлэрин соһо сырыттахтара дии, хайаан куорат ыалыгар сэлээннэниэхтэрэй.

Эдьиийдэрэ үөрэ-көтө көрүстэ, хоту дьон быһыытынан үөрүнньэҥнэрэ, элэккэйдэрэ сүрдээх. Дьиэлээхтэр даачаҕа олорор буолан, бу киэҥ таас дьиэни кинилэр бас билэр буоллулар.

Бу күннэргэ соҕуруу киин куораттарга үөрэнэ барыан баҕалаах оҕолор докумуоннарын туттара сылдьаллар. Андрейка Москваҕа Губкин аатынан газ уонна нефть университетыгар докумуонун биэрдэ да, туттарсааччы элбэҕиттэн саллан кэлбитэ. Бу саас эрдэ комиссия кэлэн үлэлээн, сорохтор киирбиттэр үһү, ону ыраах олорор буолан билбэккэ да хаалбыттар. Киин куоракка кыайан киирбэтэҕинэ СГУ-га туттарсыа, билигин үөрэххэ киирэргэ шанс элбэх, талбыт үөрэххэр хас да сиринэн туттарсар көҥүл буолан, кыахтаах киһи хас да үөрэххэ тэҥинэн киирэр. Сүүрэн-көтөн докумуоннарын туттаран, син иллэҥсийдилэр.

Николай бииргэ үөрэммит уолаттара куоракка элбэхтэр. Хата, таах олоруохтааҕар телефоннуохха дии санаан, биир хоско олорбут аллар атаһыгар Володяҕа эрийдэ. Володя телефонун ылбата, арааһа, дьиэтигэр суох быһыылаах. Владимир Дмитриевич университекка үлэлиир, соторутааҕыта учуонай буолбута, билигин да үрдүкү курстар бүтэ илик буолуохтаахтар, сорохтор дипломнай үлэлэрин көмүскээри буһа-хата сылдьар кэмнэрэ. Көрсүбэтэхтэрэ өр буолла. Кинилэр биэс сылы быһа биир хоско олорон бииргэ үөрэммиттэрэ. Билигин санаатахха, үтүө да кэмнэр ааспыттар эбит. Хаһан да эргиллибэт, тугунан да солбуллубат эдэр саас кэмнэрэ. Атастыылары үлэ-олох күннээҕи кыһалҕата икки аҥы ыыппыта. Николай хоту тыа сиригэр учууталлыы сылдьар, онно баран олоҕун аҥаарын көрсөн, ыал буолан, олохтоох киһи аатын ыла сылдьар. Учуутал киһи оскуолаттан арахпат, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэлиирэ мэлдьэх буолбатах. Николай Иванович төһө да рядовой учуутал буоллар, уруогу биэриинэн эрэ муҥурдаммат. Кини үөрэтэр оҕолоро олимпиадаларга, научнай-практическай конференцияларга куруук кытталлар, бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьаллар — бу учуутал түбүктээх үлэтин түмүгэ буоллаҕа. Кини «Хоту дойду экологията» диэн тиэмэни хасыһан үлэлээбитэ ыраатта. Кэргэнэ Раиса Михайловна оскуола научнай методическай үлэтигэр директоры солбуйааччынан үлэлиир.

Тыа сирин оскуолатын кыһалҕата элбэх. Оскуола дьиэтэ-уота эргэрэн, сыл аайы ону-маны өрөмүөннээбитэ буолан, күһүнүн син сэргэхсийэн оҕолору көрсөр. Саамай улахан кыһалҕа — оскуола тымныыта. Оттугу харыстаатахпыт буолан, котельнайы үчүгэйдик оттубаккалар төһөлөөх оҕо доруобуйата биллибэтинэн айгырыыра буолла, онно ким да кыһаммат. Учууталлар туруорсаллар да, кыайтарбат буолбут боппуруос. Саха сирин гааһын тас дойдуга таһаараары гыналлар диэн кэпсииллэр. Саатар, бэйэбитин бастаан хааччыйаллара буоллар. Онто да суох кыһыммыт тымныы. Сайынын куйаас сатыылаатаҕына, аҕыйах күн тулуйбакка, итийбитин мөҕүттүбүтүнэн барабыт. Билигин Бөтүрүөп куйааһа түһэн, киһи биир кэм эп-эппэҥнэс, онно эбии таас дьиэлэр, асфальт сыралҕана эбиллэн, киһи күнүс таһырдьа уһуннук сылдьыбат үлүгэрэ буолбут.

Николай Иванович киэһэ утуйуон аҕай иннинэ Володяҕа эмиэ телефоннаата, анарааҥҥыта хата бэрт түргэнник трубканы ылла.

— Алло, — Володя куолаһа иһилиннэ.

— Привет, Володя! — диэн хардарда Николай. — Бу мин Николай, Ньукуус эрийэбин.

— Ээ, Ньукуус, дорообо, дорообо! Хантан эрийдиҥ? Хаһан кэллиҥ? — диэн доҕоро ыйытыгын кута турда. Телефоҥҥа икки өттүттэн ахтыспыт дьон куоластара иһилиннэ. Бэрт өр кэпсэттилэр. Володя доҕорун күүлэйдэтэ ыҥырда, саҥа дьиэтин аадырыһын биэрдэ, хайдах, тугунан кэлэрин эттэ.

Николай бу киэһэ хойукка диэри ону-маны санаан кыайан утуйан биэрбэтэ, сарсыарданан утуйда. Андрейка туран хаамар тыаһыттан уһугунна, онто суох төһөҕө туруо эбитэ буолла. Утуйан хаалан консультациялаах уолун хойутата сыһан, сымыыт буһара охсон аһатан тэрийэн ыытта. Аһата олорон уолун сэрэттэ: «Бу киэһэ оскуолатааҕы табаарыспар барыахтаахпын, миигин суохтаайаҕын, туох эмэ наада буоллаҕына, сотовайбар эрийээр».

Андрейка аһаат да ыстанна. Николай Иванович уола улааппытын куоракка кэлэн өйдөөтө, киһи киһинэн буолбут эбит, ону олох кыра оҕону кытта кэпсэтэр курдук кэпсэтэр. Ардыгар Андрейка сөбүлээбэтин биллэрэр буолан баран, аҕа аата аҕа, уолга аҕа этэрэ сокуон буоллаҕа.

Николай киэһэ ох курдук оҥостон тиийиэхтээх чааһыгар Володятыгар барда. Володя саҥа дьиэтигэр кини өссө сылдьа илигэ. Дьиэ киирэр кирилиэһэ мрамор плиталарынан бүрүллүбүт, олус тупсаҕай оҥоһуулаах. Звоногу баттыырын кытта аан аһылла биэрдэ да, Володя Николайы хаба тардан ылан тэлэкэчиттэ. Николай маннык мааны дьиэҕэ мээнэ сылдьа илик буолан, хайдах эрэ хаамыан атаҕа барбакка турда. Доҕоро киирбэккэ кэннинэн чинэкэлии турарын көрөн, Володя киһитин иннигэр уктан саалаҕа киллэрдэ. Чахчы үчүгэй дьиэ диэтэҕиҥ. Володя уол эрдэҕиттэн чэнчис, ханан да быыл көстүбэт, барыта уурбут-туппут курдук, туох барыта анал миэстэтигэр турар. Бэрт түргэнник остуолу тардан, Владимир Дмитриевич ыалдьытын остуолга ыҥырда. Рестораҥҥа курдук тэриэлкэ үөһэ тэриэлкэ, үрүүмкэ үөһэ үрүүмкэ уурбут. Николай остуолга олорон туохтан саҕалаан аһыан мунаахсыйда, олох илиитэ-атаҕа кыайан барбат, сатаан аһыа суох. Оттон Володя бэрт кыраны айаҕар уктарын көрөн, саатар эр киһи курдук кум-хам тутан аһаабат буолбут дуу дии санаата. Бу киһибит олох дьиҥнээх интеллигент буолбут, дьиэлиин-уоттуун, аһыырдыын-сиирдиин уларыйбыт. Кэпсээнэ киэҥэ, билиитэ-көрүүтэ олох киһи тэҥнэспэт киһитэ буолбут. Оннооҕор Саҥа дьылы тас дойдуларга тахсан көрсөр үгэстэммит, онтон үлэтинэн кэлэрин-барарын киһи ааҕан сиппэт киэҥ ыырдаммыт. Олох сайдыыта диэн, арааһа, ити буоллаҕа дуу?

Кыратык үссэнэ түһэн баран Николай сөрүүкүү балкоҥҥа таҕыста. Үөт мастан өрүллүбүт төгүрүк остуол, икки кириэһилэ тураллар. Истиэнэҕэ саһаран өҥө бараммыт студенныы сылдьыбыт хаартыскалара араамаҕа ыйаммыт. Николай хаартысканы одууласта. Манна ким суоҕуй, бары баарбыт. Эдэрбит да бэрт, үөрбүт-көппүт туох да кыһалҕата суох дьон олоробут.

— Доҕор, тоҕо эргэ хаартыскалары ыйаатыҥ? — диэн Николай ыйытта.

— Барыгытын бииргэ түмэн олорор туох куһаҕаннаах буолуой, ардыгар соҕотохсуйдахпына, бу хаартыскалар уоскутарга дылылар ээ, — диэн баран Владимир Дмитриевич өрө тыынна.

Бу Володя аралдьыйар бүччүм сирэ эбит. Кини хаартыскаҕа баар хас биирдии киһиэхэ тус-туһунан боппуруостары биэрэр, онно бэйэтэ эппиэттиир эбит. Эмиэ да дьиибэ дии, соҕотох киһи дууһата муунтуйара кэмнээх буолуо дуо?

— Хайа, доҕор, тоҕо кэргэн ылбаккын, баччааҥҥа диэри Феняҕын таптыыгын дуу? — диэн табаарыһыттан Николай аһаҕастык ыйытта.

— Таптаан, таптаан, — диэн баран, күөмэйин туох эрэ бобо тутарга дылы гынна, нэһиилэ салгыны эҕирийэн ылаат салгыы: «Хайа истэ илик эбиккин дуу, Феня… куһаҕан буолбутун?» — диэтэ.

— Хаһан?

— Били… биэс сылбытын көрсүһүүбүт кэнниттэн… сотору соҕус буолан баран… оһолго түбэһэн… Тыына быстаары сытан… миигин ыҥырбыт үһү. Хомойуох иһин, тыыннааҕар кыайан көрсүбэтэҕим, дьоно хойутаан тиэрдэннэр, бохоруонатыгар эрэ сылдьыбытым…

— Бырастыы гын, истибэтэх эбиппин, — диэтэ Николай уонна буруйдаммыттыы саҥата суох сири одуулуу олордо.

— Сүрэҕим атыны билиниэн баҕарбатаҕа. Феняттан атыны… Кэлин аралдьыйаары үөрэҕи батыспытым. Билигин үлэбинэн эрэ дьоллонон олоробун.

Эмискэ Николай Володяны аһыныах санаата кэллэ:

— Володя, эн билигин да олоххун оҥостуоххун хойута суохха дылы, олох киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр, табыллыбатах таптал аһыыта ааһар да кэмэ кэллэ ини… Өлбүтү кытта өлбүт суох дииллэр, кэргэн ылан ыал буолан, оҕо төрөтөр, аҕа буолар, бу улуу дьол! Киһи буолан бу орто дойдуга төрөөбүт үрдүк аналгын мүччү тутаары гыммыккын, удьуоргун утумнуур, кэннигэр хаалар киһитэ суох буолан кырдьар сааскар хомойо сылдьаайаҕын, — диэн хомуруйа былаан санаатын этэ олордо. — Тыа сирин дьоно кыһалҕабыт араас буоллаҕа, тиийэр-тиийиммэт түгэни, ыарахан да кэмнэри аахсыбакка оҕолорбутун киһи хара гынаары мөхсөбүт, оҕолор тустара диэн сүүрэбит-көтөбүт, оҕолорбут туһугар олох олоробут. Дьиэ иһигэр оҕо күлэр саҥата чугдаарбат буоллаҕына, олох олорботох да ордук курдук. Киэһэ үлэҕиттэн сылайан-элэйэн кэллэххинэ, оҕолоруҥ барахсаттар чуопчаара көрсөллөрө үөрүү, сылайбытыҥ да ааһарга дылы буолар.

Володя уйадыйда:

— Андрейка соҕуруу үөрэнэ барбатаҕына, миэхэ олорон үөрэниэ этэ, саатар онон көмөлөһүөм этэ буоллаҕа дии, — диэтэ.

Ити курдук доҕордуу дьон көрсүбэтэхтэрэ ыраатан, хойукка диэри кэпсэттилэр, илэ-хоро сэһэргэстилэр. Андрейка аҕатын сүтэрэн телефоннаабатаҕа буоллар, өссө да олоруо эбиттэр. Николай тахсаары туран: «Толкуйдан, сааһы баттаһа…» — диэтэ уонна доҕорун илиитин истиҥник бобо тутта.

## Тэмтэрийии

Дьиэ иһэ имик-самык, түннүк тааһа алдьаммытын эргэ баата суорҕанынан бүрүйэ саппыттар. Кыһын бу дьиэҕэ киһи сонноох сылдьан тоҥор, муостаҕа тохтубут уу тута килэччи тоҥон иһэр.

Уу-чуумпу, киһи баара биллибэт, арай өйдөөн иһиттэххэ, киһи тыынан кыыкыныыра иһиллэр. Ити ороҥҥо бу дьиэ хаһаайына Охоноос хапсылла сытар. Арыгы быһа сиэн этэ-сиинэ бүппүт, онуоха эбии бииргэ аһыыр-сиир атастара-доҕотторо кырбаан, баһын эрэ уҥуоҕа хаалбыт. Урукку курдук мэскэйбитэ ханна да суох, оронуттан кыайан турбат буолбут. Ол да буоллар, күннээҕи өлүүтүн быһа гыммакка, кутан биэрдэхтэринэ «тэп» гыннарар, ол сытан киһи кулгааҕар батан киирбэт тылларынан үөхсэр.

Бу дьиэ ханна да үлэлээбэт, кэлэр сирдэрэ кэлии, барар сирдэрэ баҕана үүтэ буолбут, «арыгыны атас, бытыылканы доҕор» оҥостубут дьон хонор сирдэрэ буолбута быданнаата… Киһи киирээтин кытта ыарахан сыт киһи муннугар саба биэрэр. Хаһан да сууйуллубатах дьиэ-уот, таҥас-сап, табах уонна арыгы дьаарын сыта холбоспут. Хаһан эрэ бу олбуорга үтүө-мааны дьон олорон кэлбитэ. Урут Охоноос куорат биир тэрилтэтин начальнига этэ, ол бэйэтэ бу буолуохтаан сытаахтаатаҕа.

Оскуола кэнниттэн кыайан үөрэххэ киирбэтэҕэ, армияҕа сулууспалыы барбыта. Сулууспата бүтээтин кытта онно хаалан тутууга үлэлээбитэ. Оччолорго эдэрэ бэрт буолан дойдутун, дьонун-сэргэтин ахтыбат этэ. Киһи этэҥҥэ үчүгэйдик сырыттаҕына дойдутун ахтыбат, оттон ыраах сылдьан туох эрэ иэдээҥҥэ түбэстэҕинэ эбэтэр ыарыйдаҕына дойдутун санаабытынан барар үгэстээх.

Уол үлэлии-үлэлии тутуу инженерин үөрэҕэр кэтэхтэн үөрэммитэ. Тутууга үлэлиир уолаттар уопсайга олороллоро, чахчы романтика олоҕо манна баара. Күргүөмнээх үлэ кэнниттэн сынньалаҥы да сатаан тэрийэллэрэ. Дойду араас муннуктарыттан омук бөҕө мустубут да буоллар, эн-мин дэспэккэ эйэ дэмнээхтик биир дьиэ кэргэн курдук иллээхтик олороллоро-үлэлииллэрэ. Партия ол кэмнээҕи политиката араас омуктары биир тыыҥҥа, бииргэ сомоҕолуур суолу тутуһарга, ол сиэринэн буолуо, дойду үрдүнэн интернациональнай иитии күүскэ турара. Бырааһынньыктарга уопсай дьиэҕэ араас омук ырыата ылланара, ол быыһыгар хаһан эмэ Афоня сахалыы ыллыыр ырыатын дорҕооно холбоһоро.

Афонялаах хосторугар төрдүө буолан олороллоро, кини соҕотох саха этэ. Ким да кинини атын омуккун диэн атыҥыраабата, хата, сахабын диэтэҕинэ интэриэһиргээн, ону-маны ыйыталаһаллара. Оччоҕо Афоня Саха сиригэр кыһынын тымныы 50–60 кыраадыска тиийэр диэн кэпсээтэҕинэ соһуйаллара, хайдах оннук тымныыга киһи олорорун сөҕөллөрө, бастарын быһа илгистэллэрэ. Саха сирин туһунан өйдөбүл тымныы дойду диэнинэн бүтэрэ.

Тутуу үлэтэ ыарахан гынан баран, киһини умсугутар үлэ. Афоня таас дьиэни тутуом диэн түһээн да баттаппата, хайдах эрэ атын омуктар баһылаабыт идэлэрин курдук саныыра. Кырдьык да, сахалартан бэрт аҕыйах киһи тутууга сыстан үлэлээн эрэр кэмэ этэ. Ол гынан баран, киһи сатыырын киһи сатыыр, саха айылҕаттан мындыр, ол да иһин бу тыйыс айылҕалаах сиргэ сүтэн-симэлийэн хаалбакка оччоттон баччаҕа тыыннаах тиийэн кэллэҕэ.

Тутууга үлэлиир киһи биир үөрүүтэ — саҥа тутуллубут объегы хамыыһыйаҕа туттарыы. Элбэх киһи сыралаах үлэтин түмүгэ — саҥа дьиэ халлааҥҥа харбаһан дьэндэйэн тахсыыта, бар дьон үөрүүтэ. Оччолорго биригээдэлэр икки ардыларыгар куоталаһыы буолара, үчүгэй үлэлээх, былаанын аһара толорбут биригээдэҕэ көһө сылдьар «Бастыҥ биригээдэ» диэн вымпел туттарыллара, ону таһынан хас биирдии үлэһиккэ бириэмийэ бэриллэрэ. Билигин санаатахха, дьон үлэнэн дьоллонор кэмнэрэ этэ. Саҥа үлэҕэ киирбит дьиэттэн саҥа ыал буолбут дьоҥҥо квартира биэрэллэрэ. Үлэһит олоҕун усулуобуйата көрүллэр буолан, дьон бары күүстэрин таһаарыылаахтык, харыстаабакка, сатабылларын үлэ туһугар аныыллара.

Афоня медпуҥҥа кэлбит сиэстэрэ кыыһы кытта билсэрэ. Маня күп-күөҕүнэн арылыччы көрбүт нуучча кыыһа этэ. Уоллаах кыыс доҕордоһуулара тапталга кубулуйбута, сотору ыал буолбуттара. Эдэр ыал уопсайга хос ылбыттара. Хосторо кыараҕас да буоллар, кинилэргэ туох эрэ улахан храм курдуга, кырдьыга да, тапталларын храма буоллаҕа дии. Бастакы кыыстара күн сирин бу саҥа тутуллар куоракка көрбүтэ. Оо, бастакы оҕо үөрүүтэ, онтон ордук үөрүү ама туох баар буолуой.

Ол эрэн олох хаһан даҕаны биир тэҥ эриэ-дэхси буолбат, үөрүүнү кытта кыһалҕа, дьолу-соргуну кытта өлүү-сүтүү тэбис тэҥҥэ аргыстаһан сылдьар дииллэрэ, арааһа, сөп быһыылаах. Афоня кыыстанан көтүөн кыната суох сырыттаҕына, аҕата өлбүтүн туһунан телеграмма кэлбитэ. Аҕатын ийэ буоругар кистээн, көмүс уҥуоҕун көтөҕөн кэлбитэ. Онтон сотору соҕус буолан баран ийэтиттэн сурук туппута: ийэтэ соҕотоҕун сатаан олоруо суоҕун туһунан суруйара уонна уолун дойдутугар төннөрүгэр ыҥырар этэ. Афоня күн кыһалҕата суох сылдьыбыта бүттэҕэ, ийэтэ эрэйдээҕи кырдьар сааһыгар көрүөн-харайыан эмиэ наада курдуга. Кэргэнин тылыгар киллэрэн Дьокуускайга көһөн кэлбиттэрэ. Куоракка кэлэн тутууга биригэдьииринэн үлэлээбитэ, уопсайга хос биэрбиттэрэ. Маня Саха сиригэр кэлэн соһуйбута, ордук тымныыта салыннарбыта, ол гынан баран сотору үөрэммитэ.

Дьыл-күн баран испитэ, Афанасий Павлович отдел начальнигинан анаммыта. Сотору таас дьиэҕэ квартира ыланнар тыаттан ийэлэрэ эмээхсини киллэрбиттэрэ. Балбаара кийиитин кытта сатаан кэпсэппэккэ эрэй бөҕөтүн көрбүтэ, ол да буоллар илиилэринэн-атахтарынан кэпсэтэн син өйдөһөллөрө. Хата, кийиит бэрт сымнаҕас майгылаах дьахтар түбэспитэ. Икки хаһаайка Афанасий Павловиһы хатаҕалаан аһаталлара, биирдэстэрэ нууччалыы ас арааһын, ону-маны туустаан-тумалаан, оту-маһы булкуйан аһатара, оттон ийэтэ сахалыы-махалыы сэлиэйдээх миини, кырбаһынан эти буһаран сиэтэрэ. Хатаҕаланан аһаан сотору кэминэн сирэйдиин төгүрүйбүтэ, тойон киһи дьүһүнүн-бодотун ылбыта.

Сотору кэминэн Маня уол оҕону төрөппүтэ. Эбэлэрэ Балбаара сиэн көтөҕөн эбээ буолар дьолун билэн үөрүүтэ үрдээн сылдьыбыта. Афанасий Павлович туйаҕын хатарар, аатын ааттатар уолланан киһи тэҥэ суох сылдьыбыта. Бу кырачаан киһилэригэр эһээлэрин аатын биэрэн эбэлэрин икки бүк үөрпүттэрэ. Төрөппүттэрэ Пашка, Паша, Павлик диэн ыҥырыахтара, оттон эбэтэ Байбааскы, Байбака, Байбал диирэ чахчы. Чэ, хайдах да ааттаатыннар, оҕо доруобай эрэ буоллун, этэҥҥэ улааттын.

Афанасий Павлович начальник буолуоҕуттан ыла кэлэрэ-барара элбээбитэ, киэҥ ыырданан, дьиэтигэр хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт буолла. Дуоһунаһа үрдээн киһи сирбэт хамнастанна. Даача сирэ ылан икки этээстээх дьиэ тутан дьэндэтэн кэбистэ. Тутуу инженерэ буолан, дьиэтин бырайыагын бэйэтэ оҥорбута, аныгылыы тупсаҕай оҥоһуулаах, киэргэллээх, ып-ыраас тутуулаах дьиэ киэнэ мааныта буолан, көрбүт эрэ киһи хараҕа хатанар дьиэтэ буолбута.

Кыралананнар таас дьиэ салгынын сирэн, даачатааҕы коттеджтарыгар олороллор. Ийэлэригэр Балбаараҕа анаан дьиэ таһыгар быыкаа дьиэ тутан биэрбиттэрэ, онно кини хоноругар эрэ тахсара, үксүн улахан дьиэттэн ордубата. Кырдьар сааһыгар үчүгэй усулуобуйаҕа олорон, күҥҥэ көрбүт соҕотох уолугар махтана саныыра. Уола этэҥҥэ байан-тайан олороруттан ханнык ийэ сүрэҕэ үөрбэт буолуой? Ол гынан Балбаара сиэри-таһынан элбэх ыалдьыт, кэлии-барыы, аһааһын-сиэһин, билсии-көрсүү арааһа, үчүгэйгэ тиэрдибэтэ буолуо диэн дьааххана саныыра. Кэнники кэмҥэ уола «аһыы утахха» ылларыах курдук чинчилэммитэ.

Балбаара уола оннук баайдык олорор, оннук дьиэлээх маннык дьиэлээх диэн ордугургуур тыл тарҕаммыта: «Тэрилтэни хоро сиэн байдаҕа, биир киһи хамнаһа биллэр ини», — дииллэрэ. «Чэ, чэ байдын, сатабыллаах саһыл саҕаланар», — диэччилэр эмиэ бааллара.

Дойду үрдүнэн рынок сыһыана киирэн, үбү хамсатарга үчүгэй кэм үүммүтүн дьон түргэн туттуулааҕа, оҕуруктаах өйдөөҕө таба тайанан байар суолга киирбиттэрэ, оттон кэлэр-кэлбэт хамнаһы манааччы рынок ыар тыынын билбитинэн барбыта.

Хаһан ханна да иһиллибэтэх быһыы-майгы үөскээн, үлэтэ суох буолбут киһи элбээбитэ, үгүс тэрилтэ эстэн үлэ миэстэтэ суох буолан, эр дьон элбэх өттө сис туттан хаалбыта. Тыа сиригэр бу ордук сытыытык өтөн киирбитэ. Ол иһин буолуо, дьон майгыта-сигилитэ алдьанан, ити Афанасий Павлович курдук байан-тайан олорор дьону норуот кырыы харахтарынан көрөллөрө, сүлүһүннээх тылларынан саҥараллара.

Афанасий Павлович кыыһа оскуоланы бүтэрэн Москваҕа үөрэх туттара барбыта, баала тиийбэккэ төлөбүрдээх үөрэххэ киирбитэ. Кыралара улаатан оскуолаҕа үөрэнэрэ. Балбаара эмээхсин өлбүтэ, Охоноос ийэтин аһыйан аһаан-сиэн үлэтигэр барбакка дьиэтиттэн олорон «дьаһайара», «төбөтүн абырахтанара» элбээбитэ. Сотору дуоһунаһыттан уһуллубута, били атастара-доҕотторо тэмтэрийбит кэмигэр ыксатыгар суох буолбуттара. Үлэ көрдөөн көрбүтэ да, үчүгэй үлэни булбатаҕа, «аһыыр» киһини ким үлэҕэ ылыай. Ити курдук биир үлэттэн атын үлэҕэ көһөн, кэлин олох да үлэтэ суох хаалбыта. Кэргэнэ төһөлөөх элбэхтэ киниттэн көрдөстө-ааттаста этэй? Хайдах курдук дьоллоохтук олорбуттарай? Суох, билигин ол суох. Арыгыһыт аҕалаах ыал олоҕо туох аанньа буолуой? Аны сүбэлиир-амалыыр, тирэх буолар ийэлэрэ Балбаара суох. Аһыылларыгар нэһиилэ харчылара тиийэрэ, кыыс үөрэҕин кыайан төлүүр кыаҕа суох буолан, кэргэнэ Маня дьиэтин малын-салын, көмүс киэргэлин атыылаан кыыһыгар Москваҕа харчы ыытара. Бу курдук олоро сатаан баран, Маня таас дьиэтин атыылаан, уолун илдьэ дойдутугар көппүтэ.

Афанасий Павлович бастаан утаа кэргэнэ кинини куттаан бардаҕа дии санаабыта. Арай биир үтүө күн аттыгар кимэ да суох хаалбытын дьэ өйдөөбүтэ. Санаата оонньообутун арыгы барахсан уоскутарга дылыта. Соҕотох хаалан ытаабытын-ыллаабытын иһин, билигин тугу да гынар кыаҕа суох буолбута.

Кэргэнэ барбытын кэннэ икки этээстээх дьиэтэ кураанахсыйан, киһи кута-сүрэ тохтообот буолбута, арыгыһыттар мустар дьиэлэригэр кубулуйбута. Дьиэ ис тэрилин, кэрэ бэйэлээх оҥоһуутун «аһаабыт атастара» итирэн-кутуран баран үлтүрүтэ тэбиэлээн алдьаппыттара. Киһи харааста, сүөргүлүү көрөр буолбута. Өр кэмҥэ уотун-күөһүн, гааһын кыайан төлөөбөккө, ийэтэ олорбут кыра дьиэтигэр олороохтуур.

Хаарыан дьиэ-уот өтөхсүйэн, түннүгэ-үөлэһэ алдьанан, барыаран-харааран тураахтыыр. Хаһан эрэ бу дьиэҕэ дьоллоох дьиэ кэргэн олорбута эбээт! Буолар да эбит, киһи түргэнник олохтон тэмтэрийэрэ, Балбаара маанылаан ииппит, күҥҥэ көрбүт суос-соҕотох уола, дьонун утумнатар киһитэ, бу курдук дьылҕаланна диэн ким санаабыт үһү?

Олох диэн уустук оҥоһуу, киһи этэҥҥэ сырыттаҕына сылдьар, бүгүн ат уорҕатыгар, сарсын ат өрөҕөтүгэр буолуон сөп. Оттон Афанасий Павлович дьылҕата итинник оҥоһуулаах буоллаҕа дуу эбэтэр биир сыыһа туттуу тэбиитэ эбитэ дуу, бу курдук олоҕун түмүктээн эрдэҕэ.

## Куруортааҕы таптал

Сааскы халлаан налыйан, сылаас салгынынан илгийэн, киһи эрэ сүргэтэ көтөҕүллүөх курдук буолбут. Дьон-сэргэ кыһыҥҥы халыҥ таҥастарыттан босхолонон, чэпчээбиккэ дылылар. Көҥүллүк тыынан, туттардыын-хаптардыын, хаамардыын уларыйбыттар. Оннооҕор Сэмэн малаҕар кэтит сирэйигэр сырдык мичээр толбоно түспүт. Кини сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх, көтүөн кыната суохха дылы. Күннэйигэр баран иһэр. Күннэйин санаатаҕына, дууһалыын чэпчиир, уҥуохтуун ууллар. Төһө да биэс уон сааһын аастар, сүрэҕэ билигин да эдэр, онно эбии эдэр кыыһы санаатаҕына сүрэҕэ тиргэҕэ иҥнибит кус курдук толугуруу мөхсөр, санаата туймаарар.

Кини бэҕэһээ дьиэтиттэн холдьоҕуллубута. Тиийэ охсон «көҥүл чыычаах» буолбутун кэпсии охсон Күннэйин үөрдүө эбээт.

Бииргэ үлэлиир дьоно Сэмэн Сэмэнэбис соҕуруу барыаҕыттан уларыйбытын бэлиэтии көрөр буолбуттара гынан баран, сынньанан кэлэн күннээҕи үлэ кыһалҕатын билиммэт буолбут, доруобуйата тупсубут дии эрэ саныыллара. Онтон бэйэтэ-бэйэтиттэн дьиксинэрэ, оо, таптал, таптал барахсан ама кими уларыппатаҕа, кими ууга-уокка түһэрбэтэҕэ, ким сүрэҕин уулларбатаҕа баарай! Хайдах этэй? Аан бастаан ханна көрдө этэй? Билигин даҕаны хараҕын симтэҕинэ, Күннэйин кытта билсибит күнэ субу баардыы көстөн кэлэр, оччоҕуна итии хаана сүүрэкэлиир, сүрэҕэ ытырбахтыыр, тыына кылгаан ылар.

Сэмэн Сэмэнэбис олоҕу олорбут киһи. Бу куруортааҕы дьоло киниэхэ төһө өр тосхойуон айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ.

Сэмэн Сэмэнэбис хара бараан, үскэл көрүҥнээх дьиппиэн киһи, кыра аайы үөрбэт-көппөт, иһигэр тугу саныырын мээнэ таһыгар быктарбат. Кини биэс уон сааһын туоларыгар тэрилтэтэ соҕуруу муора биэрэгэр куруорка сынньанан кэлэригэр путевка биэрбитэ. Кэргэнэ Мааппа путевкаҕын төнүннэрэн харчынан ыл диэн хаайбыта, хата, кыыһа Сайыына: «Папа, баран сынньан, билигин барбатаххына хаһан барыаххыный, мантан инньэ сааһырыы бэлиэтэ киирэн, баҕарбытыҥ да иһин кыаллыбат буолуо. Путевканы булар да эрэйдээх, папа, бар-бар, мааманы истимэ, харчы бүгүн баар, сарсын суох…» Кыыһын тылын ылынан куруортуур буолла. Аҕаларын таҥаһын-сабын көрөн-истэн, сорҕотун саҥа атыылаһан, айаҥҥа барарыгар туох наадатын барытын бэлэмнээтилэр.

Атырдьах ыйын саҥата. Айылҕа ситэн-тупсан силигилээн турар кэмэ. Сарсыарда эрдэ туран таксинан аэропорка киирдэ. Өссө да этэ-сиинэ уһукта илик буолан, халтаһата сабылла турарын үрдүнэн уһуктаары суол икки өттүн көрбүтэ буола истэ. Сарсыардааҥҥы кураанах уулусса устун такси биир кэм тыаһа суох сыыйыллан истэ. Арай көрбүтэ: автобус остановкатыгар биир эдэркээн кыыс такси тохтотоору «куоластыы» турар эбит. Тоҕо эрэ кыра аайы кыһаллыбат Сэмэн Сэмэнэбис суоппарга: «Тохтоон ылыахха, бачча эрдэ ханна барар бэйэтэй?» — диэтэ. Такси кыыс иннигэр «хорос» гына тохтуу биэрдэ, онуоха кыыс ыксаабыт куолаһынан: «Аэропорка бардым, рейспэр хойутаары гынным, миигин ылыҥ эрэ», — диэтэ. Кыыс ааны сабаатын кытта такси иннин диэки түһэ турда.

Бэрт түргэнник аэропорка тиийэн кэллилэр, кыыс проеһын төлөөт, порт диэки сүүрэр-хаамар икки ардынан элэстэнэ турда. Аэропорт хаһан кураанах буолбута баарай, төһө да сарсыарда эрдэтин иһин, киһи бөҕө тоҕуоруспут. Сотору-сотору радионан рейстэрин биллэрэллэр, порт иһэ биир кэм суугунаан олорор.

Сэмэн Сэмэнэбис таһырдьаттан таблону көрбүтүнэн киирдэ, кини көтүөхтээх рейсэ тахсан турарын көрөн, ол диэки аа-дьуо хааман тиийэн бүтэһик киһи кэннигэр турунан кэбистэ. Регистрация бүтэн, дьону автобуска олордон самолекка илтилэр. Айан дьоно сүргэлэрэ көтөҕүллэн сирэйдиин-харахтыын сэргэхсийбиттэр, арай Сэмэн Сэмэнэбис тоҕо эрэ үөрбэтэх көрүҥнээх, кини өйүттэн-санаатыттан кэргэнэ хомнообут саҥата тахсан биэрбэт. Самолекка киирэн миэстэтин олохтоохтук булбут киһи быһыытынан дириҥник өрө тыынна. Сотору соҕус самолет мотуора собуоттанан, биир кэм ньирилээн, куугунаан барда, онтон самолет өрө көтөҕүллэн тахсан, кый үөһэ былыт быыһынан соҕуруу көтө турда.

Киэһэ тиийиэхтээх куруортугар ыбылы сылайан, саҥата нэһиилэ тахсар буолбут киһи тиийэн кэллэ, администраторга дьыалатын толоттордо. 32 нүөмэрдээх хоско түһэр буолан, хоһун диэки лэппэрдии турда.

Хоһугар киирбитэ: эдэрчи киһи оронугар тиэрэ түһэн сытара, кинини көрөөт ойон турда, нууччалыы олуттаҕас да соҕустук буоллар:

— Мин Хуралбекпын, Ташкентан сылдьабын… — дии-дии илиитин биэрэн дорооболосто.

— Сэмэн Сэмэнэбиспин, Саха сириттэн кэллим, — диэт оронун былдьаста.

Аҕыйах тылы бырахсан кэпсэтэн баран, киһитэ сылайбытын көрөн: «Чэ, сынньан! Остолобуой анараа корпуска баар, сотору киэһээҥҥи аһылык буолуо», — диэн сэрэттэ, тахсан барда. Сэмэн Сэмэнэбис кыратык сытан сиһин көннөрдө, ол быыһыгар утуйан ылла. Суунан-тараанан арыый да сэргэхсийдэ, таҥаһын уларытан остолобуойга барда.

Маҥан халааттаах сиэстэрэ аһыыр сир киирэр ааныгар кинини тохтотто, остуолун ыйан биэрдэ уонна менютун сакааһын түһэрэригэр эттэ. Сэмэн Сэмэнэбис ыйыллыбыт остуолугар тиийэн кэлбитэ: били Дьокуускайга таксига олордубут кыыһа манна кэлэн олорор эбит. Хайдах хайдаҕый, алҕаһаатым дуу диэн көрбүтүн итэҕэйбэккэ турдаҕына, кыыһа чаҕаара түстэ: «Ой, эн эбиккин дуу, мин добродетелим, олорунан кэбис», — дии-дии күллэ.

Сэмэн Сэмэнэбис саҥа кэлбит киһи быһыытынан тула өттүн көрөн, сөҕө-махтайа олордоҕуна, кыыс:

— Күннэй диэммин, оттон эн ким диэн буолаҕыный?

— Сэмэн Сэмэнэбис диэммин, — диэн баран кыыс диэки мүчүк гыммытыттан бэйэтэ да бэркиһээтэ, били иһиттэн саҥата тахсыбат гына сылайбыт киһибит (аһаан эбитэ дуу, эдэр кыыһы көрөн эбитэ дуу) санаата көнньүөрэн, бэрт ылбаҕайдык кэпсэтиэх-ипсэтиэх санаата киирдэ. Аһыы олорон син ону-маны буолары-буолбаты кэпсэттилэр, ити итинэн бүппүтэ. Биһиги киһибит уута кэлбэккэ уһун түүнү быһа эргичиҥнии хонно. Хараҕар наар Күннэй көстөн кэлэр, барахсан эчи эдэрэ, этэ-сиинэ чэгиэнэ, чочуллубут курдук быһыыта-таһаата үчүгэйэ. Чараас булууһа нөҥүө түөһэ тэрэйэр. Хайа, бу тугуй? Туох буоллум? Ээ, суох, кини миэхэ төрөппүт кыыһым кэриэтэ… бэйи, уоскуйуохха-утуйуохха. Ити курдук санаатын кытта охсуһан сарсыарданан эрэ утуйда.

Түүнү быһа утуйбатах киһи өссө да сыта түһүөн баҕардар, Күннэйи көрөр баҕаттан ойон туран суунна-тараанна, оннооҕор онон-манан баар бытыгын хорунна. Били дьиппиэн бэйэтэ ис-иһиттэн сүргэтэ көтөҕүллэн, киҥинэйэн ыллыы сылдьар буолан хаалла, оннооҕор сааһырдым диир санаата ханна да суох, хамсанардыын сыыдамсыйбыкка дылы буолбут.

Сарсыардааҥҥы аһылыкка Күннэй хойутаан түстэ. Сэмэн Сэмэнэбис кэтэспит санаатыгар бириэмэ эчи баран биэрбэтин. Кэмниэ кэнэҕэс кыыс, былыты быыһынан күн тыкпытыгар дылы, мичээрдээбитинэн ис-иһиттэн сырдаан, бу тиийэн кэллэ, үтүө сарсыарданы баҕарда. Сэмэн Сэмэнэбис кыыһы кистии-саба ымсыырбыттыы көрө олордо. Күннэй да бэрт сэргэх киһи буолан биэрдэ, сарсыардааҥҥы процедуралар кэннилэриттэн муораҕа сөтүөлүү киириэххэ диэн тыл киллэрдэ уонна эр киһини умсугутардыы тэрбэччи көрдө, хойуу кыламанынан оонньоото, өссө барсыбатаххына хомойобун диэтэ. Сэмэн Сэмэнэбис эгэ эрэ дуо — бу маны күүппүт курдук бэрт түргэнник сөбүлэстэ. Ити күнтэн ыла кинилэр куруук бииргэ буоллулар. Хара муора чаҕылхай күннээх биэрэгэ, сылаас хараҥа түүннэрэ киһини абылыыр дьикти кистэлэҥнээх быһыылаах. Сэмэн Сэмэнэбис манна кэлиэҕиттэн дьиэтин-уотун умнан, бэйэтэ тугу гынарыгар да кыайан отчуот бэриммэт, санаатын сатаан хонтуруолламмат буолбута. Бу күн сиригэр кини Күннэйинээн эрэ баар курдук сананан, тулатыгар туох буоларыгар кыһаммакка, ол курдук эдэр кыыска харааччы иирэн, таптал имэҥигэр ылларан сылдьар. Эдэр сааһыгар даҕаны маннык имэҥнээх тапталы билбэтэҕэ, арай бу кырдьар сааһыгар дьылҕата бэлэх ууннаҕа.

Оттон Күннэй бу сырыыга куруортааҕы романа табыллан, күннээн аҕай сылдьар. Ырай олоҕо диэн чахчы бу буоллаҕа дии, талбытынан көрүлээн сырыттаҕа. Маннык бэриниилээх «таптал кулута» дэбигис көстүбэт. Үчүгэй вариант. Баай бизнесмени кытта билсэн, сүрэҕин уулларан, муора биэрэгэр кэлэн сыттаҕа, оттон тапталлааҕа дьыалата элбэх буолан, кыайан бииргэ кэлбэтэҕэ, дьыалабыай көрсүһүүгэ Кытайга сылдьар, чэ, туох буолуой, соҕотоҕун да кэлэн тугу да сүтэрбэтэ, хата «саппаас» буллаҕа.

Сэмэн Сэмэнэбис дьолугар бииргэ түспүт киһитэ киэһэ аайы хоһугар хоммокко абыраата, усулуобуйа бөҕөтүн оҥордо. Куруорт күн кыһалҕата суох олоҕо эдэри да, эмэни да босхо ыыттаҕа. Сэмэн Сэмэнэбис хаһан эрэ сүтэрбит сүтүгүн булбут киһи курдук Күннэйинэн эрэ тыынан олорор буолла. Күн аайы араас сыаналаах рестораннарынан күүлэйдээтилэр, таптыырын туоһутун тыыннаах роза сибэккини бэлэхтээтэ. Харчыта бүтээри ыксаан, дьиэтигэр телеграмма оҕуста. «Түргэнник харчыта ыытыҥ, харчыбын уордардым» диэн буолла. Мааппа телеграмманы тутаат кэргэнин мөҕөн-этэн айманан баран, хайыай, киһитин соҕуруу хаалларыа үһү дуо, ыытарыгар эрэ тиийдэҕэ.

Биһиги киһибит биирдэ өйдөөбүтэ: дьиэтигэр барар кэмэ субу кэлбит, дьэ, эмискэ оройго оҕустарбыт киһи курдук буолла, маннык көҥүл олохтон, маннык минньигэс эдэр кыыстан арахсан барыан ким баҕарыай? Төһө да баҕардар-баҕарбатар куруортааҕы сэргэх олохторо бүттэҕэ, аны хаһан ханна көрсөллөрө уустук. Бүтэһик түүннэригэр Сэмэн икки хараҕын симэн ылбата, түүнү быһа имэҥнээхтик таптастылар. Ууруурун быыһыгар кинини эрэ таптыырын билиннэ, өссө кэргэниттэн арахсан, кэргэн ылыам диэн эрэннэрдэ.

Куруортааҕы дьоллоох күннэрэ бүтэн, Дьокуускайга бииргэ көтөн кэлбиттэрэ. Самолет тыраабыттан түһээт эр киһи кыыһы сыыһа-халты иэдэһиттэн сыллаан ылла, дьон да көрөр диэн туттуммата. Арай арахсыы ыарахан тыына өйүн-санаатын үүйэ тутта. Аэропортан тахсар ааҥҥа күүтэр дьон ыга анньан тураллар. Дьон быыһынан тахсан иһэн Күннэйин хараҕын далыттан сүтэрэн кэбистэ.

Сэмэн Сэмэнэбис дьиэтигэр таксинан таҕыста. Мааппата үөрэ-көтө көрүстэ, чэйин сылыппытынан, аһын тардыбытынан барда. Аһыы олорон сонун истээри үрүт-үөһэ ону маны ыйыталаһа олордо, оттон Сэмэнэ аат эрэ харата хардарарын Мааппа киһитэ сылайбытыгар түһэрээхтээтэ.

Киэһэ аһылык кэнниттэн Мааппа тиэтэлинэн ыраас таҥаһы тэлгэтэн кичэйэн оронун оҥордо. Отучча сылы быһа бииргэ олорбут киһитэ бачча уһуннук ханна да бара илигэ, ахтыспыт дьон быһыытынан ахтылҕаннарын таһаарыахтара турдаҕа.

Сэмэн Сэмэнэбис урукку киэбигэр түһэн эмиэ дьэбин уоһуйан, ыараханнык үктэнэн кэлэн оронугар тиэрэ түһэн сытта. Тоҕо эрэ илиитэ-атаҕа кэлгиллибит курдук буолла, кууһуохча кууспата, сыллыахча сыллаабата. Бэйи, аны бу дьахтар таайыа дии санаан, кэргэнин диэки хайыста. Төһө да өйө-санаата атыҥҥа буоллар, кэргэннии буолар иэһин толордо, улаҕа диэки хайыһан утуйан мунна хаһыҥыраан барда. Мааппа тоҕо эрэ утуйан биэрбэтэ, Сэмэнин сылаас ойоҕоһугар сыппатаҕа ыраатан, кэргэнэ тыынарын иһиллии сытта, суорҕана түспүтүн өрө тардан сабан биэрдэ.

Күһүҥҥү түбүк-садьык бүтэн, эр киһи быһыытынан кустуу барардыы хомунна, ол эрээри саатын урукку курдук сууйбата-соппото. Мааппата өйүө биэрбитин тоҕо эрэ ылбата, баран иһэн маҕаһыынтан атыылаһыах буолла. Ити курдук түргэнник хомунан рюкзагын ылан тахсан барда. Түгэн көстүбүтүттэн оҕолуу үөрдэ, кэлиэхтэриттэн быыс булан кыайан көрсө иликтэр. Күннэйин кытта айылҕаҕа барыаҕа, күүтүүлээх күннэрэ үүнэн санаата манньыйан, тиийэ охсоору массынатын газтаан биэрдэ. Күннэй дьиэтин таһыгар кэлэн тохтоото. Кыыс да өр күүттэрбэтэ. Өттүгүнэн оонньообутунан массыына инники олбоҕор киирэн үөрүйэх баҕайытык олорунан кэбистэ уонна Сэмэн Сэмэнэбис моонньугар иилистэ түстэ, ахтыбыт дэтээри уураан барда.

Кинилэр Сэмэн Сэмэнэбис дурдатыгар киирбэттэр — кыттыгас киһитэ, үөлээннээҕэ Ньукулай, хайы-сах кустуу тахсан сыттаҕа. Бүгүн кинилэри саһархай сэбирдэхтэр күһүҥҥү ылааҥы күн уотугар кыһыл көмүс мөһүүрэ толбону түһэрэн, таптал уотун күөдьүтэн биэрэрдии эйэргии көрүстүлэр. Бу алаас кинилэргэ эрэ анаммыт курдуга. Балаакка туруоран, оллоон оҥорон син өр бадьыыстастылар. Сотору кэминэн балаакка бэлэм буолла. Кинилэр хайдах хоммуттарын бу алаас кистэлэҥ оҥорон кэбистэ.

Сэмэн Сэмэнэбис Күннэйигэр ыллардар ылларан истэ. Кини куолаһын истибэтэх күнэ диэн суох. Арай Күннэй куруук солото суох аатыран, көрсөллөрө аҕыйаата. Күннэйин оннооҕор түүн түһээн көрөн манньыйар. Хамнаһын дьиэтигэр толору аҕалбат буолбутун биллэримээри, кытайдар ырыынактарыттан чэпчэки сыаналаах буолары буолбаты атыылаһан, арыт Мааппатыгар, ардыгар кыыһыгар бэлэх оҥорор буолла. Аҕалара киэһэ үлэтиттэн сылайан дьиэтигэр нэһиилэ лэппэрдээн кэлэр бэйэтэ, сотору-сотору сүтэн хаалар үгэстэннэ. Ону ыксаллаах отчуот эбэтэр сарсын барар тиэтэллээх докумуон оҥоһуута диэн быһааран куотунар. Ардыгар начальнигын мөҕүтүннэҕэ буолара, кырдьаҕас киһини наһаа ноҕуруускалыыр диэн үҥсэргээн Мааппатын аһыннарар.

Биирдэ Мааппа дьүөгэтэ Даарыйа төрөөбүт күнүн рестораҥҥа бэлиэтээбитэ. Мааппа дабылыанньата тахсан кыайан барбатаҕа. Даарыйа рестораҥҥа Сэмэн Сэмэнэбис биир эдэр кыыһы кытта бүөмнээн аһыы олорорун көрө биэрбитэ. Сэмэн Сэмэнэбис Даарыйаны көрөөт, атахха биллэрбитэ. Даарыйа санаа бөҕөҕө түспүтэ, бу көрбүтүн дьүөгэтигэр кэпсээн биэриэн, айдаан тахсыа диэн, кэпсээбэккэ сылдьыбыта.

Даарыйа субуота күн дьүөгэтигэр күүлэйдии тиийбитэ: Мааппата дьиэтигэр соҕотох олороро. Сэмэн Сэмэнэбис куолутунан ыксаллаах үлэлээх буолан, үлэтигэр барбыт этэ. Дьүөгэлиилэр көрсүбэтэхтэрэ өр буолан, үөрэ-көтө кэпсэтэ-кэпсэтэ чэйдээтилэр. Даарыйа дьүөгэтэ тугу эмэ билэрэ дуу диэн сибикилээн көрдө да, биирэ тугу да билбэт быһыылаах. Аһыммытын иһин туох кэлиэй, буолуохтаах буоллаҕа. Чэ, хайдах да кэпсээтэҕинэ сатанар, санаа баттыга гынан эрэй бөҕөтүн көрдө.

— Мааппа, мин эйиэхэ биири кэпсиэхпин баҕара-баҕара сатаан ыпсаран кэпсээбэккэ, дууһабын моруу гынным.

— Хайа, ол тугу ыар таһаҕас оҥоһуннуҥ, кэпсээ.

— Чэ, бээ, оттон кэпсиим даҕаны, — диэт дириҥник өрө тыынна уонна били рестораҥҥа Сэмэн Сэмэнэбиһи көрбүтүн эттэ.

Мааппа эрэйдээх манныгы истиэм эрэ диэбэккэ олорон, тутан олорор чааскытын мүччү тута сыста, кыһыытыттан кылана түстэ. Ол иһин даҕаны баҕайы сотору-сотору сүтэр буолбут эбит, бэйи кэлбэккэ гыныаҥ, ааны кэтэххинэн астаран таһаарыам буоллаҕа, эдэр дьахтарга иирбиккин көрдөрүөм дии-дии ытаан санна ыгдаҥнаан барда. Даарыйа дьүөгэтин уоскута сатаата, бачча өр бииргэ олорбут киһигин хайдах үүрээри гынаҕын, аргыый кэпсэтэн көр, кырдьар сааскар соҕотох хаалаары гынаҕын дуо? Билигин эдэр дьахталлар туһана түһэн баран кэннилэрин көрдөрөллөр дииллэр, Сэмэниҥ эрэйдээх оннук оҕуурга түбэспитэ буолуо. Эр киһи хаһан баҕарар эр киһи, түгэни мүччү туппат гына айылҕата айдаҕа. Дьахтар тулуйар, күүтэр аналлаах, эр киһи араас бэтиэхэтин оччоттон баччаҕа тулуйан кэллэхпит.

Оттон Мааппа эрэйдээх атаҕастаммыт санаата өссө күүһүрэн, бырастыы эрэ гынар кыаҕа суох буолла. Бу ытыы олордоҕуна, ааспыт олоҕо киинэ лиэнтэтин курдук хараҕар көстөн ааста, кырдьык да, ыал тэҥинэн олорбуттар эбит, ону баара «ити путевка» тэбэн, олохторо огдолуйан эрдэҕэ.

Даарыйа буоллаҕына: «Ити курдук айманыаххын билбитим буоллар, олох да кэпсиэм суоҕа этэ» — диэт таһырдьаны былдьаста.

Сотору Сайыына библиотекаттан кэллэ. Ийэтэ ытаабытын көрөн соһуйда, туох буолбутун истэн, аҕатыттан хомойон, саҥата суох чочумча турда уонна ийэтигэр ытамньыйбыт куолаһынан: «Ийээ, бэйэҥ быһаар! Мин сотору үөрэхпин бүтэрэн үлэһит буолуом, иитиэм буоллаҕа, иккиэн олоруохпут, барар буоллаҕына, баран көрдүн!» — диэтэ. Кыыстаах ийэ кэпсэтиилэрэ итинэн бүттэ.

Туох да буолбатаҕын курдук туттан аҕалара киирэн, паапкатын тумбаҕа тыастаахтык «лис» гына бырахта, куукунаҕа кэргэнэ үллэ кыыһыран олорорун көрөн дьиксинэ санаата.

Мааппа ойон турда да, Сэмэн Сэмэнэбис үрдүгэр түстэ, биир кэм бабыгырыы-бабыгырыы: «Эдэр дьахтаргар бар, ол иһин дьиэҕэр кутуҥ-сүрүҥ тохтообот буолбут эбит, икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий!» — тугу саныырын барытын тэбээтэ, хайдах эрэ дууһата чэпчээбиккэ дылы, туох да саҥата суох саалаҕа киирэн дьыбааныгар сытта. Сарсыҥҥыттан ыла «көҥүл чыычаах» буоларын санаан сүрэҕэ эппэҥнээтэ, Күннэй төһө эрэ үөрэр дии саныы сытан утуйан хаалла.

Сарсыарда эрдэ туран хомунан, дьиэтиттэн куотардыы тахсан барда. Мааппа өһөс санаатын киллэрэн хоһуттан тахсыбата, тохтото да сатаабата.

Сэмэн Сэмэнэбис хайдах гынан Мааппатыгар арахсарын туһунан этиэн кыайан билбэккэ сылдьыбыта, хата ону кэргэнэ урутаан билэн, айдаан таһаарбытыттан үөрдэ. Билигин кини Күннэйигэр баран иһэр.

Күннэйигэр тиийэн ааны тоҥсуйан тобугуратта, тоҕо эрэ Күннэйэ сүүрэн кэлэн аанын аһа охсубата, өр соҕус буолан баран аан нөҥүө холуочук дьахтар бөлүөстүбүт саҥата иһилиннэ, оттон аан күлүүһүн аһар тыас хачыгыраата, кэмниэ кэнэҕэс аан аһылынна. Күннэй сыгынньах этигэр халаат быраҕыммыт. Баттаҕа арбайан, нэһиилэ турарын көрөн, Сэмэн Сэмэнэбис тымныы уунан сирэйгэ саба ыстарбыт курдук буолла, онтон нэһиилэ өй ылан дьиэҕэ киирдэ.

Дьиэ иһин арыгы сыта тунуйбут, утуйар хосхо киирбитэ биир эдэр киһи ороҥҥо тиэрэ түһэн, «орон хаһаайына мин баарбын» диэбиттии тыыллан сытар. Сэмэн Сэмэнэбис Күннэй киниэнэ буолбатаҕын дьэ өйдөөтө, дьылҕата кырдьар сааһыгар кининэн оонньообутугар абара санаата, барар сирэ баҕана үүтэ буолбутун өйдөөн көхсө кыараата, хараҕа хараҥарда. Кыыс илиитин төлө охсон таһырдьа ыстанна.

Былаат курдук нукаай буолбут атахтара иннин хоту мээнэ ханна илдьэллэринэн баран иһэргэ дылыта. Биирдэ өйдөөбүтэ: ханнык эрэ автобуска олорон айаннаан иһэрэ. Ол олорон хаһан да көннөрүллүбэт алҕаһы оҥорбутун өйдөөн, бэйэтин буруйдана истэ. Ханнык сирэйинэн баран Мааппатыттан көрдөһүө буоллаҕай?

## Буолар да эбит

Быйыл сайын Түмээс уоппускатын ыллаҕына, дойдутугар баран дьонугар от үлэтигэр көмөлөһүөхтээх. Көмөлөстөҕүнэ эрэ табыллар — ийэлээх аҕата иккиэн сааһыран, үлэни кыайбат буолан эрэллэр, уонна кыһын бэлэм идэһэни сиир туох куһаҕаннаах буолуой?

Сайын буолла да, уоппуска айдаана. Түмээскэ эрэ сайын аайы уоппуска бэриллэр, оттон биһиги хаһан күөҕү көрөбүт, дьон тэҥинэн сайын сынньанабыт диир дьон элбээтэ. Ол эрэн Түмээс графига халбаҥнаабат. Тоҕото биллэр, Түмээс кырдьаҕас дьонугар оттуур үһү, оттон тоҕо куруук сайын аайы киниэхэ уоппуска бирикээһигэр төтөлө суох начальник илии баттыырын туһунан өссө ким да билбэт. Түмээс Бүөтүр Бөтүрүөбүһү ынах төрөөтөҕүнэ, сүөгэйинэн күндүлүүр, сөп буола-буола ыҥырсан бииргэ аһыыллар-сииллэр, ону эмиэ ким да билбэт.

Түмээс оҕо эрдэҕиттэн бэрт сытыы-хотуу, саҥарбыт-иҥэрбит, ким хайа иннинэ билбит-көрбүт буолара, үөрэҕэр үчүгэй буолан наар хайҕалга сылдьара. Элбэх кыыс кини туһуттан муннукка ытаабыт буолуохтаах. Ол эрэн кими да кытта доҕордоһон, атын уолаттар курдук свиданиеҕа, үҥкүүгэ сүүрбэтэҕэ. 9-с кылааска үөрэнэ сылдьан бииргэ үөрэнэр кыыһын Шураны таптаан эрэй бөҕөтүн көрбүтэ, оттон кыыһа кини эрэ диэки көрбөт этэ. Биирдэ эмэ Шура кини таһынан аастаҕына, били сытыы-хотуу уолбут тылыттан матара, сиргэ тимирэ сыһара, кыбыстан дьэс курдук сирэйэ кытарара. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро Түмээс Шураҕа «ыалдьарын» билэллэрэ.

Шура бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, орто уҥуохтаах, будьурхайдыҥы баттахтаах, хойуу кыламан быыһынан көрбүт киэҥ хара харахтаах, бэйэтэ хара бараан эрээри, номоҕон дьүһүннээх, киһи хараҕар быраҕыллар кыыс этэ. Түмээс эккирэтэн көрбүтэ да, туһа тахсыбатаҕа, Шура үрдүкү кылаас уолун кытта доҕордоһоро, аһаҕастык бииргэ сылдьаллара. Шура төһө да Түмээскэ болҕомто уурбатар, уол аҥаардастыы таптаан иэдэйбитэ, кыыһы таҥара оҥостон атын кими да таптаабатаҕа.

Оскуоланы бүтэрэр биэчэргэ Түмээс хорсунун киллэрэн, Шураны үҥкүүгэ ыҥырбыта, үҥкүүлүү сылдьан илиитэ титирэстээбитэ, уҥуоҕа босхо барбыта, ийэ көлөһүнэ сарт түспүтэ. Уол кыыһы үҥкүүгэ ыҥырбытын кэмсинэ санаабыта. Ити курдук биир да тылы кэпсэппэккэ үҥкүүлээн бүппүттэрэ.

Оскуоланы бүтэрэн ким үөрэнэ барбыта, ким үлэлии хаалбыта. Түмээс Дьокуускайга көппүтэ, кэлэн туттарсан техническэй факультекка үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэр да сылларыгар Шураттан атын кыыска санаатын уурбатаҕа. Уопсайга кыргыттар кини хоһун аанын саппат этилэр, онон-манан сылтаҕыран тугу эмэ уларсыбыта буолан киирэ тураллара. Түмээһи кытта эйэргэһэллэрэ да, биир да кыыһы чугаһаппакка, үөрэҕин бүтэрэн үлэһит буолбута.

Оттон Шура совхозка үлэлээн баран, бэлэмнэнии курсугар киирэн үөрэнэн иһэн, олорор сирэ табыллыбакка, дойдутугар төннүбүтэ. Эһиилигэр соҕуруу туттарсан үөрэнэ барбыта, ыыра ырааппыта, сайын каникулга кэлбит сураҕа иһиллэрэ да, кыыс мээнэ онно-манна сылдьыбат этэ дьиэтин өрө тардан сууйара-соторо, дьонугар көмөлөһөрө.

Күһүн үгэс курдук студеннары үөрэххэ атаарыы буолара. Бүгүн Түмээс хайаан да Шураны кытта кэпсэтэр санаалаах, хас сыл кинини күүппүтэй, аҥаардастыы таптаан эрэйи көрбүтэй? Суох, бүгүн хайаан да кэпсэттэҕинэ, тапталын билиннэҕинэ сатанар.

Күһүҥҥү ыйдаҥалаах киэһэ кулуһун тула олорон күө-дьаа кэпсэтэн, ыллаан-туойан, оскуолатааҕы сылларын ахтыһан, ким кими таптаабытын, ким кимиэхэ саппыыска суруйбутун, ханнык учууталы дьээбэлииллэрин, кимтэн толлоллорун кэпсэтиспиттэрэ. Сорох оҕолор үгүс сылларга илдьэ сылдьыбыт кистэлэҥнэрэ аһыллыбыта.

Түмээс дьолугар Шура кини таһыгар кэккэлэһэн олорбута. Хорсунун киллэрээри куруускаҕа кутуллубут арыгыны хаста да омуннаахтык омурдубута. Хаһан да испэтэх буолан, сотору буолаат куртаҕын уот салыырга дылы гыммыта, арыгыта төбөтүгэр тахсан, тыла бөлүөстэн барбыта, илиитэ-атаҕа ыараан, олорбут сириттэн кыайан турбакка, биир сиргэ хараҕаламмыт курдук иэҕэҥнии олорбута. Шура Түмээс уйуммат буолбут төбөтүн санныгар ууран, өйөөн олорорун көрөн дьүөгэлэрэ соһуйбуттара, оттон Түмээһи сөбүлүүр кыргыттар кырыылаах харахтарынан кынчарыйа көрбүттэрэ. Шура Түмээһи биир уоллуун мотоциклынан дьиэтигэр илдьэн биэрбиттэрэ.

Сарсыарда Түмээс уһуктубута: оронугар сытар эбит, бэҕэһээ туох буолбутун, хайдах кэлбитин өйдөөбөт. Төбөтө ыаҕастаах уу курдук ыбыс-ыарахан, сүрэҕэ айаҕынан тахсыах курдук. Итирбитин Шурата көрбүтүттэн өссө ордук кыбыһынна уонна бэйэтигэр андаҕар биэрдэ, аны хаһан да итириэ суох буолла.

Шура соҕуруу үөрэнэр сиригэр көппүтэ, үрдүкү курстарга практикалаах буолан дойдутугар кэлбэтэҕэ. Сотору соҕус Шура нуучча уолугар кэргэн тахсан Москваҕа үлэлии хаалар диэн сурах кэлбитэ. Бу сураҕы Түмээс олус ыараханнык ылыммыта. Таптыыр кыыһа кэргэн тахсыбытын истэн олоххо эрэлэ сүппүтэ, таптыыр кыыһыттан мэлийдэҕэ, аны кини таптала атын киһи анала буолбут, барыта бүттэҕэ, аны кэлэн олох олорон да диэн санаа киирэн, хаста да быстах санаалана сыспыта.

Онтон эр киһи эр киһитэ өтөн, кыһыйбычча, бииргэ үлэлиир кыыһын бэрт түргэнник билсэн, Шураттан эрэ хаалсыбат өһөс санаатыгар Катяны кэргэн ылбыта. Төһө да таптаабатар, күн-дьыл баран истэҕин аайы Катятыгар үөрэнэн, уолаттарын улаатыннаран, син ыал буолан олордохторо. Билбэт киһи көрдөҕүнэ, иллээх, олус дьоллоох дьиэ кэргэн курдуктар. Хата кини дьолугар бэрт сытыары сымнаҕас майгылаах кыыс түбэһэн абыраатаҕа уонна икки уолу төрөтөн бэлэхтээтэҕэ дии. Түмээс бэйэтэ соҕотох иитиллибит буолан, оҕо эрдэҕинэ ханыылаах буолуон, бырааттаныан, балтыланыан баҕарара да, таҥара ханыы биэрбэтэҕэ, ол иһин элбэх оҕолоох буолар ыра санаалаах улааппыта, уолаттарыттан күнэ тахсара.

Түмээс сайын ортотугар уоппускатын ылан дойдутугар көппүтэ. Сайын аайы төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар сылдьар. Ону эбии сыл аайы ахтан аҕай тиийэр буолбут. Ама сааһыран эрдэҕим дуу диэн санаталаан ылар буолла. Эр киһи ордук дойдумсах буолар дииллэрэ оруннаах быһыылаах.

Сахабыт сирин кылгас сайына Түмээһи сиидэс ойуутун курдук араас өҥнөөх сибэккинэн сыһыыны-хонууну симээн, күөх халлааҥҥа көҥүл чыычааҕын дьырылата ыллатан көрүстэ. Тоҕо эрэ бу сырыыга санаата көтөҕүллэн, сүрэҕэ тугу эрэ үчүгэйи түүйэргэ дылы буолла.

Дьиэтигэр кэлбит киһи быһыытынан окко киириэр диэри сынньанар былааннаах. Ийэлээх аҕатын кытта сэһэргэһэн ахтылҕанын таһаарыа, дууһалыын чэпчиэ, куорат сонунун уонна сиэннэрин кэпсээн, оҕонньордоох эмээхсин кулгаахтарын сымнатыа. Сиэннэрэ кыра эрдэхтэринэ эһэлээх эбэлэригэр сайылыы кэлэр буолаллара, үрүҥ аһы дэлэйдик сиэн сирэйдэрэ төгүрүйэрэ, көҥүл босхо сибиэһэй салгынынан тыынан, сүүрэн-көтөн, күн уотугар күнү быһа оонньоон, хап-хара буолан, тутум кэриҥэ улаатан куораттыыр буолаллара. Аны улаатан интэриэстэрэ уларыйан, тоҕо тыаҕа кэлэн чуҥкуйуохтарай? Эһэлээх эбэлэрэ кырдьан тэҥҥэ сылдьыһар кыахтара суох буолбутун билэллэр, манна кэлэн тугу гыныахтарай?

Түмээс дэриэбинэтин урукку тутуулара эргэрэн, сорох дьиэлэр сиргэ тимирэн, сорох дьиэлэргэ ким да олорбокко өтөхсүйэн, сорох дьиэлэр самнаһан туралларын көрөн, сүрэҕэ ытырбахтаата. Хаһан эрэ совхоз киинэ буолан тигинээн-таҥынаан олорбут бөһүөлэк киһи кута-сүрэ тохтообот буолбутуттан киһи хараастар. Онон-манан саҥа дьиэлэр көстөллөр эрээри, син биир урукку кэмнэри хайдах да төннөрбөккүн. Дьон-сэргэ кыанар өттө оҕолорун үөрэттэрээри киин сири былдьаһар буолбуттара аныгы олох ирдэбилэ быһыылаах, ону киһи баалаабат.

Түмээс кэлбитин билэн, чугастааҕы ыаллара куорат сонунун истээри бокуой эрэ буоллаллар күҥҥэ хаста да киирэллэр. Биир күн Маайыкан эмээхсин үтүө сонуннаах буолан үөртэ. Москваттан били Сэргиэйдээх кыыстара Шура оҕотун кытта кэлбит диэн кэпсээн, Түмээс өйүн-санаатын харааччы булкуйда. Ити күнтэн ыла Түмээс хайдах да буолуон билбэт буолла. Баран көрүөн баҕарталаата да, тоҕо эрэ кыайан барбата. Аҕыйах хонон баран Шура Москваттан кэргэниттэн арахсан букатын кэлбит диэн кэпсээн бөһүөлэги тилийэ сүүрдэ. Бу сонуну истэн Түмээс чэпчээбиккэ дылы буолла. Шураны көрбөтөҕө ыраатта, төһө эрэ тубуста? Ити курдук санаан утуйар уута көттө.

Киэһэ сөрүүн түспүтүн кэннэ дьаарбайа таарыйа, баҕар, алҕаска Шураны көрсүөм диэн баҕа санаалаах дьиэтиттэн тахсан барда. Урут биэрэк үрдүгэр турар сөбүлээн олорор ыскаамыйалара сиргэ тимирэн, харыс курдук эрэ атахтанан ньахчаллан турарыгар олорон, өрүһү одууласта. Өрүскэ икки киһи сөтүөлүү сылдьалларыгар хараҕа иҥиннэ, кинилэр кэпсэтэр саҥаларын өйдөөн истибитэ биирэ Шура буолла. Ийэлээх кыыс күлсэ-күлсэ өрүс ортотугар диэри харбаан киирдилэр. Эмискэ «быыһааҥ!!!» диэн хаһыы киэһээҥҥи чуумпуну аймаата. Түмээс киһи ууга тимирэ-тимирэ күөрэйэрин көрөөт, иэдээн буолбутун өйдөөтө уонна сыыры таҥнары сүүрэн киирэн таҥастыын ууга ыстанна. Кыыс ийэтин быыһаары хаста да сорунан көрдө да, өрүс сүүрүгэ охсон, хата, бэйэтэ тимириэх курдук буолла. Түмээс харбыы үөрүйэх буолан, өр-өтөр гыммата: ууну иһэн талбаарбыт дьахтары ууттан кытыыга таһааран умса быраҕаат, булумахтана сылдьар Шураҕа утары харбаан киирэн кытыыга таһаарда. Дьахтары умса сытыаран, испит уутун сүөкээтэ, тыын киирбитин кэннэ көтөҕөн дьиэтигэр илтэ, биэлсэр кыыһы ыҥыран суһал көмө оҥоттордо. Хас да хонон баран Шура Түмээскэ махтана дьиэтигэр тиийэн кэллэ. Шура киин сиртэн кэлбитэ өтө көстөрө. Кини иннигэр олох атын Шура, Түмээс оҕо сааһын Шурата буолбатах, сиппит-хоппут дьахтар турара. Түмээс сүрэҕэр сөҥөн сылдьыбыт бастакы таптала уһуктубута.

Шура хап-хара харахтара махтаммыттыы мичээрдээтилэр. Чараас уостара уураһарга угуйар курдуктар, хаарыаны, ити уостары убураан ылбыт киһи…

Түмээс бастакы тапталын көрөн долгуйан турдаҕына, Шура өлөр өлүүттэн быыһатан махтаммыт киһи быһыытынан аргыый иэдэһиттэн кэлэн уураан ылла. Бу түгэни Түмээс төһө өр күүттэ этэй! Дьахтар уураабыт иэдэһин, уоһун сылааһа сойуо диэбиттии, илиитинэн саба тутан, өр таалан турда.

Бу киэһэ дэриэбинэ таһыгар ыччат урут сөбүлээн мустар сиригэр тиийдилэр. Уруккуну-хойуккуну кэпсэтэн, балайда олордулар. Түмээс олоҕор хаһан да эппэтэх тылларын бүгүн эттэ: «Шура, бу күн сиригэр мин эйигин эрэ таптаабытым, билигин да таптыыбын! Кэргэммиттэн арахсыам. Бигэ санааны ылынным. Олохпутун саҥаттан оҥостон бииргэ буолуохха…» Онуоха Шура олоҕунан оонньуур сатаммат, киһи хараҕын уутун тоҕон туран дьолломмут суох, кэбис, аньыыны саҥарыма диэн мас-таас курдук эппитэ. Сотору Шура атын нэһилиэккэ көһөн барбыта.

Түмээс табыллыбатах тапталын кыыма сүрэҕэр кытаанахтык сөҥмүтэ. Шуратын түүн түһээн көрдөҕүнэ, ол күн үөрэ-көтө сылдьара, күүһүгэр күүс эбиллибиккэ дылы буолла.

Ити кэннэ хас да сыл ааспыта. Түмээстээх улахан уоллара кэргэн ылаары сыбаайба түбүгэр түстүлэр. Кийиит кыыс муода сурунаалыттан түспүт курдук кэрэ сэбэрэлээх бааһынай кыыһа буолан биэрдэ. Түмээс кийиитин көрөөт олус сөбүлээтэ. Кыыс соҕотох ийэлээҕэ ыраах дэриэбинэҕэ олорор эбит.

Загс дыбарыаһын иһигэр сыбаайбалаах элбэх паара уочараттарын кэтэһэн тоҕуоруспуттар. Түмээс Катятынаан сыбаайбаны тэрийэр уоллаах дьон быһыытынан сүүрэн-көтөн биэрдилэр. Бүгүн уоллара таптыыр кыыһын кэргэн ылар ытык долгутуулаах күнэ. Уоллаах кыыс олохторугар хаһан да умнуллубат биир саамай бэлиэ күннэрэ үүннэҕэ.

Кийииттэрин ийэтэ бүгүн эрэ көтөн кэлиэхтээх. Эдэрдэр регистрацияларын баттыы кэллэр диэн күүтэллэр. Биир билбэт дьахтардара тиэтэйэ-саарайа хааман кэлэн: «Үтүө күнүнэн! Александра Сергеевна диэммин, кийиит кыыс ийэтэбин», — диэн бэйэтин билиһиннэрдэ. Түмээс көрө түстэ, сүрэҕэ мөҕүстэ: ити кини таптала, Шурата, кэлэн турар эбит. Бэйэбит таптаһар дьолу билбэтэхпит, саатар оҕолорбут дьоллоох буоллуннар диэн Түмээс саныы турда.

## Аҕа буолуу

Эрхаан хоту улуустан кэлэн университекка физкультура учууталын идэтигэр үөрэнэ сылдьар. Бэрт киппэ көрүҥнээх кыһыл мэлтэйбит сирэйдээх кыра лэкэрийбит уол. Группатын уолаттара, уопсайын да оҕолоро Эрхааны сөбүлүүллэр, кинитэ суох туох да буолбат. Чахчы тэрийэр талааннааҕа, күлэн-үөрэн, кэпсээн-ипсээн оҕолор куттарын тутара. Хайа, аны ырыаһыта сыттаҕа дии. Эрхаан гитаратын ыллаҕына, сирэйдиин-харахтыын уларыйар, дууһата аһыллан иэйэн-куойан ыллыыр. Оҕолор ырыа абылаҥар ылларан хойукка диэри олороллоро. Ханнык баҕарар мустууларга Эрхаан күннүүрэ. Үгүс уолаттар киниэхэ ымсыыраллара. Бииргэ олорор уолаттарын гитараҕа оонньуурга үөрэппитэ. Киэһэ муста түстүлэр да, гитараҕа оонньуу-оонньуу ыллыыр идэлэммиттэрэ. Кинилэр хосторун аана сабыллыбата, кыргыттар кинилэртэн арахпаттара. Бииргэ бырааһынньыктары ылаллара элбээбитэ. Эрхааҥҥа элбэх кыыс хараҕын уурар этэ.

Саҥа дьыл чугаһаан, сессия буолаары устудьуон аймах түбүк үөһэ сылдьар. Кэлии-барыы, сүүрүү-көтүү элбээбит. Ким ханна бырааһынньыктыы барарын, Саҥа дьылы хайдах көрсөрүн былаанныыр. Эрхаан ыраах улуустан сылдьар буолан, дьиэтигэр барбат, онон уопсайга бырааһынньыгы көрсөр буолбута ыраатта. Атын оҕолор курдук ресторанныыр, театрдыыр кыаҕа эмиэ суох, дьоно аһыыр эрэ харчытын ыыталлар.

Гелена саха тылын салаатыгар үөрэнэрэ. Тастан көрдөххө, саҥата-иҥэтэ суох курдук буоллар, айаҕа аһылыннаҕына, киһи сатаан тохтоппот кэпсээннээх. Хара бараан, уһун синньигэс кыыс. Арай киһи сэргиир уһун хара суһуохтаах. Гелена күлэн сыһыгырыыра эчи үчүгэйин. Кини күллэҕинэ, хара бэйэтэ сырдаан кэлэргэ дылы. Дьонугар соҕотох кыыс буолан, атаахтык иитиллибитэ, таҥаһа-саба мааныта сүрдээх. Икки убайдааҕа ыаллар, туспа барбыттара ыраатта.

Кыыс Эрхааны көрүөҕүттэн ыла сөбүлээн кэбиһэн эрэй бөҕөҕө түспүтэ, оттон уол кинини эрэ көрбөт этэ. Син хоһунан доҕордоһоллор курдук эрээри, Эрхаан кимиэхэ да санаатын уурбат этэ. Хайдах эрэ бары бииргэ бодоруһан эдьиийдии-убайдыы курдук буолан хаалбыкка дылылар.

Гелена Саҥа дьылга дьиэтигэр барыахтаах. Кыра-кыралаан дьонугар кэһии ылар. Бырааһынньык чугаһаан, маҕаһыыҥҥа киһи бөҕө, маҕаһыын иһэ кымырдаҕас уйатын тоҕо тардыбыт курдук, биир кэм үллэҥнээн олорорго дылы. Кыһыҥҥы таҥастаах киһи өр сырыттаҕына, тиритэр дойдута. Маҕаһыын иһэ-таһа уотунан оонньоон, араас өҥнөөх мөһүүрэ кустугун түһэрэн, киһини эрэ угуйуох курдук чыпчылыҥныы, дьиримнии турар. Гелена дэлби итииргээн, сылайан иһэн Эрхааҥҥа кэтиллэ түстэ. Уол соһуйан кыыһы кууһан ылла. Кыыс сүрэҕэ толугуруу мөҕүстэ, кыбыстан кытаран хаалла.

— Хайа, Гелена, тугу гына сылдьаҕын? — диэтэ Эрхаан.

— Дьоммор саҥа дьыллааҕы кэһиибин ыла сылдьабын.

— Халлаан хараҥарбыт, аргыстаһан барыахпыт, тахсар ааҥҥа күүтүөм, — диэт, уол бэрт түргэнник аллараа этээскэ түһэ турда.

Гелена саҕа дьоллоох киһи бу күҥҥэ суох буолуо. Эрхаан бэйэтинэн кэпсэттэ, өссө күүтүөх буолла. Кыыс маҕаһыыны көрө сылдьан эмискэ Эрхааҥҥа бэлэх ылыан санаата. Оонньуур ыт оҕотун атыыласта уонна суумкатын иһигэр кичэйэн укта. Гелена атыылаһан бүтэн аллара түспүтэ — Эрхаан күүтэн турара. Бэһис нүөмэрдээх автобуска олорон, уопсайдарыгар айаннаатылар. Хата, киһи аҕыйах буолан, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Кыыс эр ылан Эрхаантан Саҥа дьылы ханна көрсөрүн ыйытта уонна дьиэтигэр бырааһынньыкка ыалдьыттата ыҥырда. Уол бэрт улгумнук ыҥырыыны ылынна.

Гелена бэйэтиттэн соһуйда, хантан кини күүс ылан, тыла тахсан Эрхааны ыҥырбыта буолла. Оо, бу үөрүүнү, Эрхаан сөбүлэстэ, ити аата уол санаата киниэхэ чугас буоллаҕа дуу.

Саҥа дьыл бырааһынньыга бу тиийэн кэллэ. Гелена Эрхаанныын автовокзалтан автобуһунан кыыс дойдутугар айаннаатылар, онтон салгыы нэһилиэккэ тахсыахтаахтар. Хата, Гелена аҕата улуус киинигэр отчуотун туттара сылдьарыгар түбэһэн, дьиэлэригэр тахсыстылар. Ийэтэ идэтинэн кыыһа кэлэригэр остуол уйарынан ас астаабыт. Өссө Гелена уолунаан кэлбит дии санаан үөрүүлэрэ үрдээтэ. Эрхаан кэлсибитин кэмсиннэ, тоҕо эрэ кини күтүөт оруолун толорон тахсыам дии санаабатаҕа, хайыай, төннүө баара дуо, хааларыгар тиийдэҕэ.

Киэһэ Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыкка бардылар. Эрхаан тыа сирин бырааһынньыгар сылдьыбатаҕа ыраатан, тугу барытын кэрэхсии олордо. Кырдьык даҕаны, дьон-сэргэ бырааһынньыкка сүргэлэрэ көтөҕүллэн, ис-истэриттэн дуоһуйа бырааһынньыктыылларын көрөн, киһи сүргэтэ көтөҕүллэр эбит. Саҥа дьыллааҕы көр-нар кэнсиэрэ бүтэн, 12 чааһы дьиэлэригэр ыла тарҕастылар. Гелена ийэлээх аҕата кэлэ охсон остуол тарда сылдьаллар.

Уоллаах кыыс кулууптан кэллилэр. Эрхаан муннугар минньигэс ас сыта саба биэрдэ. Дьиэ иһэ сып-сылаас, саала ортотугар мааны остуол тардыллыбыт. Муннукка турар киэргэммит харыйа уотунан дьиримниир, тугу эрэ кэрэни, дьиктини күүтэргэ дылы.

Остуолга ас арааһа. Курустаал иһиттэргэ элбэх ас ууруллубут, үрдүк атахтаах шампанскайга аналлаах фужердар дьороһон тураллар. Дьэ, баай остуол. Төрдүөн олордулар, уон икки чааска шампанскайы төлө тартылар. Кремль чаһыта охсон лоҥкунаатын кытта курустаал үрүүмкэлэр тыастара лыҥкынаата. Саҥа дьылынан, саҥа дьолунан!

Эрхаан оччолоох кыыһы убураан кэллэҕэ, онон бэрт кэбэҕэстик Геленаны иэдэһиттэн убураан ылла. Оттон Гелена симик да буоллар, олус нарыннык Эрхааны сыллаан ылла.

Аҕалара уолу кытта тото-хана кэпсэттэ, оттон ийэлэрэ кытыыттан көрөн, «күтүөт» уолтан астына олордо. Гелена дьоно күтүөттэммит курдук санаммыттарын биллэ эрээри, таһыгар таһаарбата. Уоллаах кыыс аһаан баран кулуупка үҥкүүгэ бардылар. Эдэр ыччат элбэх. Гелена саҕа дьоллоох кыыс ама баара дуу? Кини Эрхаанныын бииргэ сиэттиһэ сылдьар, иккиэн бииргэлэр. Эрхаан музыка имэҥэр ылларан, сүргэтэ көтөҕүллэн, үҥкүүлүү сылдьар Гелена сымнаҕас иэдэһигэр сыстан, уураан ылла.

Сөрүүкүү таһырдьа тахсыбыттара — хаар түһэн намылыйа турара. Хаар кыырпахтара тэлээрэн, үҥкүүлээн эрэрдии эргичийэн түһэллэрэ көрөргө кэрэтиэн! Туох эрэ дьикти күүс, сири, халлааны бииргэ ситимнииргэ, туох баар тыынар-тыыннааҕы бииргэ буолуҥ диэн сипсийэргэ дылыта. Маҥан хаар үҥкүүлүүр алыба уол уйулҕатын хамсатта, этигэр туох эрэ сылаас сүүрээн билиннэ. Эрхаан Геленаны бэйэтигэр сыһыары тардыбытын да өйдөөбөккө хаалла. Онтон уол итии уостара кыыс нарын уостарыгар сыста түстүлэр, эдэр дьон харса суох уураспытынан бардылар.

Сарсыарда уоллаах кыыс хойутаан турдулар. Эрхаан ол күнтэн ыла Геленаҕа убанан барда.

Сотору куоракка улахан сыбаайба буолбута. Уол төһө да сүрэҕинэн сөбүлээбэтэр, ыал мааны кыыһын алҕаска хоонньоһон кэбиһэн кэргэн ыллаҕа. Бииргэ үөрэнэр уолаттара соһуйан эрэ хаалбыттара, оттон кыргыттар Геленаны ордук санаабыттара.

Уоллаах кыыс үөрэҕи бүтэрэн улуус киинигэр учууталлыы тахсыбыттара. Хас да сыл бииргэ олордулар эрээри, оҕо үөскээбэтэ. Эрхаан чугастааҕы ыалларын оҕолоругар ымманыйан сүрдээх, оҕоҕо олус баҕарар. Оттон Гелена оҕолонуон төһө баҕарарын айбыт таҥара бэйэтэ биллэҕэ. Оҕоломмот биричиинэлэрин быһаарсан, арыт харах уулаах кэпсэтии буолара. Кистии-саба киирэн куоракка бэрэбиэркэлэнэн тахсыбыттарыгар кыыс оҕолонор кыаҕа суоҕа биллибитэ. Киһи буолан баран айыылартан ылбыт үрдүк аналы толорбот, оҕолонор дьолу билбэт буоллаҕына, бу орто дойдуга олорботоҕо ордук курдук. Эрхаан дьонтон хайдах эрэ итэҕэстээх курдук санаммыта, туох аньыылаах-харалаах буоламмыт айыыһыт түҥнэри хайыстаҕай диэн муҥатыйара, санаата муунтуйара.

Эрхаан биллэрдик иһэр-аһыыр буолбута. Өссө аһаҕастык уҥа-хаҥас сылдьарын Гелена истэрэ да, бэйэтин буруйдана санаан саҥарбат этэ. Биир эмэ дьахтар киниттэн оҕолонноҕуна, оҕону иитэ ылыам дии саныыра. Эр киһитин «тутаары» Гелена оҕо дьиэтиттэн кыыс оҕону иитэ ылбыта. Оҕотун көрөн дьиэтигэр олорбута. Эрхаан курска үөрэнэ барбыта. Курска киирбит киһи быһыытынан сэргэх олох саҕаламмыта. Эр киһи босхо барбычча, бэйэтэ да сытыы-хотуу киһи буолан, таах сылдьыбатаҕа. Кэргэнэ суох, саас ортолоох, кэрэ сэбэрэлээх курска кэлбит дьахтары кытта билсэн, ыйы быһа бииргэ олорбуттара. Кэргэнэ суох дьахтар эр киһини сыыска түһэриэ дуо, сотору соҕус буолан баран «эйигиттэн оҕолонор буоллум» диэн телефоннаан, Эрхаан утуйар уутун уйгуурдубута. Кини хаһан даҕаны истибэтэх «оҕолонор буоллум» диэбит тыллара сүрэҕин ортотунан киирэн, өйүн-санаатын күөрчэхтии ытыйбыта. Өр-өтөр буолбата, Геленатын быраҕан, ол саҥа дьахтарыгар барбыта. Саҥа сиргэ-уокка тиийэн дьиҥнээх дьоллоох олоҕо саҕаламмыта. Сотору кэргэнэ уол оҕону төрөтөн, төһөлөөх үөрдэ этэй? Дьэ, билигин кини киһибин дэнэр кыахтанна, аатын ааттатар киһилэннэ. Төһө өр күүттэ этэй кини, аҕа буолар дьолу.

Киһи бу орто дойдуга олох олороору, оҕо төрөтөөрү, удьуорун ууһатаары, өбүгэ дьонун аатын ааттатаары, кэнчээри ыччатын кэскилин түстээри төрүүр-үөскүүр эбээт! Эр киһи үрдүк анала — аҕа буолуу үөрүүтүн билии. Киһи оҕотун киһи-хара гынаары, үйэлэргэ аатын ааттатаары олох олордоҕо, үлэлээтэҕэ-хамсаатаҕа.

Эрхаан төһө да бастакы кэргэнин аһыннар, биирдэ бэриллэр олоҕун киһилии олороору, эр киһи үрдүк аналын, аҕа буолар дьолун билээри араҕыстаҕа. Дьон төһө да бастаан сиилээтэллэр, кэлин саҥарбат буолбуттара…

## Күнүүлээн иэдэйбит

Бааска бэҕэһээ аһаан-сиэн, итирэн, дьиэтигэр барбакка, лаҕыыр буолбут кирдээх тэлигириэйкэтин бүрүнэн, хараҥа котельнайга таас чох быыһыгар токуллан сытаахтыыр. Төбөтүн өндөтөн көрбүтэ — төбөтө ыбыс-ыарахан, хамсаттаҕына дьалкыҥныыр курдук. Өссө эбиитин кырбаммыт быһыылааҕа. Хаана хатаччы хатан, баттаҕа боробулуоха курдук буолбут. Кини туох буолбутун өйдүү сатыырдыы, икки хараҕын симэн, бэҕэһээҥҥи сырыыларын төбөтүгэр сааһылаан көрдө да, өйүгэр туох да киирбэтэ, барыта киинэ лиэнтэтин курдук быста турар.

Бээ эрэ, Бүөккэлээххэ аһыы олорорго дылы этилэр. Саҥа аһаан эрдэхтэринэ, Бүөккэ кэргэнэ кэлэн муустаах ураҕаһынан кыйдаабытын өйдүүр. Бытыылкаларын хоонньуларыгар уктан, онно-манна үктэнэн таһырдьа тахсыбыттара. Уулуссаҕа тахсааттарын кытта атас-доҕор арыгы иһээри сымала курдук сыста түспүттэрэ. Иһээччилэр, муннуларыгар сыттаах дьон, арахсан бэрт.

Арыгылаах киһи быһыытынан Бааска бүгүн «герой» буоллаҕа, кими күндүлүүрүн бэйэтэ билэр. Ол эрэн бу уолаттарга иэстээҕин өйдөөн, били көҥөммүтэ ханна да суох буолла. Төлөөбөтөҕүнэ сатаммат, кырбаныа турдаҕа. Бөһүөлэк кытыытыгар арыгы иһэллэринэн аатырбыт, ыал аатыттан ааспыт дьон Сиидэрэптэр олороллор. Олохтоох нэһилиэк дьаһалтата кинилэри хаста да күһэйэн эмтэттэ да туһа суох, испиттэрин курдук иһэ тураллар. Оҕолорун хомуйан ылан оҕо дьиэтигэр биэрбиттэрэ, хата, оҕолор киһилии аһаан-сиэн, утуйан абыраннахтара. «Аһыыр» ыалтан арыгыһыттар арахпаттар, бэйэлэрэ иҥсэлэрин кыаммат дьону кэлэн көҕүтэн иһэрдэн кэбиһэллэр. Сиидэрэп, кэргэнэ испэтэ буоллар, син тохтуо эбитэ дуу. Чэ, киһи эрэммэт дьоно. Күн бүгүнүгэр дылы арыгыһыттары мунньан арыгылыы олордохторо. Бааскалаах бэҕэһээ кинилэри хайаан да тумнубатах буолуохтаахтар.

Бааска бу да буоллар ыал аҕата. Урут хаһан эрэ уол оҕото этэ буоллаҕа, кини сатаабатаҕа, кини билбэтэҕэ диэн суох. Ыал буолан, оҕо төрөтөн, сүөһү-ас тутан олорбуттара эбээт. Аһыы аһы кытта доҕордоспута син балай да буолла. Дьиҥэ, урут хаһан эрэ арыгыны испэт этэ. Оо, акаары, быа-туһах тартаҕа, күнүүлээбитэ буолан, арыгылаан баран кэргэнин кырбаан, улаханнык эчэтэн, хаайыы киһитэ буолбута. Олята эдэр сааһын бастакы таптала этэ. Хайдах курдук сырсан кэргэн ылла этэй. Бааска бастаан Олятын таптыыра бэрдиттэн таҥара курдук туппута. Бастакы оҕотун төрөөбүтүгэр төһө үөрдэ этэй, саатар, уол оҕо буолан, үөрүүтэ өссө үрдээбитэ. Уолун хас да күн «сууйан» өйө-төйө суох сылдьыбыта. Онтон элбэх харах уулаах кэпсэтии кэнниттэн тохтообута. Ыал курдук эйэ дэмнээхтик олорбуттара. Оччолорго эдэрдэрэ бэрт буолан, күүстээх санаалаахтара, туохтан да толлубаттара, тугу барытын кыайаллара, тапталлара кынаттыыра. Маннык дьоллоох күннэри хаһан да бүтүө суох курдук саныыллара.

Бааска үлэни кыайара, туохтан да иҥнэн турбата. Олорор дьиэтин тутан, дьиэтин тэрилин бэйэтэ оҥорон, бөһүөлэк ыалларын сөхтөрбүтэ.

Биир үтүө күн Бааска бииргэ үлэлиир киһитин баанньык туттарыгар көмөлөһүннэрэ аҕалбыта. Оля үлэһиттэрин аһатаары ас астаан түбүгүрбүтэ, киирбитэ-тахсыбыта. Күнүскү аһылык бэлэм буолбута. Эр дьон киирэн аһыы олорбуттара. Арай Бааска көрдөҕүнэ, доҕорун хараҕа Оляттан арахпат курдуга. Эмискэ күнүүлүөх санаата киирбитэ, кыыһыран иһитин-хомуоһун тамнааттаабыта. Оля кыһаммат курдук туттубута эрээри, соччото суох быһыы-майгы тахсыаҕын сүрэҕэ сэрэйбитэ. Ити күнтэн ыла эрэйдээх олохторо саҕаламмыта. Онтон ыла эр киһи барыҥныырга барытыгар күнүүлээн, Оляны сорун сордообута. Хаһан эмэ ыалга күүлэйдээн кэллэхтэринэ, биир айдаан буолара, Оля барсыбытын кэмсинэрэ. Бааска араастаан үөҕэрэ, киһи барыта Оля көссүүтэ буолара, онно Сүөдэрдиин, манна Уйбаанныын көссүүлэспит аатырара.

Онно суоҕунан сирэй-харах анньыллар абатыан! Күнүүлүүр, арааһа, ыарыы быһыылаах. Эрэ буолуохсут иннинэн сирэйдээххэ күнүүлүү сатаан баран, маска да күнүүлүөх курдук буолар. Күн-түүн күнүүлүүрэ бэргээн иһэр. Бара сатаан Оля хаһан, ханна күнүүлүөххэ айылаах төрүөт биэрбитин өйдүү сатаата да, туох кэлиэй, суох буоллаҕа.

Суох-суох, Оля кимҥэ да наадыйбат, наадыйар да санаата суох. Чиэһин алдьаппакка, кыыһынан сылдьан кэргэн тахсыбыта, саатар онно аньыылааҕа буоллар, күнүүлээн сордуон сөбө. Бааска ама кини суобаһа ырааһын билбэт үһү дуо?

Эрэ күнүүлээтэҕэ аатыран, соруйан арыгылыыр буолла, саатар дьиэтигэр кэлэн содуомнаабата буоллар. Бу маны барытын Оля тулуйар кыаҕа суох, арахсан дойдутугар барыан санаталаабыта.

Биир киэһэ Бааска эмиэ холуочук киирэн кэлбитэ. Оля «оһоҕостоох» буолан, сылаарҕаан, уолун утута таарыйа сыппыта. Бааска бардьыгынаабытынан кэргэнигэр ойон кэлбитэ да, сууллары тардан сиргэ түһэрбитэ, туруорар бокуой биэрбэккэ, оҕолоноору сылдьар дьахтары саппыкынан үнтү тэбиэлээбитэ. Оля бастаан «Тохтоо, туох буоллуҥ!..» диэн ааттаһа сатаабыта, киһитэ өссө тэбиэһирбиккэ дылы буолбута.

«Көссүүҥ оҕотун харыстаатыҥ дуо? Кэһэтиэм-өлөрүөм!» — дии-дии хаһыытыыра, кырыктаах харахтара өһөҕүнэн көрбүттэр этэ. Оля өйүн сүтэрбитэ. Дьахтар хаана халыйбытын көрөн, өлөрдүм дии санаан, дьэ тохтообута уонна өрө уһуутаабытынан таһырдьа ыстаммыта. Оҕо бу алдьархайы көрөн куттанан, өйүттэн тахсан, уйа-хайа суох ытаан дьиэ иһин аймаабыта. Оля оҕотун сүтэрбитэ, бэйэтэ нэһиилэ киһи буолбута. Бааска хаайыыга барбыта.

Бааска хаайыыга сытан элэ-была тылын этэн, араастаан көрдөһөн суруйара. Хаһан да күнүүлүө суох буолан андаҕайара, атаҕастаабытын билинэн бырастыы гынарыгар көрдөһөрө. Оля хомойбута бэрт буолан, суруктарыгар эппиэттиэн баҕарбата, ол эрээри уолун аҕата суох улаатыннарыан санаата буолбата. Хайдах да буолтун иһин уол оҕо аҕалааҕа ордук, баҕар, кырдьык, өйдөнөн кэлиэ диэн эрэнэ саныыра.

Бааска хаайыыттан тахсан дьиэтигэр кэлбитэ. Хаайыыга олорон майгыта-сигилитэ алдьаммыт көрүҥнээҕэ, доруобуйата да мөлтөөбүтэ биллэрэ. Оля Бааскатыттан төһө да иһигэр куттаннар, бииргэ олорор санаалаах. Баҕар, таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олордохторуна, сааһын баттаһа уолун ханыылаан оҕолонуо этэ. Бааска хаайыыттан тахсан баран үлэтэ суох сылдьыбыта, «олорбут» дьону мээнэ үлэҕэ ылбакка эрэйдииллэрэ. Дьиэтин иһин-таһын өрө тардыбыта, ыһыллыбыт-тоҕуллубут хаһаайыстыба хаһаайын дьаһалыгар наадыйбыта биллэрэ. Оля кэргэнин санаатын көтөҕөн, кыратык тугу эмэ оҥордоҕуна хайгыыра. Били күнүүлүүр «ыарыыта» биллэ илик, онон Оля күлүгэр эрэ имнэнэрэ.

Бааска күнүүлүүрүн бэйэтэ да абааһы көрөрө эрээри, онтун сатаан бырахпат этэ. Кини билэр ээ, Оля кимиэхэ да аралдьыйбатын, тапталыгар бэриниилээҕин, ол үрдүнэн син биир күнүүлүүрүн уураппат. Тоҕо бэрдэй, эр киһи ааттаах буолан баран, биир санаатын кыайан туттуммата диэн, ардыгар бэйэтэ бэйэтигэр абарар. Оннооҕор күүлэйдиир, арыгылыыр дьахталлары эрдэрэ тулуйан олороллор, оттон кини ыраас, сибэтиэй Олятын күнүүлээн сордоон биэрэр ахан. Кини бу курдук хайдах күнүүлүүр буолбутун өйдүү сатыыр да, өйүгэр туох да киирбэт.

Күнүүлээһин диэн чахчы ыарыы. Кини мөлтөх уйулҕата ыалдьыбыт өйүгэр-санаатыгар ону-маны араастаан оҥорон көрдөрөр буолан күнүүлүүр быһыылаах. Өссө сорохтор этэллэринэн, наһаа таптыыр буолан күнүүлүүллэр үһү. Чахчы дууһа ыарыыта, маннык күнүүлүүр киһи дууһата төһө эрэ моруу буолан эрдэҕэ, тустаахха эмиэ эрэй диэтэҕиҥ. Күнүүһүт эрдээх киһиэхэ сүүс бүк төгүл эрэй тиксэрэ биллэр.

Бааска бу «ыарыыттан» быыһаныан олус баҕарар, аны алҕаска эмиэ күнүүлээн быһа сытыйан, алдьархайы оҥорон иккистээн хаайыыга барыа, ол дойдуга уҥуоҕун хаалларыан баҕарбат. Эр киһи бигэ санаатын ылынан бэйэтэ бэйэтигэр күнүүлүөм суоҕа диэн тылын бэриннэ.

Бааска ону-маны быстах үлэлээн хамнас аахсар буолла. Оля кэргэнэ тосту көммүтүттэн үөрэ сылдьар. Ол эрэн ити үөрүүтэ уһаабатаҕа. Бааска харчы өлөрөр буолбутун билэн, атастара-доҕотторо арахпат буолбуттара. Устунан аһаан-сиэн барбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта.

Чуумпу олохторо бүппүтэ. Оля сүрэх баастаах буолан, кэргэним эмиэ кырбыа диэн куттанара. Хата, биллэрдик «аһаабыт», улаханнык хотторбут буоллаҕына, аны дьиэтигэр кэлбэт буолбута. Бааска бэйэтин эрэммэт, эмиэ күнүүлээн быһа сытыйан айдааран туруо буоллаҕа, оччоҕо ол түмүгэр ханна барара биллэр… Киһи эрэ буоллар, бииртэн куттанардаах, ол — хаайыы.

Кэргэнэ Оля кинини төһө үчүгэйдик көрүстэ этэй, хаһан да хаайыылаах диэн сирэй-харах аспакка, үлэтэ да суоххун диэн сэмэлээбэккэ, эрэнэн дьиэтигэр киллэрбитэ. «Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы» Бааска ити бэйэлээх олоҕуттан тэмтэрийдэҕэ, онно-манна ускул-тэскил сырыттаҕа, ити курдук ардыгар олоҕун санаан кэллэҕинэ, син киһи эрэ буоллар хараастан ылар.

Бу хараҥа, кирдээх котельнайы «иккис дьиэ» гыныаҕыттан ыла ыт да үрбэт киһитэ буолбут. Билигин арыгылаан төбөтө ыалдьа сытар. Туран эмтэниэн баҕарар. Эмтэннэҕинэ, хараҕа сырдыа, көхсө кэҥиэ эбитэ буолуо, ону баара харчыта суох. Ким эмэ «дук» гынар дуу, суох дуу.

Бааска киһи аатыттан ааспытын санаан, кырбанан дарбайбыт сирэйин устун хараҕын уута сүүрдэ. Эр киһи хараҕын уута мээнэҕэ тохтубат. Өссө хаһан да бу курдук бэйэтин аһыммытын өйдөөбөт. Маннык сылдьан суорума суолламмыт элбэх. Кини да бу курдук сырыттаҕына, уһаабатын санаан, куйахата күүрдэ. Суох, хайдах эмэ гынан туран, дьиэтигэр тиийдэҕинэ сатанар. Бүдүрүйбүт да көнөр дииллэр, киһи буолуохха, киһилии олох олоруохха, өйдөнүөххэ-төйдөнүөххэ. Оо, дьоммун-сэргэбин төһө эрэ хомоттоҕум буолла дии санаат, лаҕыыр буолбут кирдээх тэлэгириэйкэтин кэтэн, дьиэтин диэки сүөдэҥнии турда.

## Огдообо эрэйэ

Киһи бу Орто дойдуга оройунан түһэригэр үөһээҥҥи айыылар дьылҕатын суруйан ыыталлар быһыылаах. Айылҕа атаҕастаабыт киһитин наар аанньа гынар, сор-муҥ кини олоҕун усталаах туоратыгар батыһа сылдьарга дылы, оттон хатаҕалаабыт киһитин наар аанньа хатаҕалыыр ээ, быһыыта. Ол эрэн олох хаһан баҕарар үүт тураан биир кэм буолбат, дьол-сор, үөрүү-көтүү, кыһалҕа куруук бииргэ сылдьаллар. Ол иһин олох иэгэйэр икки атахтааҕы, иннинэн сирэйдээҕи талбытынан дьаһайан эрдэҕэ. Дьылҕа Хаан ыйааҕыттан киһи куоппат, ону киһи уларыппат. Эр киһи, уол оҕо окко түспүт оҥоһуута, анала-ыйааҕа ураты. Өбүгэлэрбит «уол оҕо төрөөтөҕүнэ суор үөрэр» дииллэрэ. Суор тоҕо үөрэрэ буолла? Арааһа, эр киһи бултаабыт булдуттан тиксээри үөрэрэ буолуо.

Микииппэр ийэтэ уолун иһигэр көтөҕө сырыттаҕына, хоноһо эмээхсин «уол оҕону төрөтүүһүгүн, суору түһээтим, улахан уус киһи буолсу» диэн тойоннообут. Микииппэр төрүөн инниттэн ким буолуохтааҕа билгэлэммитэ. Саас Киристиэп саҕана ийэтэ оҕоломмута, уол оҕо сиргэ кэлбитин биллэрэн, ытаан бэбээрбитэ. Ити курдук Микииппэр күн сирин көрбүтэ. Оҕо саас дьолун толору билиэҕин ийэтэ эрдэ өлбүтэ, оттон уол уонча саастааҕар аҕата өлөн, төгүрүк тулаайах хаалбыта.

Син киһи төрдө буолар быата тардан, бэрт эрэйинэн аймахтарын кэрийэн киһи-хара буолбута. Олох мускуурун эрдэ этинэн-хаанынан билбитэ, хата, илиитигэр уус идэлээх буолан, айаҕын ииттинэр кыахтаммыта. Кэлин маһы хаамтарбат эрэ уус буолбута.

Микииппэр сүүрбэтин туолуутугар ыал буолар санаата киирбитэ. Бөһүөлэгин кыргыттарын сыымайдыыра, биир да кыыска санаата тохтообото. Уус киһи быһыытынан айылҕа кэрэни айарга, кэрэни таба көрөргө анаабыт буолан, кини кэрэхсиир кыыһа суох буолан эрэйдэммитэ, тоҕо эрэ сиритэлээн иһэрэ, кэрэ сэмэй кыыһы көрдүүрэ.

Арай биирдэ ыһыахха сылдьан хараҕа биир кыыска хатана түспүтэ. Ыһыах түһүлгэтигэр киниэхэ тэҥнэһэр кэрэ сэбэрэлээх кыыс суоҕа. Уол сүрэҕэ мөхсүбүтэ, кини анала ити сылдьарын сүрэҕинэн сэрэйбитэ. Микииппэр бу кыыстан хараҕын араарбатаҕа, билсиһэр түгэни көрдөөбүтэ. Кыыс дьүөгэтинээн хорчуоппаҕа киирэн аһыы олороллоро. Микииппэр утары киирэн олорунан кэбиспитэ. Бу кыламана хойуутун, уһунун, харахтара арылыйан үчүгэйин, чочуллан оҥоһуллубут курдук бэйэлээх этэ. Уол көрөрүн билэн, кыргыттар оонньоһуох санаалара киирбитэ, тугу эрэ сибигинэһэллэрэ уонна күлсэн сыһыгыраһаллара. Ити күлүү кинилэр кэпсэтэллэригэр төрүөт буолбута.

— Кыргыттар, киһи күлүөҕэ итиннэ туох баарый? — диэн Микииппэр кыргыттарга тыл бырахта.

— Суох, суох, бэйэбит күлсэбит, — дэспиттэрэ кыргыттар. Ити курдук эдэр дьон билсиһиилэрэ саҕаламмыта. Нарыйа уолу көрөөт сөбүлээбитэ, дьүөгэ кыыһа эмиэ сөбүлүү көрбүтэ эрээри, саҥарбатаҕа. Бу күн Нарыйа уолу сөбүлээн иэдэйбитин туһунан дьүөгэтигэр кэпсээн тахсыбыта. Дьэ, иэдээн диэтэҕиҥ, иккиэн биир уолу көрдө көрөөт сөбүлээн кэбистилэр. Ол гынан баран тапталга үһүс киһи суох буолуохтаах. Чэ, бэйи, кими таларын, кими ордорорун уол бэйэтэ быһаарыа.

Микииппэр наар Нарыйаны саныыр буолла. Сарсыарда кинини санаан уһуктар, киэһэ кинини санаан утуйар.

Эдэр дьон билсэн сотору холбоспуттара. Нарыйа төһө да ыарыһах буоллар, хаста да оҕолонон, доруобуйата улаханнык айгыраабыта. Хата, бастакы оҕото кыыс буолан абыраабыта, кыра сааһыттан көмө киһитэ буолбута. Ийэлэрэ ыалдьан, дьиэ ис-тас үлэтин кыайбата, нэһиилэ туран остуолга аһыы кэллэҕинэ үөрүү буолара.

Микииппэр кэргэнэ ыалдьан эрэй бөҕөтүн көрбүтэ. Ыарыһах кэргэннээх киһи кыната суох чыычаах кэриэтэ буолар. Дьиэ кэргэн туох баар кыһалҕата эр киһи санныгар сүктэриллибитэ. Хайыыр да кыаҕа суох, ирээтэ-өлүүтэ оннук буоллаҕа. Ийэлэрин эмтэтэн хотунан-соҕуруунан сырытыннарбыттара да, туһа тахсыбатаҕа. Сүрэҕин бүрүүстүбэ киирэн, ийэлэрэ эдэр сааһыгар бу орто дойдуттан күрэммитэ, эр киһи огдообо хаалбыта. Микииппэр кэргэнин сүтэрэн тулаайахсыйбыта, санаатын үллэстэр киһитэ суох буолан, дууһата муунтуйбута. Нарыйатынаан биирдэ да этиспэккэ, биирдэ кыыһырсыбакка, иллээхтик да олорбуттара. Кэргэнин кытта чэйдии олорон күннээҕи сонуннарын, ким тугу истибитин кэпсэтэллэрин санаатаҕына уйадыйан ылар. Киһи этэҥҥэ олордоҕуна күннээҕи олоҕу сыаналаабат, тугу барытын буолуохтаах буоларын курдук саныыр. Киһи соҕотохсуйдаҕына, уруккуну-хойуккуну үчүгэйдик ырытан көрөр идэлээх, ол быһыытынан Микииппэр ааспыт олоҕун араас түгэннэрин санаан бэйэтин кытта бэйэтэ кэпсэтэ олордо.

Эр киһи огдообо хаалара олус ыарахан, киһи эрэ барыта тулуйбат. Онон-манан сылтаҕыран арыгылаан да туруохтарын сөп, араас очурга оҕустаран олохторо огдолуйуон эмиэ сөп. Манна киһи өйө-санаата, олоххо тардыһыыта улаханы быһаарар. Микииппэр оҕо сааһыттан тулаайах хаалан, ыарыһах кэргэнин ыарыылаан, аны билигин огдообо хаалан, бэйэтин дьылҕатыгар төһө абаланарын, дууһата ытыырын ким билиэ буоллаҕа, бэйэтэ эрэ билээхтээтэҕэ.

Эр киһи тас көрүҥэ эрэ бөҕө-таҕа, дьиҥэ, олус уйан дууһалаах. Айылҕа эр киһиэхэ буларга-таларга, бултуурга-алтыырга, олоҕу хамсатарга анаан күүһү-уоҕу биэрбитэ саарбаҕа суох. Кырдьык да, эр киһи барахсан кыайара-хоторо, күүһэ-уоҕа, өйө-санаата ураты. Ыал аҕатынан ыал буолар. «Сон саҕатынан, дьахтар эринэн сыаналанар» диэн норуот муудараһа мээнэҕэ эппэтэх буолуохтаах.

Микииппэр эдэр сааһыттан олох кыһалҕатын билбит буолан, олох туһунан бигэ өйдөбүллээх, ол да иһин олоххо тардыһыыта күүстээх.

Киһи олоҕун ким да кэлэн оҥорон биэрбэтин, киниэхэ ким да көмөлөһөн илиитин уумматын билэр буолан, олоҕун бэйэтэ өйдүүрүнэн, тугу сатыырынан, дьылҕата ыйарынан олорон кэллэҕэ.

Микииппэр кэргэнин аһыйан, кута-сүрэ тостон, көстөр дьүһүннүүн дьүдьэйбитэ. Дьахтар сылаас илиитин, сыһыанын суохтаан, эр киһи тулаайахсыйарын саҕа куһаҕан туох кэлиэй? Быстыа-ойдуо да буоллар, оҕолорун киһи-хара гынар туһугар олох олордоҕуна сатанар. Аҕата ыарахан кэмигэр кыыһа кынат буолбута. Таҥара кыыс оҕону бэлэхтээн, кыһалҕалаах кэмнэригэр ийэлэрин солбуйар киһилэммиттэрэ.

Бу орто дойдуга төһөлөөх киһи соҕотох хаалан, сүрэҕэ ытыыра, дууһата айманара буолуой? Кини эрэ соҕотох буолбатах, кини курдук огдообо хаалбыт бу күн сиригэр элбэх. Олох сокуона оннук. Ким эрэ кылгас үйэлэнэр, ким эрэ кэлин соҕотох хаалан үйэтин моҥуур. Сорох санаата түһэн, иһэн-аһаан, ыал аатыттан ааспыт, оттон сорох соҕотохсуйан, ытаан-соҥоон, олоҕун сатаан дьаһаммакка, оҕолорун иитиэххэ биэрбит да баар, сорох тирбэҕэ быстыбатынан ыал буолан муҥнанан олорор. Өлбүтү кытта өлбүт суох, тыыннаах хаалбыт олох олорор аналлаах.

Микииппэр төһө да дьылҕата кыһайан, оҕо сааһыгар тулаайах хааллар, эдэр сааһыгар огдообо буоллар, биир эр киһи олоҕун олордоҕо, биир киһи үлэлиирин үлэлээтэҕэ, биир киһиэхэ тиксэр дьолу биллэҕэ, олох үөрүүтүн-эрэйин санныгар сүгэн, кырдьар саас үөрүүтүн-кыһалҕатын билэн, мутугунан быраҕар муҥур үйэтин моҥоотоҕо.

## Таабырын буолбут таптал. (Сэһэн)

1

Сир-дойду көҕөрөн-наҕаран саамай муҥутуу чэлгийэн турар кэмэ. Күөх мындаа халлааҥҥа күөрэгэй ыллыыр, от-мас быыһыгар чыычаахтар чыбыгырыыллар. Ардах түспэтэҕэ ыраатан, айан суола бурҕайан олорор. Бороҕонтон кэлэр суолтан сырдык микроавтобус куугунатан кэлэн хорус гына тохтообутугар икки кыыс, икки уол ыстаҥалаһан түстүлэр. Кыргыттар сөрүүкүү диэн алаас ортотугар турар төгүрүк күөлгэ сүүрдүлэр.

— Иванна, мин олус дьоллоохпун. Үөрэхпин бүтэрдим, биир нэдиэлэнэн Андрейдыын сыбаайбалыыбыт. Таптыыр, таптатар диэн олус да үчүгэй. Онтон ордук киһиэхэ туох дьоло нааданый? Аны Андрей миэнэ, кыргыттар былдьыахтара диэн куттаммаппын, — этиргэн, модьу-таҕа көрүҥнээх кыыс кылгас лэппээһин баттаҕын өрө аста, ытыһыгар толору уу баһан ыла-ыла тулатын ыспахтаата. — Иванна, аны эн босхолоннуҥ, сэгэрбин икки сыл харабыллаабыккар сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабын. Кэпсээ эрэ, Андрей төһө үчүгэй учууталый? Уон биирис кылаас кыргыттара төһө эрэ таптаатылар, — кэпсээнигэр буолан, дьүөгэтэ ыраас уунан сирэйин астына сууна туран курус гыммытын, арбы-сарбы буолан, күөлтэн тэйэ хаампытын өйдөөн көрбөтө.

— Барыахха, мин ыксыыбын, маҥнайгы кылааска киирэр оҕолору бэлэмнии сылдьабын. Наһаа итии буолан сөрүүкээбитин кэннэ үөрэтэбин, — Иванна хара будьурхай баттаҕын өрө анньан көннөрүннэ.

— Мин да алта сыл үөрэнэр кэммэр эрэйдэнним. Бастаан педучилище кыргыттарыгар күнүүлүүр этим, онтон үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар үлэлии барбытын кэннэ икки сыл аны дэриэбинэ эдэр кыргыттарыгар күнүүлүү саныырым. Андрей — мин олоҕум. Аны баҕас арахсыбат инибит. Манна кимҥэ да суох коттедж дьиэ туттуохпут, уоллаах кыыс оҕолонуохпут, биирдэ кыыһырсыбакка олус эйэлээхтик олоруохпут. Мин кинини таптыам да таптыам, тугу эппитин барытын толоруом, атаахтатыам аҕай. Биһиги дьоллоох ыал буолуохпут, — Сайыына ис-иһиттэн үөрэн, сирэйэ күлүм аллайда, ырааҕы, көҕөрөн көстөр тыаны чарапчыланан хараҕын араарбакка одууласта.

— Барыахха эрэ, уолаттар күүтэн эрдэхтэрэ буо-луо, — дии-дии Иванна спортивнай көстүүмүгэр сыстыбыт буору тэбэннэ.

— Иванна, эн мин Андрейбын көрбөт инигин. Тоҕо баччааҥҥа диэри уолуҥ суоҕуй, күнүүлүөх санаам кэлэр. «Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат» диэн өс хоһоонугар этэллэринии, санаабар кыыс аймах барыта кинини көрөр курдук. Кыыһырыма, Иванна, оонньоон этэбин, — Сайыына саҥарарын быыһыгар сиэбиттэн сиэркилэ ылан сирэйин бэркэ кыҥастаһан көрүннэ, уоһун помаданан сотунна.

Иванна саҥата суох дьүөгэтин көрөн эрэ кэбистэ. Иккиэн кэккэлэһэ хааман, микроавтобус турар сиригэр кэллилэр. Уолаттар ыскаатар тэлгэтэн астарын тардан ырааппыттар, кэтэһэ сатаан баран, кэтэх тардыстан, күөх ньаассын окко тиэрэ түһэн сыттылар. Сайыына ис-иһиттэн мичилийэ сырдаан, тыаһа суохтук үөмэр-чүөмэр үктэнэн, Андрей кэтит түөһүгэр саба түстэ. Иккиэн куустуспутунан окко күөлэһийэн ыллылар.

— Эдэрдэр, наһаалаамаҥ эрэ. Итинник буоллаххытына, биһиги Иванналыын билигин дэриэбинэбитигэр төттөрү барыахпыт, — Григорий көбдьөөрдө.

— Бүттүбүт Андрей, миигин туруор эрэ, — Сайыына чээлэй күөх окко сытан эрэн атаахтаабыттыы хап-сабар хардарда.

Уол илиитин уунан биэрбитигэр кыыс тэп курдук ойон турда.

— Чэ, аһыаҕыҥ. Онтон, кырдьык, биһиги барыахпыт этэ. Эдэрдэргэ мэһэйдээбэппит, — Григорий халбаһылаах килиэби уобалыырын быыһыгар эттэ. — Иванна, итиннэ турума, аһаан ис, манна эн биһиги наадабыт суох быһыылаах.

— Гриша, киэһэ сөпкө кэлэн ылаар, билигин, кырдьык, барыаххытын син, — Сайыына күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирээтэ.

— Тоҕо, бары бииргэ барыахпыт буоллаҕа, — Андрей утарсан, табаарыстарын иннигэр буруйдаммыттыы кулук-халык тутунна.

— Барыахха, — Иванна быһа баттаан саҥараат, микроавтобуска барда.

— Билигин, билигин… киһини да сүгүн аһаппаттар. Мин олох кэргэннэниэм суоҕа. Кыргыттар былыттаах халлаан курдук уларыйа сылдьар майгыларын олох сатаан өйдөөбөппүн, — суоппардара аргыый түөһүллэн туран, массыынатын диэки барда. Фургон УАЗ-ик суол тураҥ буорун өрүкүтэн, дэриэбинэ диэки сыыйылыннарда.

— Маевкалыы барыаҕыҥ диэн бэҕэһээҥҥиттэн айдааран баран тоҕо барарга ыксаттыҥ. Иванна олорбото даҕаны, — Андрей сэмэлиирдии саҥарда.

— Эйигинниин эрэ бу күөҕүнэн чэлгийэр айылҕаҕа сылдьыахпын, ыраас салгыны ыймахтыахпын баҕарабын. Иванна саамай истиҥ дьүөгэм эрээри, кини баар буоллаҕына, эн хайдах эрэ буруйдаах оҕо курдук туттаҕын, миэхэ тоҥкурууҥҥун, оччоҕуна күнүүлүөх санаам кэлэр. Икки сыл бииргэ үлэлээн кэллигит… Эһиги икки ардыгытыгар туох да суох ини?.. — Сайыына Андрейын сирэйин-хараҕын кэтэһэрдии көрдө.

— Мээнэни саҥарыма, Иванналыын туох да сыһыаммыт суох, — Андрей кэпсэтии тиэмэтин ханарыта тутта.

— Иванналыын биһиги кыра эрдэхпититтэн доҕордуубут, эт саастыыбыт. 24 сааһа буолла да, мин билэрбинэн уола суох, кимниин да доҕордоһо илик. Таптал тиэмэтигэр кэпсэтэрин сөбүлээбэт. Тапталга анамматах киһибин диэн тыллаах, — кыыс Андрей баттаҕын өрө-таҥнары имэрийэр. — Күн-дьыл түргэнник ааһыан олус баҕарабын. Түргэн соҕустук сыбаайбалыы охсон, эн мин эрэ кэргэним буолуоххун тулуйбакка кэтэһэбин. Эйигин аттыбыттан олох араарыам суоҕа, сөбүн алта сыл күүттүбүт. Эн педучилищены бүтэрэн барбытыҥ кэннэ хаста да кэтэхтэн үөрэххэ көһүөхпүн баҕарбытым эрээри, мединститукка кэтэхтэн үөрэх суох буолан хаалбытым. Быраҕан барыахпын, дьиэ кэргэним инникитин, эйигин санааммын тохтообутум, — Сайыына биир кэм айаҕа хам буолбата.

— Барыахха, эн кэпсээниҥ бүгүн бүтүө суоҕа. Кириисэ кэлбэт, онон аргыый бара туруохха, — Андрей ойон туран, улаханнык тыытыллыбатах астарын суулуу тутан рюкзакка хаалаата.

— Хайыаххыный, мантан ыла тулуйан истэргэр тиийэҕин. Аны мин эн тапталлаах кэргэниҥ буолабын, бүтэһик күммүтүгэр диэри бииргэ буолуохпут, — Сайыына Андрей моонньугар ыйаастан, кыра оҕо курдук атахтарынан тэбиэлэнэн ылла.

2

Аныгы миэбэллээх ыраас, сырдык дьиэ. Иванна ийэтинээн кыракый төгүрүк остуолларыгар утарыта олорон киэһээҥҥи чэйдэрин истилэр.

— Тоҕо санньыйдыҥ? Тугу да кэпсээбэккин, — Евдокия кыыһын ыйытардыы көрдө.

— Бэйэм, тугу кэпсиэмий? — кыыс ньуоскатынан кураанах ыстакаанын булкуйбахтаата.

— Сайыынаҥ сыбаайбата кэллэ дии, тугу ылыах буоллугут?

— Холодильник ылан биэриэх буолбуппут. Сарсын Кириисэ дьиэлэригэр илдьэн биэриэхтээх. Чэ, ийээ, мин бүттүм. Билигин Альбина Егоровнаҕа бара сылдьыам, — Иванна биэсэлкэттэн чараас кууркатын ылан кэттэ. — Кырааска кэлбит диэбиттэрэ, кылаастарбытын сотуохтаахпыт.

— Сотору кэлээр, олус хойутаамаар, — ийэтэ кыыһа дьиэттэн тахсан истэҕинэ этэн хаалла.

— Сөп, ийээ, уһуом суоҕа, — Иванна ийэтэ билиҥҥээҥҥэ диэри кыра оҕолуу сыһыаннаһарыттан күлэ санаата.

Кыыс олбуоруттан тахсаат, оскуола дириэктэрин дьиэтин диэки барда. Иннигэр уонча миэтэрэ тэйиччи сүрдээх үчүгэйдик билэр быһыылаах-таһаалаах дьахтара сибилигин охтуох курдук тэмтээкэйдээн баран иһэрин болҕойон көрбүтэ — тохсус кылааска диэри бииргэ үөрэммит кыыһа Наталья эбит, соһуйа көрдө. Хаамыытын түргэтэтэн, дьахтары ситэн, тоҥолоҕуттан ылла.

— Оо, Иванна Александровна, дорообо, ханна айаннаатыҥ? — бөлүөстүгэстик саҥарда дьахтар. — Дьүөгэҕэр Сайыынаҕа бардыҥ дуо?

— Суох, Альбина Егоровнаҕа бардым, кырааска кэлбит диэбиттэрэ, кылааспытын өрөмүөннүөхтээхпит. Эн хайдах маннык төттөрү түһэн иһэҕин, Марийкаҕын да саныа эбиккин, — Иванна сэмэлиирдии саҥарда.

— Ээ, мин олохпор эн олох орооһума, оҕобун ким да иитиэ суоҕа, мин бэйэм иитиэм… Онно төбөҕүн сынньыма. Мин барытын өйдүүбүн… Эн, хата, бэйэҥ иннигин көрүн, — дьахтар сүһүөҕүн сүтэрэн улаханнык тэмтээкэйдээн ылла.

— Дьиэҕэр илдьиим эрэ, — Иванна Натальятын өйөөн, сорунуулаахтык дьиэтэ турар уулуссатын диэки хайыһыннарда.

Сотору тымныы, уорааннаах эргэ дьиэҕэ киирдилэр. Сып-сырдыгынан саһарчы көрбүт кыысчаан хаппыт килиэп тооромосторун сылбырхай ууга уган сиигирдэн сии турарын Иванна сүөлүргүү көрдө. Сайдыылаах ХХI-с үйэ оҕото сэрии саҕанааҕы оҕону санатара эчи сүрүкэтин.

— Сыллыый, Марийка, плиткаҕа чэйи сылыта уур эрэ. Чэ, уонна хоскор киир, — Наталья остуолун таһыгар турар олоппоско лах гына олорбутугар олох маһа сибилигин ыһыллыахтыы икки өттүнэн дьаадьаҥнаан ылла. — Олор, Иванна, сиргэнимэ, дьиэм төһө да кураанаҕын, дьадаҥы көрүҥнээҕин иһин ыраас. Сарсын оҕо пособиета кэлэр дииллэр, оччоҕуна оҕобун тото-хана аһатыам этэ, — дьахтар остуолугар умса түстэ.

— Наталья, хоскор киирэн утуйбаккын дуо, мин бардым.

— Суох, иһит, мин тугу этэрбин. Мин итирик буолбатахпын, барытын өйдүүбүн, өйбүн сүтэрэ иһээччим суох. Мин эйиэхэ уруккуттан этиэхпин баҕарабын. Эн Сайыынаны наһаа үчүгэйдик саныыгын да, дьүөгэҥ эйигин кураанаҕы куустарда буолбатах дуо? Сүрдээх киитэрэй, иннин-кэннин кэтэммит баҕайы кыыс, итинтикэҥ.

— Тоҕо инньэ диигин? — Иванна соһуйан, киэҥ дьирбиилээх хараҕын тэрбэччи көрдө, кыаһаан сирэйэ биллэр-биллибэттик кубарыйан ылла.

— Миигин билбэтэ буолуо диигин дуо, мин сир түннүгэ буоллаҕым дии, барытын билэбин, — дьахтар илиитин чочоҥнотто. — Олор, итии чэй кутуом уонна бэйэм тус илдьэ сылдьар санаабын эйиэхэ тиэрдиэм. Куттаныма, ким да билбэт, мин эрэ билэбин, бу да буолларбын, дьон кистэлэҥин мээнэ кэпсии, ыһа-тоҕо сылдьааччым суох.

— Туох үлүгэрдээҕи ол билэҕин, чэ, кэпсээ, истэбин, — Иванна олоппоһун туппутунан остуолга кэллэ, иннигэр дьиэлээх дьахтар дьалкыҥнатан аҕалбыт итии сылбырхай уутун бэйэтигэр тардынна. — Оҕоҕун да киһилии аһаппаккын, арыгылыыртан ордубаккын, Марийкаҥ аччык утуйда буолбат дуо?

— Тот, дьиэҕэ куруутун килиэп баар, онтон ордук туох нааданый? Мин да килиэптэн атын сыаналаах аһы аһаан улааппатаҕым, — дьахтар өс-саҕа буолан садьыаланан ылла. — Иванна, кырдьыгынан эттэххэ, эн Андрейы сөбүлүүр эрээригин, туох да утарсыыта суох Сайыынаҕа туран биэрдиҥ. Мин ону өссө тохсус кылааска үөрэнэ сылдьан билбитим уонна уонча сылы быһа эһигини кэтээн көрдүм, кимҥэ да биллэрбэккэ. Сыалай роман суруйуохха сөп. Эн, Иванна, оччо дьүөгэҕэр бэриниилээххин дуу эбэтэр олох акаарыгын дуу?

— Ону-маны түөһэҥҥин, хата, киирэн утуй, сынньан. Эйигинниин кытаанахтык кэпсэтиэххэ наада, кыра оҕолоох эрээригин олус таҥнары түһэн иһэҕин. Мин бардым, — Иванна олоппоһуттан ойон туран сорунуулаахтык дьиэттэн тахсан барда.

— Ону баара дьүөгэҕинээн сыбаайбалаары олорор Андрейыҥ эмиэ эйигин сөбүлүүр, ону тыыннаах киһи хараҕыттан кистиэххит суоҕа, — Наталья кэнниттэн хаһыытыы хаалла.

Иванна дьиэтигэр кэлбитигэр ийэтэ телевизор көрө олорон ыйыта тоһуйда:

— Хайа, Альбина Егоровна кырааска аҕалбатах дуо?

— Суолга Натальяны көрсөн, онно туораан хааллым, — Иванна хоһугар ааста.

— Сордоммут дьахтар, арыгыттан абыранаары, ким эрэ туһугар олох олорор курдук туттар, үчүгэйкээн бэйэлээх кыракый кыыстаах ээ, кыыһын былдьаан ылан оҕо дьиэтигэр биэриэххэ наада, — ийэтэ телевизор көрөрүн быыһыгар мөҥүттэр саҥата иһилиннэ.

Иванна уотун умулуннаран, суорҕанын хастыы тардан түүрүллүөҕүнэн-түүрүллэн сытта. Телефон тырылыыр тыаһа иһилиннэ. Сотору буолаат ийэтэ радиотелефону киллэрэн биэрдэ. — Алло… — Иванна саҥарарын кытта телефоҥҥа Сайыына саҥата чаҕаара түстэ. — Алло! Иванна, сыбаайбам таҥаһын таҥнан турабын, эйиэхэ көрдөрүөхпүн баҕарабын. Түргэнник кэл.

— Сыттым ээ, сарсын көрүөм, — Иванна дьааһыйбахтаан ылла.

— Суох-суох, билигин кэл. Андрейга көстүө суохтаахпын, — Сайыына атаахтаабыт куолаһа иһилиннэ. — Кэлбэтэххинэ хомойуом.

— Сөп, чэ билигин тиийиэм, — саарбахтаан тугу эрэ эппиэттээн эрдэҕинэ, телефон тыастаахтык ууруллар тыаһа иһилиннэ.

— Барыма, туох сорой… — барытын истэн турбут ийэтэ Евдокия буойсар саҥата иһилиннэ.

— Хайыахпыный, оҕо сааһым доҕоро уонна… — Иванна ситэ эппэккэ тахсан барда.

Ити «уонна» тыл кэнниттэн туох этиллиэхтээҕин иккиэн эрэ билэн эрдэхтэрэ…

3

Маҥан былаачыйатын, фататын кэтэн, үрдүк түүппүлэҕэ дугунан, кыталык курдук кынталдьыйан, Сайыына сиэркилэтин иннигэр сандааран турарын көрөн, Иванна саҥа аллайда:

— Сайыына, олус да кэрэҕин! Кыргыттар ымсыырыыһыктар аҕай.

— Тоҕо кыргыттар эрэ, уолаттар да уҥаллар-таалаллар ини. Ол эрээри мин Андрейбар эрэ анаан киэргэнэбин уонна кимиэхэ да буолбатах, — кыыс дьүөгэтин иннигэр эргичийбэхтээн ылла. — Сыбаайбаҕа эн тугу кэтэҕин?

— Тугу эмэ булан кэтэр инибин, — Иванна кириэһилэҕэ чөкө түһэн олордо.

— Андрей Кириисэтин шафер оҥостоору гынарын мин олох сөбүлээбэппин, эйиэхэ холбуон саныыр быһыылаах. Эн ким буолуон баҕараҕыный? Мин ийэм эдьиийин уолаттара куораттан кэлиэхтээхтэр, уһун, көстүүлээх уолаттар. Кинилэртэн биирдэрин шафер оҥоруом этэ.

— Ээ, чэ, Кириисэ буоллун, ол хаһан билбит-көрбүт уолбун кытта уһун киэһэни быһа сырыттахпыный, — Иванна аахайбатахтыы хардарда.

— Иванна, Кириисэ эйигин сөбүлүүр быһыылаах. Оттомо суох баҕайытык ону-маны солуута суоҕу саҥара олорон, эн киирдэххинэ тардынар курдук ээ, — Сайыына күлэ-күлэ кэпсээтэ.

— Дьонуҥ, Андрей ханна бардылар?

— Ээ, ийэм теплицатыгар буолуо. Оттон айбытым улуус киинигэр мунньахха сарсыарда барбытынан кэлэ илик. Андрей… манна олох тэһийбэт, дьиэтигэр бара турар. Ыыппат этим да, бүгүн сыбаайбам таҥаһын кэтэн көрөөрүбүн соруйан ыыппытым, сотору кэлэр ини. Иванна, былаачыйабын уһуларбар көмөлөс эрэ.

Сайыына таҥаһын кыһанан-мүһэнэн, имэрийэн-томоруйан шифоньерыгар ыйыырын Иванна саҥата суох көрөн олордо. Ити кэмҥэ ааны тоҥсуйа түһээт, Андрей киирэн кэллэ, Иванна олорорун көрөн симиттэн тэпсэҥнээн ылла, саҥата суох оронун кытыытыгар ыалдьыт курдук хоноччу туттан олордо.

— Тоҕо хойутаатыҥ? Күүттүм аҕай, — Сайыына уол ньилбэгэр олорунан кэбиһээт, кэргэнин дороххой баттаҕын булкуйан ылла. Андрей кыбыстыбыттыы Сайыынатын аргыый бэйэтиттэн халбарыччы анньан туран кэллэ.

— Иваннаны атаарбаппыт дуо? — диэбитигэр Сайыына күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирээтилэр, ытыһын ытыһыгар охсунан ылла.

— Оо, доҕоччуок, кыыс курдук кыбыстанньаҥҥын сөҕөбүн эрэ, сэмэйиҥ иһин өссө ордук таптыыбын.

— Чэ, мин бардым, — Иванна хос аанын ыга сабан тахсан барда.

Атырдьах ыйын бүтэһик күннэрэ буолан, хайыы-үйэ хараҥарбыт. Иванна дьагдьайа быһыытыйан, чараас тирии кууркатыгар сөрөнөн, түргэн хаамыынан дьиэтигэр кэллэ. Ийэтэ хайыы-үйэҕэ сыппыт эбит.

Кыыс уотун умулларан түргэн соҕустук оронун оҥоһунна, кумуччу туттан сытта. Хоһун иһэ хабыс-хараҥа. Уу чуумпу. Иванна оронугар сытаат, хараҕын уута иэдэһин устун тохтоло суох сүүрдэ. Саҥа таһаарбакка, уу чуумпутук, ис-иһиттэн хомойон-хоргутан, күнү быһа туттуна сылдьан баран сыттыга сиигириэр диэри ытаата. Кини маннык ытыыр буолбута ыраатта. Тоҕо кини атын киһи дьолун туһугар бэйэтин инникитин сарбыйыахтааҕый? Дьиҥинэн, Андрейы таптыыр эбээт. Оскуолаттан быһа бэйэлэрин сөбүлэһэллэрэ. Бу буолар быатыгар төһө эмэ иккиэн бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэр эрээрилэр, кыайан чугасыһан биэрбэтэхтэрэ.

Онтон онус кылаастан Сайыына Андрейы уҥа-таала таптаабыта. Киниэнэ буолан баран, киһини таһынан таптаабыта. «Мин Андрейым, миэнэ, кимиэнэ да буолбатах», — диэн тылламмыта. Андрей бастаан тэйэ туттара эрээри, Сайыына, кыыс оҕо кылааннааҕа буоллаҕа, уолу муннукка ыкпыта, тохтоло суох тапталга билинэн куугунаппыта. Онтон ыла аҕыс сыл устата биир да кыыһы чугаһаппатаҕа. Оскуола кэнниттэн кини Андрейдыын түөрт сыл сэргэстэһэ үөрэммиттэрэ да, чугаһыспатахтара. Биирдэ эмэ кэккэлэһэ хаамтахтарына саҥаларыттан маталлара. Онно эбии Сайыына хас күн ахсын телефонунан Андрейын сураһара, кытаанах хонтуруолу олохтообута, түгэн буллар эрэ, кинилэр уопсайдарыгар кэлэ турара. Онтон Андрей түөрт сыл устата университет уопсайыгар ахсааннаахтык сылдьыбыт буолуохтаах. Телефонунан кэпсэтэригэр ханнык да дорообото, кэпсэтиитэ-ипсэтиитэ суох «мин Андрейым ханнаный?» диирэ. Сайыына мединститукка үөрэнэр буолан, кинилэр кэннилэриттэн икки сыл салгыы үөрэнэ хаалбыта. Сотовай телефон тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. Кырдьыгын эттэххэ, кинини сорун сордообута. Сайыына эрэ олоҕунан олорор курдуга, Андрейы отчуоттууруттан соло булбатаҕа. Оттон Андрей Сайыынаттан кыайан тэйбэтэҕэ, эр киһилии кытаанах санааны ылымматаҕа. Арай биирдэ Иваннаҕа холуочуйан баран кэлэ сылдьыбыта. «Сайыынаны олох таптаабаппын, эйигин эрэ таптыыбын, тоҕо кини баҕатынан олох олоруохтаахпыный?» — диэбитигэр Иванна: «Хантан ылан этэҕиний, мин эйигин таптаабаппын ээ», — диэн эппитин бэйэтэ өйдөөбөккө, кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта.

Барыта бүппүтэ. Онтон ыла Андрей чугаһаабатаҕа. Кыыс тапталыгар бэринэн, «Сайыына таптала» буолан сылдьыбыта. Ийэтэ: «Атын сиргэ анатан бар, хайдах итинник буолуохха сөбүй?» — диэн этэ сатаан баран кэлин: «Бэйэҕит тускутугар турууласпат акаары буоллаххытына, сылдьан көрүҥ», — диэн этэр буолбута. Онтон кини билигин Андрейдаах Сайыына бииргэ үөрэ-көтө, эйэргэһэ сылдьалларын көрдөҕүнэ, бэйэтин атаҕастаммыт курдук сананар, дууһата кураанахсыйа түһэр. Андрейга тапталын икки атахтаахха иһитиннэрбэккэ, кулгаахтаахха быктарбакка сүрэҕэр сөҥөрөн илдьэ сырытта, ити Наталья сордоох «харахтаах киһи барыта көрөр» диэн тугу этээхтиирэ буолла…

Кыыс улам халтаһата ыараан, хараҕа сабыллан, утуйан барда.

4

Сыбаайба үгэнэ. Сотору-сотору: «Горько!» диэн хаһыытаан, эдэрдэри сүгүн олордубатылар. Хас хаһыы ахсын Иванна уунан саба ыстарбыт курдук дьигиҥнии олордо. Онтон Андрей Сайыынатыгар уоһун таҕайаат тута олорунан иһэриттэн, күтүөттэрин майгытын билэллэрэ бэрт буолан, кэлин улаханнык хаһыытаабат буоллулар. Арай Сайыына кыһаммат, мичилийбитин курдук мичилийэ, дьол сардаҥатын, үөрүү кыымын ыспахтыы олордо. Сынньалаҥ биллэриллибитигэр Иванна, ыарахан таһаҕаһы түһэрбит курдук, «һуу» гынна, киһи тыына-быара ыгыллар итии салгынтан куотан сөрүүкүүргэ, сибиэһэй салгыҥҥа тахсан сэргэхсийэргэ сананан, остуолтан ким-хайа иннинэ ойон турда. Тахсар ааҥҥа Валентина, начальнай кылаас учуутала, илиититтэн харбаан ылан, дьонтон дьалты тутан фойе түгэҕин диэки илтэ.

— Ити туох буола олороҕут? Эн, Андрей, Григорий похоронаҕа олорор курдуккут, дьон туох дии саныай? Ким күүһүлээн сыбаайба буола турарый? Арай Сайыынаҕыт эрэ үөрэ-көтө олорор. Иккис остуолга арыыйда бэйэҕит бодоҕутун тардынан олорооруҥ эрэ, — кытаанахтык көрөн ылаат, тэйэ хаамта.

Ити кэмҥэ Сайыына туус маҥан былаачыйатын өрө тарпытынан үрдүк түүппүлэтигэр дугунан кэлэн, астымматахтыы сибигинэйдэ.

— Иванна, ханна баран хаалаҕын? Былаачыйабын кэнниттэн тут эрэ. Кулууп кирин барытын сотто. Тоҕо Кириисэни соҕотоҕун туруораҕын?

— Эн былаачыйаҕын тута сылдьан хайдах үҥкүүлүүбүн, — Иванна да хаалсыбата.

— Соруйан этэбин, туспа сылдьаргыт көрөргө куһаҕан баҕайы. Биир киэһэ бииргэ сылдьарыҥ ыарахан буоллаҕай? Барыахха, Андрейдыын ол күүтэн тураллар.

Иванна дьүөгэтин батыһан уолаттарга тиийдэ. Андрей Сайыынатын кытта үҥкүүлүү киирэн иһэн, Иванналыын харахтара харсыһа түстүлэр, иккиэн түргэн баҕайытык куттаммыттыы харахтарын куоттаран, дьалты көрдүлэр. Григорий үҥкүүгэ ыҥыран синньигэс биилиттэн өйүү туппутугар кыыс, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, сиһэ кэдэс гыммытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Онтукатын бэркиһии санаан, уолу илиититтэн ылан, фойеҕа эргичийэн киирдилэр. Үҥкүү былаһын тухары күннээҕи сонуну кэпсэтэн айахтара хам буолбата. Андрей кинилэри уора-көстө одуулаһарын этинэн-хаанынан биллэ, тоҕо эрэ Григорий үөрэ-көтө кэпсиирин хараҕын араарбакка иһиттэ. Хата, сотору үҥкүү бүтэн абыраата…

Иккис остуол кэнниттэн, этэ сатаабыттарын үрдүнэн, Иванна биһирэм аһылыкка сылдьыбакка дьиэтигэр барда. Ийэтэ сыбаайбаҕа ыҥырыллыбыта эрээри, барбатаҕа, кыыһын кэтэһэн олороохтуур эбит.

— Хайа, төһө бэрт сыбаайба буолла? Баһылык соҕотох кыыһыгар хас да сыл кэпсээҥҥэ сылдьар сыбаайбаны тэрийдэ ини, — ийэтэ Евдокия куолаһа эҕэлээхтик иһилиннэ.

— Сыбаайба үчүгэйдик ааста. Ыҥырыллыбыт дьон үксүлэрэ кэлбиттэр быһыылаах, — Иванна төһө кыалларынан ийэтигэр ис санаатын биллэрбэккэ буола сатаан, өскүөрүтүн хардарда.

— Манна хайдах биир дэриэбинэҕэ бииргэ олоруоххутуй? Сөбүн эрэйдэннигит. Бу үөрэх дьылыгар атын сиргэ анатан бар. Эн барбатаххына Сайыыналаах олохторо ыпсан биэриэ суоҕа, кэлин тиһэҕэр Андрей тулуйуо суоҕа. Кини да сүрэхтээх-быардаах киһи ини. Бэйэҥ буруйдааххын… Сиргин уларыттаххына табыллар. Тапталыҥ туһугар турууласпакка, Андрейгын атын киһиэхэ туран биэрдиҥ… Атын сиргэ анаттар. Аны эйигин туох да туппат. Ханна анаттараргынан мин барсыам. Дьиэбититтэн тардыһан олоруохпут дуо, баҕар, олоҕуҥ кимнээҕэр атыннык салаллыа.

— Сөп, ийээ, биири хос-хос мээрилээн бүт эрэ. Кылааһым оҕолоруттан тардыстыбатым буоллар, барбытым ырааппыт буолуо этэ.

— Аата, булан эттэххин, учууталлыырыҥ тухары оҕолор баар буолуохтара, — ийэтэ эппитин уларыппата.

— Бастакы кылааһым, ол иһин төрдүс кылаастарын бүтэттэриэхпин баҕарабын, түмүкпүн көрүөм этэ буоллаҕа дии, — кыыс ийэтигэр утарылаһарын кубулуппата.

— Түргэнник быһаарын, үөрэх дьыла аһыллара бу кэллэ дии. Мин пенсиялаах эмээхсин тутулларым суох, ханна анаттараҕын да, батыһабын.

— Чэ, ийээ, утуйуохха, кинилэр тустарыгар олох санаарҕаама. Сайыына майгытынан, киһи быһыытынан үчүгэй кыыс, Андрейы дьоллуоҕа, кимнээҕэр үчүгэйдик олоруохтара, — Иванна кытаанах санааны бу күннэргэ ылынан, кыатана сатаабытын ыһыктынан, эмискэ хараҕын уута тохтоло суох сүүрдэ. Ийэтэ кууһан ылбытыгар, кыыс ийэтин түөһүгэр умса түһэн, саҥа таһаарбакка ытаан барда.

5

60-с сылларга тутуллубут икки этээстээх оскуола дьиэтэ дэриэбинэҕэ ыраахтан дьэндэйэн көстөр. Үөрэх дьыла аһыллара чугаһаан, оскуолаҕа киирээччи-тахсааччы элбээбит. Иванна иккис этээс кирилиэһин өрө дабайан тахсаат, директорскайга ааста. Директор Альбина Егоровна үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинээн кэпсэтэ олороллор эбит.

— Хайа, Иванна Александровна, дорообо, тугу кэпсии кэллиҥ? — Альбина Егоровна үөрэ көрүстэ.

— Суох, тугу да кэпсээбэппин. Отношение аҕаллым, — Иванна директорын иннигэр аҕалбыт кумааҕытын уурда.

— Биһигини учуутала суох хаалларбыккын дии, тоҕо бараргын эрдэ эппэтэххиний? — директорын куолаһа кытаатан ылла.

— Барарга биричиинэм суох. Эдэр киһи быһыытынан сир уларытыахпын баҕарабын, — Иванна, син биир араастаан эргитэ саныахтара диэн аһаҕастык кырдьыгынан хоруйдаата.

— Ханна ол бараҕын? — үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ Анна Николаевна үрүҥ көмүс кылдьыылаах ачыкытын өрө анньан көннөрөрүн быыһыгар ыйытта.

— Атын улууска.

— Атын улууспут даҕаны оттон ааттаах ини. Син аҕыйах улуус аатын удумаҕалатар курдук сананабыт, — Анна Николаевна сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, олорор олоппоһун кыычырҕатан ылла.

— Мэҥэ Хаҥаласка барар буолбут. Барарга санаммыт киһини тутар кыахпыт суох. Эрдэ сэрэппэккэҕин миэстэни аһаҕас хаалларбыккыттан хомойобут. Кэтэхтэн үрдүк үөрэххэ үөрэнэр киһи бүтэрэн баран, сир уларытыа эбиккин. Докумуоҥҥун хаһан ылаҕын? — Альбина Егоровна куолаһыгар кытаанах дорҕоон охсуллан ааста. — Анна Николаевнаттан бүгүн обходнойу ылаҥҥын толор, өйүүн суохпут, атырдьах ыйынааҕы оскуола салайааччыларын мунньаҕар барабыт.

— Сөп, хаһан трудовойбун ылабын? — оскуолатын салалтатын кытта эйэлээхтик арахсар инниттэн төһө кыалларынан кинини быһа-хото саҥаралларын тулуйан иһиттэ. Оскуолатын администрацията кини докумуоннарын кэмиттэн-кэмигэр туттаран иһэрин билэ-билэлэр обходнойунан киирбиттэриттэн иһигэр кыһыйа санаатар да хайыай, салалтатын хаппырыыһын толороругар тиийэр. Иванна дьиэтин олбуоругар чугаһаан баран, Сайыына иһэрин көрөн, тохтоон турда.

— Иванна, дорообо, тоҕо сылдьыбаккын, сүтэн хааллыҥ? — дьүөгэтэ маҥан плаһа тэлээрэн иннигэр эргичийбэхтээн ылла. — Хайдахпыный? Саҥа ыллым, аны манныгы кэтэллэр.

— Үрүмэччи курдуккун, — Иванна бэйэтин хара тирии кууркатын аллара тардан көннөрүммэхтээн ылла. — Бэҕэһээ куораттан кэллим.

— Хайыы, тоҕо миэхэ эппэтэххиний? Мин барсыам этэ буоллаҕа, — Сайыына хомойбуттуу хардарда.

— Аны оҕолор буолбатахпыт. Эн үрдүк үөрэхтээх үлэһит, кэргэннээх дьахтаргын, ыалгын. Мин хас кэллэҕим-бардаҕым ахсын барсан-кэлсэн испэт буоллаҕыҥ дии.

— Оччоҕо кэргэннээх диэҥҥин тэйсэбит дуо? — Сайыына кыра оҕо курдук уоһун толлотто.

Иккиэн утарыта көрсөн турбахтаат, күлсэн тоҕо бардылар, онтон оҕо эрдэҕинээҕилэрин курдук сиэттиспитинэн дьиэҕэ киирдилэр.

— Хайа, ыал ийэтэ, тугу кэпсиигин? — Евдокия Сайыынаны көрөөт үөрэ түстэ.

— Кэлэр понедельниктан үлэбэр тахсабын. Онон аны Сайыына Алексеевнабын. Бастакы ыарыһаҕым ким буолара эбитэ буолла? Евдокия, баран көрдөрбөккүн дуо?

— Аньыы даҕаны, аҕыйах сыл этэҥҥэ сылдьан, сиэн диэн минньигэс киһини көрөн барбыт киһи диэн баҕалаахпын, — Евдокия өһүргэнэ иһиттэ.

— Эдьиий Евдокия, оонньоон этэбин. Билэрдии алҕас этэн кэбистим, — Сайыына буруйдаммыттыы мичээрдээтэ. — Иванна, киэһэ киирэ сылдьаар эрэ, кэпсэппэтэхпит ыраатта.

— Чэйдээн барбаккын дуо?

— Суох-суох, ыксыыбын. Андрейым күүтэн эрдэҕэ, миигинэ суох аһаабат.

— Аата, кыра оҕо буоллаҕай? Урут хайдах аһаан-сиэн сылдьыбытай? — дьахтар бэркиһээбитин кистии барбата.

— Ийээ, Андрейтан тоҕо иҥинниҥ, — Иванна ийэтин быһа түстэ. — Сайыына, мин Мэҥэ Хаҥалас Майатыгар үлэлии барар буоллум.

— Тоҕо?.. — Сайыына соһуйан силигэр чачайан, кэлэҕэйдээн ылла.

— Саха сиригэр ханна да үлэлээбит син биир ини, — кыыс ийэтэ кутан биэрбит чэйин сыпсырыйар.

— Куруутун бииргэ арахсыспакка сылдьыах буоларбыт, икки квартиралаах дьиэ туттуохпут диэн былааннанарбыт, — Сайыына бэйэтэ-бэйэтигэр саҥарда.

— Сайыына, хайдах буоллуҥ, эн Андрейдааххын. Мин төһө да оҕо сааһыҥ эрэллээх доҕоро буолларбын, хайдах наар эһигини арыаллаан сылдьыахпыный? — Иванна иннин биэрбэт санааланна.

— Барардыы быһаарыммыт буоллаххына, барар буоллаҕыҥ дии. Оттон эдьиий Евдокия барбат ини, — кыыс аһыннарардыы көрдө.

— Пенсиялаах эмээхсин соҕотох оҕобун батыһан барар санаалаахпын, кураанах дьиэни манаан олоруом дуо? Сайыына, дьиэлээх-уоттаах, ыал ийэтэ буолан бараҥҥын, аата, дьүөгэҕин сайыстаххыный?! Дьүөгэҥ сир уларыйдаҕына, баҕар, ыал буолуо, манна олордоҕуна соҕотох хаалыыһы быһыылаах.

— Мин ыал буолбутум эһиэхэ мэһэйдиир дуо? — Сайыына атыны өссө саҥарыах курдук буолан иһэн, тыла бөлүөстэн, хараҕа ууланан, ааны күүскэ хайа быраҕан таһырдьа ыстанна.

— Ыал соҕотох оҕото буолан тэппини олох истибэт, онно эбии эн наһаа тараҥнаппыккын, кини этиитинэн сылдьаҕын, хата, бүгүн хайаан утары саҥардыҥ? Олоххо эрэйи көрөрө буолуо.

Ийэтэ саҥарарын ситэ истибэккэ, Иванна хоһугар киирэн хаалла. Айаҥҥа илдьэ сылдьар улахан хара суумкатыгар таҥаһын угарга сананна. Шифоньерын аһан тугу илдьиэххэ сөбүй диирдии балачча көрөн турбахтаата. Аҕыйах таҥаһы илдьэргэ быһаарынна. Антах оскуола микроавтобустаах диэбиттэрэ. Директора көҥүллээтэҕинэ, ый курдугунан ийэтин көһөрөн барыа. Онуоха дылы манна хомунуо, аны сайын кэлэн сайылыахтара дии. Бука, ийэтэ саас халлаан эрэ итийдэр, кэлээри өрө мөхсөрө буолуо.

Уопсайынан, инникитин куоракка киирэр былааннаахтар. Салайааччыта дипломнай үлэтин хайҕаабыта, үөрэҕин кэнниттэн тута аспирантураҕа туттарсарыгар сүбэлиир. Университекка үлэлии киириэҥ диэн эппитэ ыраатта. Онон быйыл кыһын манна да үлэлиэх киһи Андрейтан, бэйэтиттэн да куттанна. Дьон хараҕа кинилэргэ хатанан эрэр, хайдах да кистээбит иһин, атын харах барытын көрөр дииллэрэ кырдьык эбит. Ийэтэ Сайыына туһунан сөпкө этэр. Эрэйдэнээхтиэ, Андрейы да эрэйдиирэ буолуо. Баһылык оҕото буолан, утары харахтаах өрө көрбөтөҕө. Ийэтэ маҕаһыын сэбиэдиссэйэ этэ, билигин пенсияҕа тахсан баран, иллэрээ сыллааҕыттан ыла «Мария» диэн чааһынай маҕаһыыннаах. Үөрэҕэр наар «туйгун» сыанаҕа үөрэммитэ, улууска ыытыллар предметнэй олимпиадалар кинитэ суох буолбаттара, художественнай самодеятельноска ыллаан эйээрдэҕинэ, уолаттар нохтолоох сүрэхтэрин долгутара. Онтон дьүһүнүн этэ да барыллыбат, оскуола кыраһыабай кыыһынан ааҕыллара, төһө да этиргэн буоллар, таҥас маанытын бүтэһик муоданан таҥнан кэбистэҕинэ, уолаттар кэнниттэн батыһа көрөн хаалаллара. Оҕо эрдэҕиттэн сүрдээх хаппырыыһа, эппитин толорторон тэйэрэ.

Тохсус кылааска үөрэнэ сылдьан Андрейдаах Иванна бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэ көрсөллөрө, доҕордоһуох быһыылаахтара. Ону баара Сайыына күһүн онус кылааска үөрэнэ киирээт, «мин Андрейым» диэбитэ. Бииргэ үөрэнэр оҕолордуун, оскуола кыра кылааһын үөрэнээччититтэн саҕалаан дэриэбинэ хас биирдии олохтооҕо «Сайыына Андрейа», «Сайыыналыын наһаа үчүгэй пааралар» диэн доҕордоһуо да суох дьону үйэ-саас тухары сүрэхтээн кэбиспиттэрэ. Куоракка үөрэнэр кэмнэригэр биир оннуга. Иванналаах Андрей биир училищеҕа үөрэммиттэрэ да, «Сайыына уолун» кыргыттартан харабыллаабыта, онтон манна икки сыл үлэлиир кэмигэр эмиэ кими да чугаһатыа суохтааҕа, ол эбээһинэһин үчүгэйдик толордо, билигин Сайыына киниэхэ наадыйбат. Туох да эгилитэ-бугулута суох Андрейын Сайыынаҕа туттарда. Кини Сайыына дьоллоох буоларын туһугар иэһин толордо. Аны бэйэтин иннин көрүннэҕинэ табыллар. Андрей… Сайыына Андрейын өйүттэн-санаатыттан букатыннаахтык сотуо, күн ахсын көрбөт буоллаҕына, умнуо. Өйүүн бардаҕына табыллар, оскуола аһыллара бу кэллэ, сарсын кыргыттарын киэһэ аһылыкка ыҥыран, кыратык олоро түһүөхтэрэ. Сайыына Андрейа суох кэлэн барар ини, кыыһыран кэлбэтэ дуу?

Сайыына куоракка Иванна аҕатын эдьиийигэр Анфисаҕа тэҥҥэ сылдьыһара. Кыргыттар өрөбүлгэ аһаан-сиэн, сынньанан бараллара. Сайыына куоракка ийэтин-аҕатын өттүттэн аймахтардаах эрээри, Анфисаҕа эрэ сылдьара. Эдьиийэ хаан аймаҕар, Иваннаҕа, улаханнык наадыйбат этэ. Хата, Сайыынаҕа ордук убаммыта. «Оҕом сыыһа» диэн ааттыыра, ас амтаннааҕын сыҥалыыра, иккиэннэригэр бэлэх оҥордоҕуна, сыаналааҕын аныыра. Ону хайалара да өйдөөбөт быһыылааҕа. Оттон Иванна барытын билэрэ эрээри, таһыгар таһаарбата…

6

Түөрт хостоох киэҥ-куоҥ дьиэ иһэ аныгылыы матырыйаалынан оҥоһуллубут. Муостата омук линолиумунан тэлгэммит. Тирии бүрүөһүннээх кириэһилэҕэ Сайыына тиэрэ түһэн хаһыат ааҕа олорор. Ийэтэ киэһээҥҥи күөһүн буһара, киирэ-тахса сылдьар.

— Хайа, бүгүн аһыыбыт дуу, суох дуу? Андрейыҥ эмиэ сордоох киһи быһыылаах, биһиги аҕабытыгар дылы буолан. Биирбит тойон буоллаҕа буолан, үйэтин тухары дьиэҕэ көстүбэт. Оттон саҥа хаһаайыммыт спортзалга мээчиги эккирэтэртэн соло булбат. Үйэм тухары ити киһини күүтэртэн ордубаппын. Эн эмиэ мин суолбун хатылыыр буолбуккун, — Мария иһитин тыастаахтык уурталыы сырытта.

— Ийээ, бүт эрэ, кэллэҕинэ, аһыа буоллаҕа дии. Бэйэбит аһыы туруохха диири бэйэҥ ылыммат эрээригин мөҕүттэҕин, — Сайыына остуолга кэлэн олордо. — Мээчиктээтин, манна олох кута-сүрэ тохтообот, кыһалҕаттан кэлэр курдук, бэйэм да ону сөбүлээбэппин.

— Оскуолаттан быһа таптаан, бэйэҥ эккирэтиһэн кэргэн тахсыбытыҥ. Ким да эйигин күһэйбэтэҕэ, онон олороргор тиийэҕин, — ийэтэ Мария күөһүттэн сыалаах улахан куһуок эттэри хоторорун быыһыгар саҥарар.

— Ийээ, олорор, олорбот боппуруос турбат ээ, мин ыал буолан кэлбит киһи дьиэтигэр тэһийбэтин этэ-бин, — кыыс ааҕа олорор хаһыатын дьыбааҥҥа элиттэ. Олорор олоппоһугар тыыллаҥнаамахтаан баран, сүрдээх чэпчэкитик ойон туран, быстахха кэтэр кылгас болтуо сонун кэтэн таһырдьа таҕыста.

Мария саҥата суох кыыһын батыһа көрөн хаалла. Эрэйдээх олохтоох кыыс буолаары гынна. Күтүөппүт тоҥуйа бэрт. Син ыал буолбуттара сыл аҥаара буолла да, оҕо үөскээбит сибикитэ суох. Дьахтар уруккуну санаан кэллэ.

Сайыына атын киһи оҕото буоларын ким да билбэт. Ону дьон билэрэ туохха наадалааҕый? Күн сирин көрдөрбүт соҕотох оҕом диэн былыттаахха быктарбакка маанылаан ииппит оҕото атын киһиттэн буоларын аҕалара биллэҕинэ, киһи аатыттан ааһарыгар тиийэр. Оттон Сайыына оҕо эрдэҕиттэн аҕатын ордорор, аҕата атынын биллэҕинэ, улахан охсууну ыларыгар тиийэр. Ол эрэн кини оҕотун булбутун олох кэмсиммэт. Алексейынаан биэс сыл олорон баран оҕоломмотохторуттан, куоракка киирэн көрдөрбүтүгэр «үчүгэйгин, оҕолонуоххун сөп» диэбиттэрэ. Өссө сыл курдук күүтэ түһэн баран, Сайыынатын аҕатын булбута. Дьон билбэтинэн сылтан ордук сылдьыбыттара. Оҕо үөскээбитин билээт, тэйиппитэ. Оттон киһитэ таптаабыт быһыылааҕа, хомойбут аатыран иһэн-аһаан, арыгыһыт буолбута…

— Ийээ, аһыаҕыҥ, аҕам кэллэ. Андрей көстүбэт. Спортзал сабылыннаҕына биирдэ кэлиэҕэ, — Сайыына бэргэһэтин тэбээн сахсаҥнатта. — Хаар бөҕө түһэн эрэр.

— Чэ, түстүн, хаар халыҥ буоллаҕына, аны сайын өҥ дьыл үүнүө, — Мария чэй кутта.

Аан тэлэччи аһылынна: аҕалара дубленкатын нэлэгэйдэнэн, норка бэргэһэтин кэтэҕэр анньынан түөһүллэн киирэн кэллэ, дэлби аҕылаабыт, эп-эппэҥнэс.

— Туох үлүгэрдээҕи тоҕо көтөн аҕылаан кэллиҥ? Биэрэстэлээх сиртэн хааман кэлбит курдуккун, — кэргэнэ ыйыта тоһуйда.

— Ээ, суох, манна олбуорум таһыгар түспүтүм да, көстөөх сиринэн тайаан кэлбит курдук эп-эппэҥнэс буолбуппун бэйэм сөҕөбүн, — аҕалара Алексей Никитич күлэн мүчүҥнүүр.

— Аҕаа, хамсаныахха наада, сүрэҕиҥ сыанан саба бүрүлүннэҕэ дии, — Сайыына күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирииллэр.

— Ок-сиэ, медикпит саҥата дуу? — ийэтэ бэркиһээбиттии төбөтүн илгистэр.

Үһүөн остуолларын тула олордулар.

— Хайа, күтүөппүт суоҕун курдук суох дуу? — аҕалара сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ.

— Эдэр киһи оонньоотун ээ, арыгылыы барбыт буоллаҕай? — ийэлэрэ күтүөтүн көмүскэспитигэр кыыһа сүрдээх эйэҕэстик, махтаммыттыы көрөн кэбистэ.

— Улууска туох сонун баарый? — Мария интэриэһиргээтэ.

— Улахан суох. Кыайыы 60 сыллаах үбүлүөйүн көрсөр тэрээһиннэри дьүүллэстилэр. Бу күннэргэ нэһилиэктэринэн «Сулустаах эстафета» ыытыллыахтаах, — Алексей Никитич сыалаах эти мотуйа-мотуйа кэпсии олордо.

— «Сулустаах эстафета» диэн ол аата тугуй?

— Улууска хаалбыт знамялары нэһилиэктэринэн кэритэллэр, директордар, профком председателлэрэ, уруккута сельсовет председателлэрэ, оскуола туйгун үөрэнээччилэрэ арыаллыахтаахтар.

— Совхозтар күннэрин курдук буолсу дии, — эдэр сааһын кэмин санаан Мария үөрэ түстэ.

— Оннук. Кыайыы знамята улуустарынан кэрийбитин курдук ис хоһоонноох ыытыллар, — аҕалара топпут киһи быһыытынан тыыллаҥнаан ылла. — Тото аһаатым — тойон оҕото буоллум. Билигин «Сонуннарбын» көрөн баран утуйуом, — дьааһыйбахтаан ылла.

Сайыына хоһугар киирэн, кэргэнин күүтэ таарыйа ыйдааҕы отчуотун оҥоро олордо. Медик… Олус ыарахан, эппиэтинэстээх идэ, кини быраас үлэтигэр сөбө суох эбит. Хаантан куттанара олох ааспат. Үөрэнэ сылдьан, анатомкаҕа киирии буолла да, оҕолор кэннилэригэр сылдьара. Сыл аҥаара үлэлээри кыайан сылдьыа суоҕун өссө төгүл биллэ. Аны күһүн поликлиникаҕа үлэлии киириэн баҕарар, аҕата кылаабынай бырааһы кытта кэпсэппит этэ. Андрейа саҥарбат. Кииҥҥэ киниэхэ эмиэ үлэ көстүөх курдук диэбитэ аҕата. Мантан ыла үчүгэйдик устуруустаатахха, ханна барыай, сөбүлэһэригэр тиийиэ.

Отчуотун бүтэрэн оронугар сыттаҕына, Андрей киирэн утуйардыы оҥостуммутунан барда.

— Аһаабаккын дуо? Остуолга ас бэлэм турар, — Сайыына кыыһыран, көхсө төһө да буһа сыттар, эйэҕэстик саҥара сатаата.

— Сибилигин дьоммор аһаан кэллим.

— Эн манна дьиэлээх киһигин дуу, хонор хоноһоҕун дуу, — кыыс кыыһырбыттыы ыйытта.

— Бу дьиэҕэ дууһам олох тохтообот. Ийэлээх аҕаҕар сүрбүн баттатабын быһыылаах. Ыал буолбут дьон туспа олоруохха диири бэйэҥ буолумматаҕыҥ.

— Ол мин дьонум эйигин хайыыллар? Эн бааргар-суоххар олох наадыйбаттар буолбат дуо?

— Сөпкө этэҕин, миигин уонна мин дьоммун бэйэлэригэр тэҥнээбэттэр.

Уоллаах кыыс кыыһырсан көхсүлэринэн сыттылар. Маннык кэпсэппэт күннэрэ кэлин элбээн иһэриттэн иккиэн санаалара түһэр, кыйыттар буолан эрэллэр. Сайыына кыыһырдаҕына, икки-үс күн муннунан-айаҕынан тыыммат идэлээх, кэргэнэ бастакынан саҕалаан көрдөстөҕүнэ-ааттастаҕына эрэ көнөр, эмиэ туох да буолбатаҕын курдук күлэн-үөрэн кэлэр. «Иванналаахха баран күүлэйдээн кэлиэххэ, туох иһин массыыналаахпытый», — диэн кэргэнин хаайбыта ыраатта. Андрей барарга олох көҕө суох, «онно барар туох наадалааҕый?» диэн куруук тыллаах буолар.

Уопсайынан, Сайыына Андрейын күнүүлүөх санаата кэлэр. Иванна баарына илиитэ-атаҕа баайыллар, кэлиэх-барыах сирин билбэт буолар, туох эмэ сылтах булан, дьиэттэн бара сатыыр. Онтон Иваннаҕа бара сылдьыах диири туох иһин буолуммат. Андрей ити майгытын киһи кимтэн сибикилээн билиэн сөбүй? Оҕо саастарыттан тохсус кылааһы бүтэриэхтэригэр диэри бииргэ үөрэммит кыыһа Наталья эрэ бөһүөлэккэ хаалла. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөн, оҕо сааһыттан тулаайахсыйан, онно эбии кэргэн тахсыах буолбут уола албыннаан, олоҕор табыллыбакка, иһэр-аһыыр буолан хаалла. Төһө да муор-туор сырыттар, өй-санаа баҕас баар киһитэ. Бу соторутааҕыта олус наһаалаабытыгар кыыһын Марийканы балыыһаҕа олохтообута, онтон Натальяны харчы биэрэн арыгытын эмтэттэрбитэ. Онон билигин саамай чугас киһи буола сылдьар. Сарсын Натальяны биир бииргэ көрсөн ыйытыахха баар этэ, кини Иванналаах Андрей икки ардыгар туох эмэ баар буоллаҕына, билиэхтээх. Эппэт буоллаҕына, атыттар этиэхтэрэ. Хайаан да сибээс баар быһыылаах. Урут тапталтан хараҕа бүөлэнэн өйдөөн көрбөтөх буоллаҕына, билигин Андрейа киниэхэ олус тоҥуйуттан итинник санааҕа кэлэн эрэр, сымыйанан дьиэҕэ тэһийбэтинэн сылтаҕырар буоллаҕа үһү. Сайыына кэргэнигэр кыыһыран, суорҕаныгар сууланан, төттөрү хайыһан сытан уһуну-киэҥи эргитэ саныы сытта.

7

Хайыы-үйэ халлаан итийэн, күн уһаан, күүтүүлээх саас кэлэн эрэрэ биллэн, киһи барыта сирэйдиин-харахтыын сырдаан, сэргэхтик тутта-хапта сылдьара бэлиэтик көстөр.

Иванна уруоктара бүтэн, уопсай дьиэтин диэки барда. Сылайбыт, сирэйэ-хараҕа салбаҕырбыт көрүҥнээх. Сүрдээх үчүгэй оскуолаҕа эйэлээх, үлэһит коллективка түбэһэн табылынна эрээри, кэлин дууһата кураанахсыйбыт курдук. Өйө-санаата барыта Андрейга… Дьиҥинэн, манна, атын улууска, кэлэн, быдан сэргэхсийбитэ. Кылааһын кытта тута биир тылы булбута, кыһамньылаах учууталы төрөппүттэр сөбүлээбиттэрэ. Онтон оскуола салайааччыта эдэр кадрдарга өтөрүнэн табыллыбатаҕын табыллан, уһуннук үлэлэтэргэ былааннанан убаастабыллаахтык сыһыаннаһар. Ону баара Саҥа дьыл кэнниттэн Андрей булла. Бэҕэһээ үсүһүн кэлэн барда. Куоракка кэллэҕинэ, сылдьан барар идэлэнэн эрэр. Сытыыта-хотуута дьэ киирбит. Урут тугу саныы сылдьыбытай? Барыта бүппүт, быһаарыллыбыт боппуруоһу сөргүтэргэ санаммыт. Бэҕэһээҥҥи күнүн өйдөөн кэллэ.

Оскуолаттан кэлбитигэр Андрейдыын ийэтэ, хата, итии миин иһэн бурулата олороллоро. Иванна соһуйан саҥатыттан маппыта.

— Хайа, хаһан да харахтаан көрбөтөх киһигин көрөн итиччэ соһуйдуҥ дуо? — ийэтэ күлэн мүчүҥнүү тоһуйбута.

— Тоҕо кэллиҥ, аны кэлимэ диэбитим буолбат дуо? — Иванна тыастаахтык үктэнэн хоһугар киирэн аанын ыга сабынан кэбиспитэ.

— Мин маҕаһыыҥҥа килиэп ыла таҕыстым, — ийэтэ тахсар тыаһа иһиллибитэ.

Чочумча буолан баран, симиктик ааны тоҥсуйа түһээт, Андрей киирэн кэлбитэ.

— Иванна, хайдах да олорорбутун аастыбыт. Сайыына сэрэйэр. Хайдах буолабыт? Мин эйигин эрэ таптыыбын, — буруйдаммыт оҕо курдук аан таһыгар тэпсэҥнии турбута.

— Бэйэҥ буруйдааххын, тоҕо эрдэ эр киһилии кытаанахтык быһаарымматаххыный? Аны төннөр суол суох. Сайыына хас хаппырыыһыгар барытыгар сөбүлэһэн испэтэҕиҥ дуо? — Иванна кытаанах-кытаанахтык хардарбыта.

— Эн бэйэҥ миигин көрүөххүн баҕарбат этиҥ. Сайыынаҕа усулуобуйа тэрийбитиҥ.

— Баҕар буолуо, оттон эн билэҕин дуо мин тоҕо оннук гыммыппын, — кини этэрим дуу, эппэтим дуу диирдии саҥаран иһэн тылыттан маппыта.

— Туох диигин..? — уол өрө көрбүтэ, киэҥ хара хараҕа дьирбиилэнэн ылбыта.

— Суох, суох… Атын этэрим суох… — ойон туран аан таһыгар турар Андрейы халбарыччы анньан куукунаҕа тахсыбыта. — Түргэнник бар… Хойутаан хаалыаҥ.

— Куттаныма, билигин барыам. Куоракка хонобун, сарсын биирдэ барабын. Эн тугу этиэххин баҕараргын тоҕо эппэккин?

— Олус билиэххин баҕараҕын дуо? Этэбин дуо? — чочумча таалан турбута. — Мин… Мин эйигин олох кыратык да таптаабаппын, таптыырым буоллар, ама Сайыынаҕа усулуобуйа тэрийэ оонньуом этэ дуо?.. Мин эйигин оскуолаҕа, кырдьык, сөбүлүү санаабытым, оттон билигин суох, — Иванна Андрейы утары көрөн туран быһа-бааччы эппитэ.

— Итини этээри тугу эрэ этиэх курдук буола-буола эппэт эбиккин дии? Мин Сайыынаны сөбүлүү көрөрбүн таптал дии санаабыппын, ону олох олорон көрөн баран өйдөөтүм. Кинилиин ыал буола оонньуур кыаҕым суох. Сарсын үөрэх министерствотыттан хоту улууска анаттаран бараары сылдьабын, — уол сулбу-халбы таҥнан, аан диэки барбыта.

— Андрей… тохтоо, хайдах буоллуҥ, — кыыс уолу терраса ааныгар ситэ баттаан эргилиннэри таппыта. — Андрей, көрдөһөбүн, Сайыынаны быраҕыма, кини итини тулуйуо суоҕа, эйигин олус таптыыр.

— Оттон эн… эн тоҕо наар Сайыынаҕа кыһана-ҕын? — Андрей Иваннаны бэйэтиттэн тэйитэ аспыта.

— Этэн кэбис, хаһааҥҥыга дылы сүрэх кистэлэҥэ оҥоһуннаххыный, — Евдокия кыыстаах уол кэпсэтиилэрин киирэн иһэн истэн турара. — Ыксаабат буоллаххына, хонон бар. Барытын мин кэпсиэм.

— Ийээ, хайдах?.. Олох кэпсээмэ, кэпсээтэххинэ, мин бырастыы гыныам суоҕа. Сайыына хараҕын уутун мин тулуйар кыаҕым суох, — Иванна ааны күүскэ сабан, дьиэҕэ киирэн хаалбыта.

— Ити тугу этэҕиний? — Андрей Евдокияттан тоһоҕолоон ыйыталаспыта.

— Ээ, бэйэм… Алҕас саҥаран кэбистим. Эн манна кэлэргин биллэҕинэ, Сайыына олох тулуйуо суоҕа, олус нарын, уйан киһи. Сайыына итинтэн тэмтэрийэн туох эмэ буоллаҕына, Иванна бэйэтин бырастыы гыныа суоҕа.

— Онтон… Иванна тоҕо наһаа Сайыына туһугар тугун барытын туран биэриэх курдук быһыыланарый?

— Чэ, Андрей, айдаана суох дьиэлээн хаал. Манна кэлэр суолу умун. Иванна да уоскуйан, олоҕун оҥостуо этэ. Сөбүн эһиги дьоллоох ыал буоларгыт туһугар кыһанна, — Евдокия «аны кыыһым дьиэттэн тахсан кэлиэ» диэбиттии хараҕын аантан араарбакка туран эттэ.

— Акаары да эбиппин. Сайыынаны таптаабат эрээрибин наар кини эрэ хаппырыыһын толоро сатаабыппын. Онно Иванна эмиэ күһэйэрэ… Ыал буолаары эрэ сылдьан «бабат» диэтим. Тоҕо кини дьолун эрэ туһугар олох олоруохтаахпытый? Биир киһи дьоллонорун туһугар икки киһи дьоло суох буолуохтаах дуо? — Андрей терраса аанын охсуолаабыта.

— Ыал буолуоҥ иннинэ тугу толкуйдаабыккыный? Кэргэн ылбытыҥ да, олорорго кыһан, аны төннөр суолуҥ суох, — Евдокия уолу террасаттан таһаарбыта.

Андрей барбытын кэннэ ийэлээх кыыс икки ардыгар харах уулаах кытаанах кэпсэтии буолбута. Кэпсэтии өссө уһаан барыаҕын, ийэтэ эмиэ мэйиитэ эргийэн тэмтэрийтэлээн ылбытыттан тохтообуттара.

Ийэтэ ыарытыйар буолан эрэр. Быйыл кыһыны быһа укуолланна эрээри, туһаммата. Сааскы каникулга куоракка киллэрэн көрдөрдөҕүнэ табыллыыһы. Саатар диагноһа быһаарыллыа этэ. Куруутун сүрэҕим диир эрээри, атын быһыылаах ээ. Аанньа аһаабат, киһи хараҕар биллэр гына дьүдэйдэ. Ааспыкка Андрей соһуйа көрбүтэ. Ийэм эрэйдээх… Туох ыарыы булбута буолла. Бүгүн олохтоох балыыһаҕа көрдөрүөхтээх. Направление ыллаҕына, уһаппакка-кэҥэппэккэ куоракка көрдөрөн быһаартарыллыа этэ.

Иванна уопсайын олбуоругар киирдэ. Санаатын сыымайдыырын тохтотон, арбы-сарбы толкуйдарын киэр кыйдыыр кэриэтэ, сонугар, бэргэһэтигэр түспүт кыраһа хаары тэбэнэн ылла. Ийэтэ хайыы-үйэ эттээх хортуоппуйун буруолаппытынан тэриэлкэҕэ кутан эрэр эбит. Күн ахсын итинник түннүккэ хатанан турар буолар, тэһийбэт да быһыылаах, күүтэн муҥнанар.

Кыыс аһыы олорон ийэтин сирэйин-хараҕын дьиксинэ көрдө, соҥуорбут көрүҥнээх, хараҕа кытарбыт.

— Ийээ, туох буоллуҥ?

— Ээ, туох буолуохпунуй? Бэйэм уруккуну-хойуккуну саныыбын, — ийэтэ аһаабакка, чэйин эрэ сыпсырыйбыта буола олордо.

— Аһыаххын. Олох аһаабаккын дии. Эбиэттэн киэһэ балыыһаҕа барар инигин? — ийэтин диэки ыйытардыы көрдө.

— Көрдөрөн да диэн… Бэйэм билэн олоробун, — ийэтэ кыыһыгар ууламмыт хараҕын көрдөрүмээри, туран оһоҕор эбии мас быраҕан биэрдэ.

— Хайдах… Тугу-тугу этэҕин? — Иванна аһыырын тохтотон ийэтигэр кэллэ.

— Сыллыый… Дьылҕа Хаан оҥоһуута оннук буоллаҕа, кылгас дьылҕалаах эбиппин… — Евдокия куолаһа титирэстээн, сыҥааҕа эйэҥэлээн барда.

— Ийээ, киһи өйдүүр гына этиэххин…

— Көр, бу, моонньубар кулгааҕым кэннинэн искэн тахсан, күн ахсын улаатан, киһи хараҕар биллэр буолан иһэр.

Иванна көрөн баран этэ «дьар» гынна, соһуйбутун-куттаммытын ийэтигэр биллэримээри, аахайбатах курдук тутунна.

— Олох да биллибэт, санааҕар буолуо.

— Киһи утумнуур буолар эбит. Ийэм эмиэ биэс уон эрэ сааһын туолаахтаабыта, кэлин уу хааһыны ыйыстыбат буола сытан бараахтаабыта, — ийэтэ ытамньыйан ылла.

— Куһаҕаны тоҕо саныыгын. Ыалдьыа да суох киһи ыалдьыах курдук. Наһаа эрдэттэн бэйэҕин түүйүнэҕин. Бүгүн хайаан да көрдөрөн куоракка анат. Каникулу күүппэккэ барыахпыт. Мин директорбыттан көҥүллэтиэм, эбэтэр балыыһаҕа барсабын дуу?

— Ээ, эмиэ туох буоллаххыный, кыра оҕоҕо дылы. Наһаа билигин өлөн барбат инибин. Каникулуҥ чугаһаата буолбатах дуо, онно көрдөрүөхпүт, — Евдокия иннин биэрбэтэ.

Иванна эбиэттэн киэһэ ыытар эбии дьарыгар санаата түһэн, тулуйбакка, оҕолорун эрдэ ыыталаат, балыыһаҕа кылаабынай бырааска эрийэн, ийэтин ыйыталаста.

— Иванна Александровна, ийэҕин түргэнник куоракка киллэр. Быһаартардаххына табыллыыһы. Мин тугун-ханныгын билбэтим эрээри, куһаҕан, өйдөөтүҥ ини? — кылаабынай быраас Елизавета Николаевна куолаһа тыйыс.

— Бэйэтигэр тугу да эппэтиҥ ини? — Иванна сэрэхэдийдэ.

— Суох… куоракка киирэн эппэрээссийэлэт диэтим, начаас ылан быраҕыахтара диэбиппэр үөрэн бараахтаата. Кырдьык, билигин кыра эрдэҕинэ эмтэннэҕинэ, баҕар, туһаныаҕа. Чэ, кытаатыҥ, түргэтии сатааҥ.

Кыыс төһө да ийэтэ улаханнык ыалдьыбытын сэрэйэн сырыттар, быраас бигэргэтэн эппититтэн долгуйан, балачча саҥата суох олорбохтоото. Онтон сорунуулаахтык ойон туран учительскайтан тахсан уһун көрүдүөрүнэн директорскайга барда.

8

Ийэтэ массаастата олорон нухарыйбытын көрөн, Иванна чараас суорҕанынан кичэллээхтик сабан баран, куукунаҕа таҕыста. Сотору эдьиийэ (аҕатын бииргэ төрөөбүт эдьиийэ) кэлэрэ буолуо, пенсияҕа да олордор, Сэргэлээххэ 66-с корпуска коменданынан үлэлиир. Анфиса алта уон сааһын лаппа аастар да, университет салалтата ууратыан баҕарбат. Урукку сэбиэскэй былаас буһарбыт-хатарбыт киһитэ буоллаҕа, бэрээдэги баҕас ирдээн тэйэр. Студеннар, сураҕа, саллаллар аҕай үһү. Саамай бэрээдэктээх, ыраас уопсайынан 66-с корпус аатырар, ол комендант үтүөтэ-өҥөтө буоларын бука ким да утарсыбата буолуо. Ийэтэ эдьиийинээн олох тапсыбаттар. Кэпсэттилэр эрэ, хайалара эмэ хайаан да күрүчүөктэһэн, киҥир-хаҥыр саҥарсыбытынан бараллар.

Иванна төрөппүттэрэ икки өттүттэн сөбүлэһэн, сүрдээх үчүгэйдик олорбуттар. Ыал буолбуттара иккис сылыгар, туохтан сылтахтаммыта эбитэ буолла, аҕата дьахтардаммыт. Кистээн көрсүһэллэрин, кинилэр «романнарын» ийэтиттэн атын ким да билбэтэх. Аҕалара сылтан ордон баран дьиэтигэр төннөрүн төннүбүт эрээри, уу нуһараҥ олох эргиллибэтэх, тапталлара иккиһин сириэдийэ умайбатах. Ийэтэ, кыыстаммыттарын да кэннэ, бырастыы гымматах. Холбоһуохтарын инниттэн уол буоллаҕына — Александр, кыыс буоллаҕына — Александра диэн ааттыах буолан кэпсэтэллэрин кэһэн, бэйэтин аҕатын аатынан Иванна диэн ааттаабыт. Аҕата эрэйдээх иһэн-аһаан, муор-туор сылдьан, эдьиийигэр Анфисаҕа олорон, кыыс аҕыстааҕар өлбүтэ. Сокуонунан арахсыбатах буоланнар кэлэ-бара сылдьара. Иванна аҕатын олус чуолкайдык да буолбатар, үдүк-бадык өйдүүр. «Эн кытаанах дьахтар буолаҥҥын, быраатым кылгас үйэлэннэ», — диэн эдьиийэ ийэтин буруйдуур. Оттон ийэтэ: «Эн бырааккын олус атаахтатан-тараҥнатан иитэҥҥин, олох сыаннаһын толкуйдаабат буолан, кыайан олорботохпут», — диэн хардарсар. Иккиэн эмиэ да сөпкө этэргэ дылылар. Ол эрээри бэйэ-бэйэлэригэр олус бэттии буолбаталлар да, син баччааҥҥа дылы аймаҕырҕаһан, өйөһөн кэллилэр. Куоракка киирдэр эрэ, кини эдьиийигэр түһэр, хонон-өрөөн ааһар. Эдьиийдэрэ толору хааччыллыылаах квартираланан абыраннылар. Ийэтэ күнүнэн сылдьар этэ, бу билигин ыалдьан, хонон-өрөөн сытар.

Иванна ийэтин көрдөрө куоракка киирбитэ нэдиэлэ буолан эрэр. Хас күн ахсын бииртэн-биир кабинекка сылдьалларыттан, анализ биэрэриттэн ийэтэ сылайа быһыытыйда, эбиитин күн ахсын бэһис этээскэ түһэриттэн-тахсарыттан ордук иэдэйдэ. Хата, бу икки күн Сайыына Андрейдыын кэлэн массыыналарынан таһан абыраатылар. Онон үс киһи арыалдьыттаах сылдьан кэм арыый сэргэхсийдэ. Иваннаны үлэҕэр бар, биһиги бэйэбит көрдөрүөхпүт дииллэрин, хайдах иннин-кэннин быһаарбакка барыахпыный диэн буолумматаҕа.

Сайыына, биллэн туран, Андрейын соҕотохтуу хаалларыан баҕарбат. Андрейынаан сыһыаннара үчүгэй курдук эрээри, кинилэри иккиэннэрин кэтиир-маныыр курдук буолбут. Дьиҥэ, урут күнүүлүүр туһунан өйүгэр оҕустарбат да этэ. Андрейдаах ыал буолбуттара аҕыс ыйыгар барда да, оҕо үөскээбит сибикитэ биллибэт. Сайыына ол санаатын быктарбытын Иванна сэҥээрбэтэҕэ. «Саҥа ыал буолаат, олус эрдэттэн бэйэҕин түүйүнүмэ эрэ, оҕолонуоххут иннигэр турдаҕа. Оннооҕор сорох дьон уон сыл бииргэ олорон баран биирдэ оҕолоноллор. Эн бэйэҥ төрөппүттэриҥ да оннук этилэр буолбатах дуо?» — диэбитигэр Сайыына сөбүлэспит курдук буолбута.

Бүгүн үлэ бүтэһик күнэ буолан дойдулаабыттарыгар Иванна чэпчээбит курдук сананна. Ийэтин тастарбата буоллар, олох наадыйыа суох эбит. Сайыыналаах Андрей хардары-таары кэтииллэриттэн-маныылларыттан сылайда. Сайыына барарыгар атын дьон истибэтин курдук эппитин санаатаҕына, ис-иһиттэн бүтүннүү тымныйан кэлэргэ дылы буолар: «Олус соһуйаайаххыный, түмүгэ куһаҕан буолуон сөп. Анализтарын көрдөххө, искэннээх, куһаҕан ыарыы булбут курдук. Онон бэйэҕин эрдэттэн бэлэмнэн». Иванна саҥарбатаҕа, бэйэтэ сүрэҕэр ыктара сылдьар киһи быһыытынан, истэн эрэ кэбиспитэ. Бүгүн киэһээҥҥи автобуһунан тахсан, оскуолатын, үөрэтэр оҕолорун билсэн киириэх киһи ийэтин аһынан барбата. Кини бардаҕына, ийэтэ тэһийбэтэ чуолкай. Анфиса кийиитинээн уруккуттан тапсыбаттар, бырааппын дьоллооботоҕуҥ, эр киһини харыстаабаккаҕын кылгас үйэлэммитэ диэн куруутун этэр. Ийэтэ эрэйдээх кыахтааҕа буоллар, атын сиргэ, гостиницаҕа да түһүө этэ.

Иванна аан аһыллар тыаһын истэн, куукунаттан утары таҕыста. Икки илиитигэр толору астаах хаһаайыстыбаннай суумканы туппут эдьиийэ аҕылаан-мэҥилээн киирэн кэллэ. Сонун нэлэгэйдэммит, тириппит аҕай, иэдэстэрэ дьэлтэйэ кыыспыттар. Кини төһө да сааһырдар, доруобай буолан, тэп курдук. Эдэр сааһыттан советскай-партийнай салайар үлэҕэ үлэлээн, дьиэ-уот тэриммэтэҕэ, оҕо-уруу төрөппөтөҕө, үлэни эрэ эккирэппитэ, ол түмүгэр соҕотоҕун хаалбыта. Кэмсинэрин биллэрбэт. «Дьонтон тутулларбын сөбүлээбэппин. Кыаммат буоллахпына, кырдьаҕастар дьиэлэригэр барыам» диэн тыллаах.

— Иванна, рыноктан хортуоппуй, эт атыыластым. Ийэҕэр мииннэ буһаран иһэрдээр эрэ. Өссө итиннэ үс сибиэһэй балык билэр дьоммуттан буллум. Ону хойуу гына мииннээн холодильникка уура сылдьан иһэрдиэҥ этэ, туһалыаҕа, — эдьиийэ ис таҥаһын устан шифоньерга ыйыырын быыһыгар дьаһайан айаҕа хам буолбат.

— Ханна бараары гынныҥ? — Иванна интэриэһиргиир.

— Понедельникка дылы даачаҕа тахсыам. Сынньаныам, рассада көһөрүүтүгэр көмөлөһүөм. Остуолгун тарт, чэйдиэххэ. Билигин барыам.

— Мин ийэм көҥүллээтэҕинэ, Мэҥэҕэ барыам дии санаабытым… — Иванна эдьиийэ сөбүлээбэтэҕин көрөн ситэ эппэтэ.

— Суох, суох… Ийэҕин бэйэҥ ыарыылаа, соҕотохтуу хаалларыма. Сэрэйдэхпинэ, санаатын бөҕөргөтөн аҕыйах хонукка балыыһаҕа сытыарыахтара, онтон сынньата таһаарыахтара. Эрдэттэн быһаарынан дойдутугар таһааран кэбиһиэҥ этэ. Бука, Мэҥэҕэ төннүбэтэ буолуо, — Анфиса куолаһын аччатыаҕынан аччатан сибигинэйдэ. — Сайыыналаах понедельникка кэлэллэр дуо? Кэллэхтэринэ этээр эрэ, Сэргэлээхтэн, даачаттан, миигин баран ыллыннар эрэ. Андрей билэр.

— Сөп, этэрин этиэҕим эрээри, кэлбэттэрэ буолуо. Биллэрдэхпинэ эрэ кэлиэхтээхтэр.

— Сайыына ити Андрейынаан хайдах олоролло-руй? Эн ийэҕэр дылы сүрдээх тымныы киһи быһыылаах ээ, — эдьиийэ сибигинэйэн ыйытта.

— Ээ, чэ, билбэтим. Ийэм бэйэтэ нэһиилэ сы- тар, — Иванна сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ.

— Көмүскэһэриҥ сөп. Ол эрээри эдьиийиҥ айаҕын син биир саба тутуоҥ суоҕа. Чэ, мин бардым, — Анфиса сааһыгар дьүөрэтэ суохтук сүрдээх сымсатык хамсанар. — Дьүөгэбэр бардым. Онно оҕонньорунаан иккиэйэхтэр эрэ. Сэргэхситэ кэл диэн ыҥырбыттара ыраатта. Кэтэһэн эрдэхтэрэ. Ити холодильник таһыгар турар суумканы аҕал эрэ, кэһиитэ суох барарбын сөбүлээбэппин, — икки хос ааны күүскэ сабан тахсан барда.

Дьиэ иһэ чуумпура, иһийэ түстэ. Иванна иһити-хомуоһу тыаһаппакка сууйан-сотон, германскай кухоннайга уурталыы туран, ийэтэ уһуутуурун истэн хоско киирдэ.

— Хайа, ийээ, уһукта оҕустуҥ дуу? — кыыс ийэтин таһыгар ороҥҥо олордо.

— Ээ, уһуктан. Түҥ-таҥ утуйан биэрээхтиибин, — Евдокия сэниэтэ суохтук хардарда.

— Сибилигин балык буһара уурдум. Эн сыт, кэлин тураар. Кинигэҕин ааҕа сыт.

— Эдьиийиҥ сордоох ол хантан балык булбутуй?

— Дьонтон ылбыт, — Иванна хостон тахсан иһэн телефон тырылыыр тыаһын иһиттэ. Туруупкаҕа Сайыына саҥата чаҥкыныы түстэ. — Иванна, Натальябыт табыллыбата. Иһэн-аһаан баран оһоҕун эрдэ сабан, угаардааннар, балыыһаҕа киирдилэр. Марийка туруга мөлтөх, онон куоракка ыыттыбыт. Медцентрга ылыах буоллулар. Ону билсиэҥ этэ.

— Сөп. Наталья хайдаҕый?

— Мөлтөх эрээри, тулуктаһар ини. Марийкаттан куттанабын, бастаан олох өлбүт дии санаабыппыт.

— Ийэ быраабын быһыахха наада, — Иванна кыһыытыттан тугу саҥарарын өйдүү барбакка эттэ.

— …Андрей куоракка киллэрдэ. Итиннэ сибиэһэй балык тиэрдиэҕэ. Бүгүн сарсыарда куйуурдаабыта… Чэ, пока, Марийканы билсэ тур.

— Сөп, — Иванна телефону сэрэммиттии, тыаһа суохтук уурда, тоҥмут киһилии ыгдаччы туттан куукунаҕа киирдэ.

— Туох буолбутуй? Сайыына эрийдэ дуо? — ийэтэ хостон аргыый сырдырҕаан тахсан кириэһилэҕэ олордо.

— Наталья угаардаабыт. Марийкатын олох өлөрө сыспыт. Манна медцентрга ыыппыттар, туруга мөлтөх үһү. Андрей аҕалбыт.

— Эмиэ Андрей… — ийэтэ сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ.

— Бүгүн куйуурдаабыт. Сибиэһэй балыктаах.

— Буолаахтыа… Марийка эрэйдээх иһэр ийэлээх буолан эрэйдэнэн эрэр. Наталья төрөппүттэрэ эмиэ иһэр этилэр, дьиҥинэн, арыгыга өстүйэ улааппыт буолуохтаах этэ да, өйдөнөөхтөөбөтөх муҥа буоллаҕа, оҕотун сии сыспыт дии, — Евдокия кэпсии олордо. — Дьонуттан куотан биһиэхэ элбэхтэ хоммута, онтукатын умнубут. Этэллэрин курдук, ийэ быраабыттан быһыллар да кэмэ буолла. Марийка эрэйдээҕи, өйдөөх баҕайы кыыһы, муор-туор тутан эрэр. Үчүгэй буоллар ханнык, оҕо организма наһаа бэриммэт ини.

— Чэ, ийээ, мин бардым. Балыгыҥ миинин тымныппакка иһээр эрэ.

— Ээ, иһиэҕим. Эн тоҕо ыксаатыҥ? Андрей кэллэҕинэ истэр инибит, онтон массыынанан медцентрга барыаххыт буоллаҕа.

— Суох, суох, кинитэ да суох булан тиийэр инибин. Баҕар, хойутуоҕум, эмкин иһээр, күлүүһү ыллым, бэйэм аһан киириэҕим, — Иванна түргэн соҕустук таҥнан таҕыста.

— Оҕом сыыһа… Андрейы көрсүмээри ыксал бөҕөнөн хомунан бараахтаата да, уол бука көрсүбэккэ барбат киһи буолуо ээ, — Евдокия миинин сыпсырыйар. — Эчи минньигэһин, этим сааһын сайа охсон киирдэҕэ үчүгэйин. Күн ахсын эбии мөлтөөн иһэр курдукпун. Ыһыктымматах киһи. Сытынан кэбиһиэм диэн куттанабын эрээри, наһаа тута сиэн-аһаан барбат ини. Ийэм барахсан… Олох биллэрээхтээбэтэҕэ. «Эрдэ эмтэммитэ буоллар, уһуо этэ» диэн олохтоох балыыһа үлэһиттэрэ кэпсэппиттэрин олох умнубаппын. Онон, ууга түһэн эрэр киһи хомустан тардыһарын курдук, үтүөрэргэ эрэл кыыма кылах гынарыттан тардыһан чыраахтаһа сытабын. Саатар, Дьылҕа Хаан сэттэ сылы биэрэрэ буоллар, махтаныам этэ.

Евдокия үгэһинэн соҕотоҕун хааллаҕына, ыарыытын ыар баттык санаа оҥостон саныыр буолла. Кириэһилэтиттэн аргыый тайанан туран хоһугар киирэн иһэн тэмтэрийэн ылла, истиэнэттэн тутуһан, оронугар нэһиилэ тиийдэ. Хараҕын быһа симэн сытан аан звонога тырылыырын, онтон ааны аһан хачыгыратар тыаһы истэн ылла… Маҥан халааттаах эмп үлэһиттэрэ укуол биэрэллэрин, Иванната уонна Андрей носилкаҕа сытыаран эрэллэрин үдүк-бадык өйдөөн ылла, онтон эмиэ хараҕа туманныран, туймааран барда…

9

Тупсаҕай оҥоһуулаах, медицина аныгы оборудованиетынан толору сэбилэммит балыыһа. Эмп сытынан тунуйар балыыһа уһун унньуктаах күннэрэ субуллаллар. Иванна ийэтин ыарыылаары уоппуска ылан олорор. Ийэтэ эрэйдээх өрүттүөхтээҕэр хас хонон турдах ахсын эбии ыараан иһэр. Киэһэтин утуйарыгар «промедол» диэн наркотик укуолу биэрэн ыарыытын чэпчэтэллэр. «Аны син биир үтүөрбэппин. Букатын кэлбит киһи суох, онон түргэнник дойдубар, дьиэбэр таһаар» диэн тылланна. Бэҕэһээ оскуолатын автобуһун көрдөөн эрийэ сылдьыбытыгар директора, хата, уһуннук ааттаһыннарбакка, биэриэх буолбута, сарсын сарсыардаттан айанныахтаахтар. Тас ыалларыгар Өлөксөйдөөххө дьиэни ититэллэригэр, уһаайба хаарын күрдьэллэригэр сорудахтаабыта. Онтон учуутал кыргыттары дьиэни сууйан-сотон бэлэмнииллэригэр эппитэ. Барытын син дьаһайбыт курдук сананан сылдьар эрээри, Сайыыналаах Андрейга көмөлөһөллөрүгэр тугу да эппэтэҕиттэн хомойо саныыллара буолуо диэн, дууһатыгар хом санаа баар. Сайыына кэлин кыыһырар курдук туттар, ийэтэ балыыһаҕа киирбитин кэннэ биирдэ эрэ кэлэ сырытта. Кыһалҕаттан эрэ билсэр курдук, антах тиийдэхтэринэ эмтиир ини. Былырыыҥҥа диэри дьиэлэрин өҥөйөн көрбөтөх күнэ диэн суох этэ, ийэтигэр иккис кыыһын курдук сылдьыбыта.

Сураҕа, Андрейы хоту улууска аны күһүн үлэлии барарга үөрэх министерствотын кытта кэпсэтиилээх дииллэр. Чэ, бардын, хоту дойду тымныы айылҕата, ыарахан усулуобуйата эрийдэҕинэ-мускуйдаҕына, өй үн-санаатын тутуо, Сайыыната тиийдэҕинэ, кимнээҕэр үчүгэйдик олоруохтара. Иванна мантан ыла кинилэргэ наһаа кыттыспакка, атырдьах маһыныы арахсар санаалаах. Ол иһин тугу да көрдөспөтө, ийэтин көрдөрөрүгэр массыыналарынан сөбүн көмөлөспүттэрэ. Дьоҥҥо наһаа сэлээннэммэт буоллаҕа дии. Иванна ааҕа олорор «Далбар Хотунун» туумбаҕа ууран, төрөппүт, хаан-уруу киһитин сирэйин хас мыччыстаҕаһын ааҕа-имэрийэ көрө олордо. Ийэтэ эрэйдээх… кумааҕы курдук кубарыйан сытаахтыыр, кыламана эрэ ибирдиир. Күндүттэн-күндү киһитэ сотору кэминэн суох буолуохтааҕын итэҕэйбэт курдук. Бу рак ыарыыны хаһан кыайаллара эбитэ буолла? Дьон өйүн муҥура суох дииллэр, онон хайаан да тугу эмэ тобулан эмтэнэр ньыманы булар инилэр. Кинилэр хойутаан хаалбыттар, тута билэн кэлбиттэрэ буоллар, эппэрээссийэлээн быраҕан кэбиһиэ эбиттэр. Бу ыарыы 15–20 сыл уйаланан сытан баран сиирин саҕана биллэр буолан, дьон билээхтээбэккэ хаалаллар эбит.

Ийэтэ «һаа-айыкка» диэн энэлийбитинэн хараҕын көрөн кэллэ.

— Сыллыый, чэй испит киһи, — Евдокия этэ уостан хаалбыт уҥуох илиилэрин иннин диэки уунан, имэрийэн сууралаамахтаан ылла. Өйөнөн олорон, хойуу үүттээх чэйи сыпсырыйан испитэ буола сатаата да, дуоннааҕы көҕүрэппэтэ.

— Ийээ, күөрчэххиттэн амсайбаккын дуо? — кыыс аһыммыттыы көрөн олорон, ийэтин баттаҕын көннөрөн имэрийэн ылла.

— Ээ, суох. Син биир үтүөрбэппин биллэрбин да, дьиэбэр тиийдэрбин сэргэхсийиэм этэ.

— Ийээ, куһаҕаны санаама. Киһи куруутун үчүгэйи эрэ ыраланыахтаах, оччоҕо куһаҕан санаа киһиэхэ чугаһаабат, тэйэн биэрэр, — Иванна ийэтин санаатын бөҕөргөтөн, аралдьытан, бэрт элбэҕи кэпсээтэ.

Иванна процедурнайга киирэн истэҕинэ, сиэстэрэ кыыс ситэн кэлэн санныттан таарыйда:

— Бырааска киирэр үһүгүн, — Иванна саҥата суох ийэтин эмтиир быраас кабинетыгар киирдэ.

Инна Иннокентьевна суруйарын тохтотон, дьыбааҥҥа олор диэн ыйда.

— Сарсын дойдулуугут быһыылаах. Карточкатыгар эмтэммит эмин уонна инникитин хайдах эмтэниэхтээҕин барытын суруйдум. Иванна Александровна, кырдьыгынан эттэхпинэ, ийэҥ эрэйдээх уһаабата буолуо. Быстарыгар искэнэ тоҕо бардаҕына, айаҕынан хаана барыаҕа, барытыгар бэлэм буоллаххына сатанар. Истэргэр ыарахан буолуо гынан баран, куттаныа диэн эрдэттэн сэрэтэн этэбин.

— Сөп, эһиэхэ улахан баһыыба, ыарыытын чэпчэппиккитигэр, — Иванна ийэтин карточкатын ылан халаатын сиэбигэр угунна. Кабинеттан тахсан иһэн ааспыт субуотаҕа дойдутугар күнүнэн тахса сылдьан, үйэлэрин-саастарын тухары сэргэстэһэ олорбут ыалларын эбэлэрэ эппитин санаан кэллэ: «Аньыыны, буруйу-сэмэни оҥорботох ыраас дууһалаах киһи, Евдокия, наһаа уһаан эрэйдэнээхтээбэт ини». Ийэм эрэйдээх… Бу ыарыыттан хайдах да төлө көтөөхтөөбөт буоллаҕа. Дьиҥинэн, олох эдэр ээ, баара-суоҕа биэс уон үс сааһын быйыл кыһын туолбута, дьон дьоллоохторо 80–90 саастарын моҥууллар. Саатар, Дьылҕа Хаан уонча сылы биэрээхтээбэтэх муҥа буоллаҕа. Бэҕэһээ киэһэ этээхтээбитэ:

— Сиргэ түспүт сэрэбиэйим, окко түспүт оҥоһуум буоллаҕа. Ону көннөрөр кыах суох. Эн наһаа ытаамаар-соҥоомоор. Куоракка киирэн эдьиийгинээн өйөһөн олоруо этигит. Биир эмэ үчүгэй киһини булан олоххун оҥосто сатаар. Киһиэхэ эркин курдук эрэллээх доҕор, кырдьар эрэ сааска буолбатах, ханнык баҕарар кэмҥэ аттыгар баара ордук. Биһиги аҕабытын бырастыы гыммыппыт буоллар, баҕар, мин маннык ыарыыга ылларыам суоҕа этэ. Кэргэммин харыстаабакка, муор-туор тутан, кылгас үйэлээбиппэр бэйэм буруйдаахпын, эдьиийиҥ эмиэ сөпкө этэргэ дылы.

— Чэ, ону-маны саҥаран бэйэҕин буруйдаама. Аньыыта суох киһи бу орто дойдуга суоҕа буолуо. Аҕам бэйэтэ наһаа иһэрэ, кэргэннээхпин, оҕолоохпун диэн эппиэтинэс суох киһитэ этэ, — Иванна эмиэ ийэтин санаатын чэпчэтэ сатаата. Ийэтэ барахсан кытаанах да санаалаах. Төһө да өлөр ыарыытыгар охтон сыттар, биирдэ санаатын түһэрбэккэ, ытамньыйан көрбөккө, наар үчүгэйи ыралыы, үлэни-хамнаһы ыйыталаһа сытар. Хата, кини санаатын бөҕөргөтөр.

Ийэтэ нуктаабытын көрөн, эдьиийин кытта кэпсэтээри, сотовай телефонун ылан көрүдүөргэ таҕыста.

10

Муус устар ый бүтэһик күннэрэ. Уу-хаар бөҕө тахсан, бөһүөлэккэ кэлин тутуллубут дьиэлэр турар уулуссаларын бүтүннүү уу ылла. Эр дьон хорсоох саппыкынан сылдьаллар, онтон дьахтар аймах кылгас остоох саппыкынан охтубатарбыт ханнык диэбиттии сэрэнэн хаамсаллар, арай уол өттө улаханныын-кыралыын уу дириҥин аахсыбакка үнтү кумалаан ааһар. Сүрдээх тыаллаах, эбиитин түүнүн дэлби тоҥорор. Сотору кэминэн куурдуо, сир хараарыа, кураан дьыл буолуо диэн кырдьаҕастар сылыктыыллар.

Мария аны халтарыйыам эбэтэр сыыһа үктэнэн ууга түһүөм диэн сэрэнэ-сэрэнэ дьиэтигэр айаннаан истэ. Толору астаах суумкатын ыарырҕатан иһэр, сотору-сотору сүүһүгэр саба түһэр баайыы бэргэһэтин өрө анньар. Дьахтар ууттан хаайтаран, Иванналаах олбуордарын иһинэн барарга күһэлиннэ. Дьылҕа Хаан ыйааҕа киһи үөйбэтэх-күүппэтэх өттүттэн оҥороро сүрдээх эбит. Евдокия барахсан эдэр да сааһыгар бараахтаата, биэс уон үс саас олох эдэр саас буоллаҕа. Киһи кырыйдаҕына, этэ-сиинэ эрэ эмэхсийэр, оттон өйө-санаата, дууһата эдэрин курдук эдэр буолар эбит. Урут оҕо, эдэр сылдьан ийэлэрбит эрэйдээхтэри олус эрдэ кырытыннарар эбиппит. Евдокия бу күһүҥҥээҥҥэ диэри ыалдьыбыт быһыыта суоҕа, кыыһа анаммыт сиригэр үөрэн-көтөн батыһан бараахтаабыта. Ол бэйэтэ үтүөрбэт ыарыыга ылларан, аҕыйах ый иһигэр ыалдьан, суох буолбута хайыы-үйэ уонтан тахса хоно оҕуста. Иванна ийэтин тоҕус хонугун кэнниттэн барбыт этэ. Кыыс аны дойдутугар, бука, эргиллибэтэ буолуо, ийэтин сылыгар дылы биирдэ эмэ охсуллан ааһыаҕа. Сураҕа, Натальяҕа аһаабат-сиэбэт буоллаххына, кыыскынаан Марийкалыын мин дьиэбэр олоруҥ, кылаабынайа, дьиэни-уоту, уһаайбаны үчүгэйдик тутан олор, өтөхсүтүмэ диэбит үһү. Өйдөөх кыыс сөпкө дьаһаммыт. Наталья көһөн кэлэ илик эбит, эһэтин-эбэтин саҕанааҕы өтөхсүйбүт дьиэҕэ олороохтуур. Дьүөгэтэ итиччэ өйөөбүтүн кэннэ, дьэ, өйүн-төйүн булар ини. Оҕотун өлөрө сыспытыттан улаханнык куттаммыт сурахтааҕа.

Евдокия дьаһал бөҕө, дьиэтин иһин-таһын бэс маһынан бүрүйэ саайбыт, уһаайбата эмиэ сүрдээх тупсаҕай гына олбуордаммыт. Булууһа, хоспоҕо, террасата барыта уус киһи илиитинэн мындырдык бириинчиктээн оҥоһуллубут.

Евдокия… Евдокия сүрдээх сымнаҕас, намыын, дьону кытта мээнэ этиһэ-айдаарса сылдьыбат холку киһи этэ. Барытын билэрэ эрээри… биирдэ кинини куһаҕан тылынан саҥарбатаҕа, тутуспатаҕа-хабыспатаҕа. Кэргэн таҥнарыытын, бииргэ үөскээбит үөлээннээҕэ холоонноох доҕорун «иирдибит» атаҕастабылын, уһун түүннэргэ утуйбатах абатын-кыһыытын, хомолтотун барытын саҥата суох сүрэҕэр сөҥөрдүбүтэ. Ол таас хомуок баҕар ыарахан ыарыыга кубулуйбута буолуо дии санаатаҕына, кэлин утуйар уута уйгуурар, аһыыр аһа ас буолбат. Ол эрээри Евдокия оннук майгылаах буолбатах этэ, ону өс-саас оҥостон сүрэҕэр иитиэхтээбэтэх буолуохтаах. Кыргыттара кыра саастарыттан иннэлээх саптыы суксуруһан, арахсыспакка бииргэ сылдьыбыттара. Арай дьахталлар кэпсэппэт, дорооболоспот этилэр. Көрүстэхтэринэ, билсибэт дьоннуу аасыһаллара. Евдокия иннигэр кини ыар буруйдаах. Евдокия барахсан кэргэннээх эрээри, кэргэнэ суох, ыал эрээри, аҕа баһылыга суох, уһун буруону таһааран, мас мастаан, дьиэ туттан, ыал аатын ылан соҕотоҕун олороохтообута. Күүстээх санаалаах эбит. Ол ыарахан боппуруоһу хайалара да таарыйбакка, биирдэрэ бу орто дойдуттан бардаҕа, оттон иккиһэ ол кистэлэҥин эмиэ кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, тыллаахха саҥарбакка иинигэр илдьэ барыаҕа. Иванна барахсан… Таһаарар күннэригэр бырастыылаһа киирбитигэр саҥата суох соһуйбуттуу көрөн кэбиспитэ. Туох дии санаахтаабыта буолла?

Мария дьиэтигэр киирээт, хараҕын быһа симэн, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн олордо. Кэргэнэ Алексей бүгүн кэлбэт, өрүс суолун баттаһа куоракка киирбитэ. Соругун ситтэҕинэ, сарсын кэллэр баһыыба буолара буолуо. Сайыыната сотору киирэр ини, үлэ чааһа бүтэн эрэр. Оттон күндү күтүөт мээчик тэбэн төһөҕө кэлэрэ биллибэт. Күн солото суох киһи. Аны күһүн ыал буолбуттара сылын туолар да, күн бүгүнүгэр дылы сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо курдук олорор. Оҕо үөскээбитэ биллибэт. Соторутааҕыта аҕалара Алексей этэн эрэрэ: «Сайыына оҕолонумаары гынна, эмиэ айбыттарын удьуордаан 5–6 сыл буолан баран сиэн бэлэхтиир санаалаах быһыылаах, оҕо кэмчи дьонобут», — диэн муҥатыйан эрэрэ. Сордоох… Сиэн күүтээхтиир быһыылаах да, күтүөппүт итинник тымныы сыһыаннаах, тоҥуй буоллаҕына, өтөрүнэн сиэн көрдөрөллөрүн билбэтим. Хайдах олороохтууллар? Биирэ улуус киинигэр киириэн, иккиһэ хоту дойдуга үлэлии барыан баҕарар. Таптаабат эрээри тоҕо кэргэн ылбыта буолла? Дьэ кэлэн ким кими таптыырын быһаарса сылдьаллар. Сайыына этэринэн, Андрей чахчы арахсан, Иваннаҕа бардаҕына, оҕом ону хайдах тулуйаахтыыр? Оччоҕуна бачча сылларга дылы этиллибэтэх тыл этиллибэтэ ордук курдук. Иванна да билбэт ини.

Дьиэ аана аһыллар тыаһа иһилиннэ. Сайыына кыаһаан төгүрүк сирэйэ эбии тэтэрэн, этиргэн бэйэтэ сүрдээх эрчимнээхтик хамсанан, маҥан тирии сонун нэлэгэйдэнэн киирэн кэллэ.

— Ийээ, үчүгэй сонуннаахпын. Поликлиникаҕа миигин иккис учаастакка терапевт бырааһынан ылбыттар. Сибилигин кылаабынай быраас эрийэ сырытта.

— Аата үчүгэйин! Онтон Андрейыҥ хайдах буолар? — Мария сибилигин таһырдьаттан сылайан киирэн нэһиилэ олорбутун таһы бааччы умнан, сымса баҕайытык ойон туран кыыһын кууста, иккиэн эргичийбэхтээн ыллылар, онтон куустуспутунан дьыбааҥҥа охтон түстүлэр.

— Андрей… Ханна барыаҕай, барсыа буоллаҕа дии. Үөрэх управлениетын начальнига Дмитрий Ильич физкультура учууталын үлэтэ көстүөҕэ диэбит этэ. — Сайыына трельяж сиэркилэ иннигэр эргийбэхтээн ылла. — Кыайыы бырааһынньыгын кэнниттэн тута уоппускаҕа барабын, онтон аны күһүҥҥүттэн улуус киинигэр киирэбин.

— Сыллыый… Онтон Андрейы хоту барар диэн этэн эрэллэрэ дии…

— Хантан барыай? Иваннаттан тэйиэн баҕарбат ини, — Сайыына сирэйэ уларыйа түстэ, хараҕа бэл кырыыламмыкка дылы буолла. — Оскуола сааспыттан эккирэтэн кэргэн тахсан баран, олус кэбэҕэстик Иваннаҕа туран биэрбэт инибин.

— Туох диэн эттэххиний? Өйө-санаата наһаа оннук бааллыбата ини. Урут тугу саныы сылдьыбыккытый? Ыал буолан бүтэн баран дьэ чуубустубаҕытын быһаарса сатыы сылдьаҕыт дуо? — Мария тыла кытаанах. — Иваннаны таптыырын дьэ билбит дуо?

— Ийээ, эн олох орооһума. Кэлин санаатахпына, киинэҕэ көрбүт, кинигэҕэ аахпыт геройдарым тапталларынан олорбут эбиппин. Андрейтан атын уол суоҕар дылы кинини эрэ идеал курдук көрөн, тапталы бэйэм айан, наһаа романтикалаан кэбиспиппин. Билигин бу биир сыл ыал буолан олороору, олох диэн тугун дьэ сыаналаатым. Мин сыыспыт эбиппин… Тапталтан хараҕым бүөлэммит. Кэлтэй тапталынан киһи дьолломмот эбит… Андрей миигин таптаабат… Мин да кинитэ суох олоруохпун сөп эбит диэн бу күннэргэ өйдөөтүм. Барар буоллаҕына, бардын, аны күһүҥҥээҥҥэ дылы быһаарынарыгар киниэхэ бириэмэ биэрэбин, — Сайыына хараҕын уутун кыаммата.

— Сыллыый, ытаама, таптаабат киһини син биир күүскүнэн таптатыаҥ суоҕа, эрдэ-сылла быһаарыммыт буоллаххына үчүгэй, — Мария кыыһын алы гынан көхсүттэн имэрийбэхтээтэ.

— Чэ, буоллун, уол кининэн бүппэт. Кыһалыннахпына, олоххо суолун бигэтик булбут киһиэхэ иккистээн кэргэн тахсыам. Уопсайынан, оннук толкуйга кэллим, — кыыс уоскуйан, хоһугар киирэн сонун шифоньерга ыйаата, сиэркилэ иннигэр сирэйин-хараҕын көрүннэ, баттаҕын сахсыйбахтаан балачча турбахтаата.

— Оҕом сыыһа, таптыыр киһигин эн да көрсүөҥ, сөпкө быһаарыммыккын, — Мария хос ааныгар быар куустан өйөнөн турда. — Ол эрээри, сыллыый, сүрэххэр өс-саас тутарыҥ үчүгэйи аҕалыа суоҕа. Иванна оҕо сааһыҥ баар-суох доҕоро буоларын умнума, кини да тапталга дьоллонор бырааптаах дии саныыбын.

— Ийээ, ити аата туох диэн эттэххиний? — Сайыына ийэтигэр чугаһаата.

— Уһуну-киэҥи санаа, сүрэх этиитинэн эрэ кэлтэй олорбокко, сороҕор өйү истэр ордук буолааччы, — кыыһа соһуйбут хараҕын көрбөтөхтүү туттан, киэһээҥҥи аһылыгын бэлэмнээри Мария куукунатыгар барда.

11

Андрей спортзал аанын ыга сабан таһырдьа таҕыста. Күүтүүлээх саас төһө да үүннэр, киэһэтин тымныйар. Тымныы уонна тыаллаах күннэр туран, уутун көтүтэн иһэр, онон быйыл кураан буолар чинчилээх, сир хаһааҥҥытааҕар да түргэнник куурда.

Андрей чараас кууркатын саҕатын туруорунан, дьиэтин диэки баран иһэр суолуттан туораан, Натальяҕа киирэн тахсарга сананна. Күүлэҕэ илиитин иминэн уу саппыкытын уһулан, аан таһыгар чөкө уурда. Тоҥсуйа түһээт дьиэҕэ киирдэ. Саҥа аһаан бүппүттэр. Наталья иһитин сууйа турар.

— Дорооболоруҥ, дьиэлээхтэр тугу кэпсиигит? — Андрей олоппос ылан олордо.

— Дорообо, бачча киэһэ бу ханна бардыҥ? — Наталья кыараҕас хараҕын эбии кыаратан симириктээн көрдө.

— Ээ, эн хаһан Иванна дьиэтигэр көһөргүн билээри киирдим. Малааһынныахпыт этэ дии, — Андрей күллэ. — Марийка, оннук буолбат дуо?

— Маама барыан баҕарбат, — Марийка оттомноох баҕайытык хардарда.

— Ол туох буоллуҥ, сөбүлэһэр курдук этиҥ буолбат дуо? — Андрей дьахтары соһуйбуттуу көрдө.

— Быйыл сайын дьиэбин бэйэм оҥостор санаалаахпын. Иванна сайын уоппускатыгар кэллэҕинэ ханна олоруой, биһиэхэ мэһэйдэтэр буоллаҕа дии, — дьахтар дьээбэлээх баҕайытык Андрейы көрдө.

— Чэ, хата, итии чэйдэ кут.

— Дьиэҕэр баран Сайыынаҥ итии чэйин ис, киһини мөхтөрөөрү спортзалтан үргүлдьү манна тоҕо кэллиҥ? Иваннаттан кэлин сурах иһиллибэт. Бэйэтэ да уруккуттан ис санаатын мээнэ ыһа-тоҕо кэпсээччитэ суох. Ийэтэ өлбүтүн кэннэ өссө ордук бүкпүт этэ, — Наталья сөбүлээбэтэхтии хардарда.

— Иванна дойдутугар аны эргиллибэтэ буолуо. Ийэтэ үс сылыгар дылы охсуллан эрэ ааһыаҕа. Мин саныахпар, куоракка эдьиийигэр олохсуйуоҕа. Сөп, чэ, мин бардым, — Андрей киирбитин курдук бэрт судургутук тахсан барда.

— Мамуо, дьээдьэ Андрей тоҕо наар эдьиий Иваннаны ыйытарый? — Марийка ийэтин диэки саһарчы көрөн олорон ыйытта.

— Улааттаххына билиэҥ. Чаас ыраатта, утуй, сарсыарда кыайан туруоҥ суоҕа.

— Маама наар итинник. Мин барытын өйдүүбүн ээ, — Марийка ийэтигэр атаахтаан уоһун толлоччу тутунна.

— Утуй, утуй. Өйдүөххүн эн билигин да кыраҕын. Эдьиий Иванна, эдьиий Сайыына иккиэн үчүгэйдэр. Дьоҥҥо үчүгэйтэн атыны санаабат кыргыттар этэ да, олохторугар табыллымаары гыннылар. Оҕом сыыһа, чэ, утуй, биһиги кинилэргэ дьолтон атыны баҕарбаппыт, — Наталья кыыһын сыттыгын көбүтэн, суорҕанын арыйан ороҥҥо сытыарда.

— Мамуо, — Марийка куолаһын кыччатан, сэрэммиттии ыҥырда.

— Тугуй, сыллыый, — Наталья кыыһыгар ыкса төҥкөйдө.

— Ити… Мама… аны эн… иһиэҥ суоҕа дии… — Марийка куттаммыттыы хараҕын быһа симэн сытан, иһиллэр-иһиллибэттик ботугураата.

— Оо, оҕом сыыһа, сүрэх-быар ыарыыта оҥосто сырыттаххын. Олох иһиэм суоҕа… аны үчүгэйдик олоруохпут, — Наталья кыыһын баттаҕыттан имэрийдэ, сүүһүттэн сыллаан ылла. Суорҕанын көннөрөн, эбии үллүйэн баран куукунатыгар тахсан, аһыыр остуолугар сыҥаах баттанан олорон НТВ-га буола турар киинэни көрбүтэ буола олордо. Дьэ, ити, оҕом эрэйдээҕи сүрэх-быар ыарыыта оҥордохпун, төһө эрэ уһун санаа-оноо кэнниттэн ыйыппыта буолуой?

Абааһы аһын аны аһаабатах киһи. Киһини өйдүүр буолуоҕуттан наар арыгы, арыгы эргимтэтэ. Ийэтэ, аҕата иккиэн иһэллэрэ. Оҕолоохпут диэн киниэхэ кыһаммат этилэр. Билиҥҥи кэм курдук буолуо дуо, үлэлээхтэрэ. Ийэтэ мөлүйүөннээх совхоз бастыҥ ыанньыксыта этэ. Грамота, махтал сурук бөҕө ылара, үчүгэй үлэтин иһин тыа хаһаайыстыбатын Бүтүн Союзтааҕы быыстапкатыгар кыттар чиэскэ тиксэн, дойду тэбэр сүрэҕэр Москваҕа бара сылдьыбыта. Ол эрээри тус олоҕор табыллыбатаҕа. Бэйэтиттэн быдан аҕа саастаах, иһэр идэлээх киһиэхэ, кини аҕатыгар, тахсыбыта. Онтон иһэр буолан хаалбыта. Дьахтар организма арыгыга үөрэннэҕинэ, туох да кыайбат буолар эбит. Бастаан син туттунар буоллаҕына, кэлин олох ыһыктынан кэбиспитэ. Аҕата пенсияҕа тахсан баран сүрэҕинэн ыалдьан, инфарктыы сыһан, иһэрин тохтоппутугар да, ийэтэ тохтооботоҕо. Эр киһи тулуйа, буойа сатаан баран, илиитигэр туох түбэһэринэн кырбыыра… Ийэтэ эрэйдээх төбөтүн илиитинэн хаххаланара эрэ, ытаан-соҥоон, ыһыытаан-хаһыытаан олох айманаахтаабат этэ.

Биирдэ нэһиилэ киирэн дьиэтин ааныгар өйөнөн турдаҕына, оҕонньор торуоскатынан бырахпыта. Ийэтэ аанын холуодатыгар өйөммүтүнэн аргыый бокуйдар бокуйан, аллара түһэн барбыта. Онтон муостаҕа олох лаҕыччы олорунан кэбиһээхтээбитэ. Муннуттан хаана барбыта. «Аннушка, туох буоллуҥ?» диэн аҕата ийэтигэр салҕаластаан тиийэн төҥкөйөн эрэрэ. Туох эрэ алдьархай буолбутун сүрэҕинэн сэрэйэн, Наталья хоһугар киирэн, муннукка симиллибитэ. Кини оччолорго уон түөртээх кыыс этэ. Олохтоох балыыһа биэссэрэ көрөн баран, «сүрэҕэ тохтообут» диэн түмүк оҥорон тахсыбыта. Ол түүнү быһа дьон киирэн-тахсан сүпсүгүрбүттэрэ. Ийэтэ эрэйдээх төһө да истэр-аһаатар, куруутун үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Совхоһун салалтата тэрээһинин барытын бэйэлэрин илиилэригэр ылан уҥуох туппуттарыгар күн бүгүнүгэр дылы махтана саныыр.

Аҕата ийэтин кэнниттэн уһаабатаҕа. «Бэйэм арыгыһыт оҥорон сиэбитим» диэн суланара. Наталья, аҕата айманнар эрэ, дьиэтиттэн тахсан баран хаалара. Ийэтэ соһуччу өлбүтүн аҕатыгар буруйдуур санаата күн бүгүнүгэр дылы баар. Сүрэҕинэн өлбүт да буоллаҕына, дэлби быһыта сынньыллан түргэтээтэҕэ диэн хом санаатын аҕата өлүөр дылы ыһыктыбатаҕа. Сыл буолан баран аҕата өлбүтэ. Кыыс уон биэстээҕэр соҕотох хаалбыта. Көҥүл босхо барбыт курдук санаммыта. Кылааһын салайааччыта сарсыардаттан киэһээҥҥэ дылы сылгылаан тохсус кылааһы бүтэттэрбитэ. Эрдэттэн да тохсуһунан бүтэр санаалааҕа. Сайыҥҥы кэмҥэ общественница да буолбатар, учуутала Сайыыналаах Иваннаны кытта улуус киинигэр үрдүкү кылаас үөрэнээччилэригэр аһыллыбыт «Лидер» лааҕырга ыыппыта. Онтон күһүнүгэр Суоттутааҕы 19 №-дээх СПТУ-га социальнай үлэһит курсугар киллэрбитэ, икки сыл үөрэнэн дипломун ылан кэлбитигэр эмиэ Елена Семеновна кэпсэтиһэн, нэһилиэккэ социальнай үлэһитинэн ылларбыта. Син үлэлиэ эбитэ буолуо, ону кэргэн ылыах буолбут уола (хоту дойду уола этэ) кэлбэтэҕэ, сурахтыын сүппүтэ. Аҕыйах ый буолаат оҕоломмута, үлэҕэ киирбит буолан, декретнэй уоппусканы туһаммытыгар кылааһын салайааччытыгар махтанар. Дьиҥинэн, үөрэҕин бүтэрэн кэлэригэр бэлиэр ыарахана биллэрэ. Ол иһин буолуо, хонтуора үлэһиттэрэ олох сөбүлээбэтэхтэрэ. Елена Семеновна ыйааһыннаах тыла-өһө эрэ үлэҕэ ылалларыгар көмөлөспүт буолуохтаах. Кылааһын кыргыттара, ордук Сайыыналаах Иванна, ыарахан кэмигэр элбэхтэ өйөөбүттэрэ.

Онтон кини, олоҕо табыллыбатах аатыран, арыгыны кыралаан амсайар буолбута. Улам ылларан барбыта, бэйэтин курдук иһэр дьүөгэлэрдэммитэ. Эмиэ Елена Семеновна көмөтүнэн Марийката балтараа сааһын туолбутун кэннэ үлэтигэр тахсыбыта эрээри, уһаабатаҕа. Үлэлиир-үлэлээбэт икки ардынан сылдьарын социальнай управление, биллэн туран, сөбүлээбэтэҕэ. Биир үтүө күн уураппыттарын туһунан бирикээс тахсыбыта. Онтон ыла күн бүгүнүгэр дылы туох үлэ көстөрүнэн үлэлиир. Үксүн тэрилтэлэргэ дьиэ сууйааччынан үлэлээн кэллэ.

Аҕыйах хонуктааҕыта Сайыына балыыһаҕа санитарка миэстэтэ баар, үлэлээ диэбитэ да, онно киириэ суох быһыылаах. Сайыына үчүгэйдик сыһыаннаһар курдугун иһин, кэлин майгыта олус уларыйда, оҕо эрдэҕиттэн улахамсык этэ, онтуката эбии бэргээбит курдук, техническэй персоналларын киһинэн аахпат, ыһыынан-хаһыынан эрэ кэпсэтэр. Бэйэмсэҕэ бэйэтин киэнэ, «миэнэ» диэтэ да бүтэр. Андрейы оскуолаттан бэйэтин аатыгар суруммута. Андрейдаах Иванна, чугас доҕотторо аатыран, ол илимигэр ыга сөрөнөн баран, күн бүгүнүгэр дылы кыайан сүөрүммэккэ сылдьаллар. Итиннэ туох эрэ таайыллыбатах таабырын кистэлэҥэ баар… Иванна сүрдээх өйдөөх, самостоятельнай кыыс туохтан тутулларый? Тоҕо Андрейын «таптаабаппын» диэн Сайыынаҕа туран биэрдэ? Оттон Андрей сордоох Иваннатыгар тапталын билиммэккэ, оскуолаттан быһа Сайыына таптала аатыран сырытта. Кэлин тиһэҕэр, бэл, сыбаайба ньиргиэрдээҕин оҥорон баран, өйө-санаата дьэ ситэн-хотон, бүтэр бүппүтүн кэннэ Иваннатын таптыырын саҥа өйдөөбүт.

Сайыына кинини «хобуоччу» оҥостор санаалааҕын өссө кыһын кинилэр сүөһүлэрин көрө сылдьан билбитэ. Ол иһин тэйэ быһыытыйбыта эрээри, Сайыына үтүөтэ-өҥөтө киниэхэ эмиэ элбэх. Оҕотун тоҥ хаһаа дьиэтигэр хаалларан, «дьүөгэлэрин» кытта үгүстүк аһаан-сиэн сүттэҕинэ, балыыһаҕа киллэрэн хонук сирин булларбыт буолара. Онтон угаардаабыттарыгар эмиэ кини түргэн дьаһалы ылан, оҕотун куоракка эмтээх-томтоох сиргэ ыытан быыһаабыта. Онон дьүөгэтигэр төһө да төлөрүйбэт иэстээҕин иһин «донуосчут» буолар санаата суох.

Онтон Иваннаны этэ да барыллыбат. Сибэтиэй киһи баар буоллаҕына, киниттэн атын ким буолуой? Эдьиий Евдокия эрэйдээх быстаары сытан кэлэйбиттии көрбүтэ: «Акаары дьахтаргын, оҕоҕун саатар аһыммаккын. Күн сиригэр олорор диэн дьол ээ», — диэхтээбитэ. Кырдьык, акаары сордоохпун. Дьиҥинэн, олохпор миигин наар үчүгэй дьон тулалаабыттар эбит, ону эрдэ өйдөөбөтөхпүн. Хата, ким эрэ туһугар олох олорор курдук туттан, эбии төттөрү түһэн испиппин.

Арыгыһыт оҕото хайаан да иһээччи буолар диэн буолбатах ээ. Сайыынаны бэйэмсэх диибин да, бэйэм өссө ордук бэйэмсэх эбиппин. Бэйэбин үрдүктүк сананан, олоҕум табыллыбата диэн трагедиялаабыта буолан, оҕобун да санаабатахпын. Марийкабын арыгы сиэртибэтэ оҥоро сыспыппын. Этэллэрин курдук, үөһэ туох эрэ баар буоллаҕына, өй-санаа уган, инникитин бүдүрүйбэтэх киһи баар ини. Ол эрээри барыта киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Оҕом туһугар кытаанах булгуруйбат санааны ылыныахха наада, ону хаһан өйдүүр хоҥ мэйии эбитим буолла? Наталья остуолугар умса түһэн, саҥа таһаарбакка, ытаан киирэн барда. Ол кэмҥэ хостон чэпчэки атах тыаһа сырдырҕаан кэллэ, санныгар оҕотун кыракый илиитин сылааһа билиннэ. Ийэ оҕотун уунан туолбут хараҕын долгуйа көрдө, саҥата суох ыксары куустустулар.

12

Сайын. Атырдьах ыйа. Күһүҥҥү ый да буоллар, сарсыардаттан сырылатан итиитэ сүрдээх. Сайыҥҥы кэмҥэ таас дьиэлэр итиинэн ыган кэбиһэллэр. Киһи тыына-быара хаайтарар итиитэ. Анфиса дьүөгэтигэр Сэргэлээххэ даачаҕа барыах киһи, Иванна кэлэрин күүтэр буолан, барбакка олорор. Дьиҥинэн, кыыска квартира күлүүһэ баарын баар да, кураанах дьиэҕэ кэлэрин сөбүлүө суоҕа. Соторутааҕыта ийэтин сүтэрбит кыыс, уһуннук соҕотохсуйдаҕына, эбии дууһата кураанахсыйыа, туоххаһыйыа турдаҕа. Онно эбии Иваннаны кытта биир-бииргэ кэпсэтэр санаалаах. Ааспыт нэдиэлэҕэ Сайыына эмп үлэһиттэрин семинарыгар үс хонукка киирэ сылдьан ытаан-соҥоон хонон ааспыта. Сордоох кыыс, олоҕор табыллымаары гынна быһыылаах. Киһитэ, кини этэринэн, Иваннаны таптыыр үһү. Наһаа оннук буолбата ини, оттон соторутааҕыта ыал буоларга дылы гыммыттара дии, холбоспуттара сыл эрэ буолла. Иккиэн кыра саастарыттан детсадынан төттөрү-таары таскайданан, сэнньэлиһэн аҕай биэрэллэрэ, эчи маанылара, халыҥнык таҥнан баран, хааман бойборуҥнаһаллара бу баарга дылы. Дьиҥинэн, биир хааннар, биир аҕаттан төрөөбүттэрэ. Кини дьоло суох быраатын Александр оҕолоро ээ. Сайыына билээхтээбэт. Биллэҕинэ, улахан охсууну ылара буолуо. Нэһилиэк баһылыгын маанылаан ииппит оҕото, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ этэ буоллаҕа. Быраата Александр кылгас үйэлэммитигэр Сайыына ийэтэ Мария буруйдаах. Кини кэргэниттэн оҕоломмотун билэн, таптала суох, оҕолонор эрэ инниттэн Александры тутуспута. Александр Евдокиятынаан төһө эмэ дьоллоохтук олорон, бэйэтэ чэпчэки майгылаах буолан, «дьахтар чугаһатар буолтун кэннэ» диэн харааччы иирэн хаалбыта. Эдьиийэ элэ-была тылын этэрин олох истибэтэҕэ. Мария ыарахан буолаат, олох билбэт курдук туттубута. Онтон Евдокия кэргэнэ атын дьахтардаммытын ытаан-соҥоон, айманан икки атахтаахха биллэрбэтэҕэ эрээри, киһитин бырастыы гымматаҕа. Дьахталлар иккиэн ыйынан быысаһан оҕоломмуттара, кыргыттар икки ардыларынан уу тохтубат дьүөгэлиилэр буола улааппыттара, иккиэн биир уолу таптаабыттара. Киһи сытыыта Сайыына тапталыгар бастакынан билинэн, Андрейы бэйэтинэн эрийэ туппута, онтон уол, мас көнө киһи, кыыстан кыайан төлөрүйбэккэ, ыал буолан олорор. Син таптыыр буолан кэргэн ылла ини, олох таптаабат киһи хайдах сокуонунан саахсаланан ыал буоларга тиийиэй?

Мария күн кыһалҕата суох байан-тайан олорор. Кини ат таппат аньыытын, оҕус таппат буруйун хас киһи дьоло суох олоҕунан боруостуур? Александрдаах Евдокия бу орто дойдуга хайыы-үйэ суохтар. Ол дьахтар кинилэр олохторугар быһа түспэтэҕэ буоллар, баҕар, дьылҕалара атыннык салаллыа этэ. Онтон төрөппүт оҕолоро олохторугар эмиэ дьоло суох тапталланан эрэллэр. Эдьиийдии-балыстыы кыргыттар биир уолу таптаабыттара Дьылҕа Хаан соруйан оҥоһуута дуу, олох оонньуура эбитэ дуу?

Анфиса кыыс кэлэрин күүтэ таарыйа сынньанан сыта түһэн ыларга сананна, төһө да чиргэл мас курдук сырыттар, кэлин сылааргыыр буолла. Давлениета түһэр-тахсар. Бэҕэһээ дьүөгэтэ этэн эрэрэ, сүбүөкүлэни ууга нэдиэлэ туруоран баран быспакка, күн ахсын иһэ сырыттахха, үрдүк давлениелаах киһиэхэ туһалыыр үһү. Дьүөгэтигэр бүгүн тиийдэр, теркалаан туруоруо эбит. Ааныһа эрэйдээх быйыл саас оҕонньоро эмискэ сүрэҕинэн «барыаҕыттан» ыла наһаа тулаайахсыйда. Соҕотох уоллара Москваҕа олохсуйан, сылга биирдэ эмэ охсуллан ааһар, нуучча кийиитэ сахалыы биир тылы билбэт, онтон икки сиэннэрэ киниэхэ улаханнык бэһирбэттэрэ чуолкай. Онон наар кинини бэйэтигэр ыҥыраахтыыр да, куруутун кэтээн олорбот буоллаҕа дии. Дьэ, сор диэтэҕиҥ. Кэлин хайдах буолаахтыыр? Кыыс оҕо — омук анала да, уол оҕотооҕор кыыс ордук чугас буолар дииллэрэ кырдьык эбит. Ааспыт сырыыга уолум таһынан кыыстааҕым буоллар, маннык чороҥ соҕотох буолан туоххаһыйыам суоҕа этэ. Ээ, чэ, эн биһиги сиэттиспитинэн кырдьаҕастар дьиэлэригэр барыахпыт», — диэбитин өһүргэнэ истибитэ. Анфиса бэйэтэ төһө да оҕото суох буоллар, Иванналаах Сайыыната бааллар, наһаа кырдьаҕастар дьиэлэригэр туттарбаттар ини, иккиэн «эдьиий» диэбитинэн сылдьаахтыыллар. Кини да иккиэннэрин атарахсыппакка «кыргыттарым» диэн ааттыыр эрээри, тоҕо эрэ сүрэҕэ ордук Сайыынаҕа охтор. Ол арааһа, Сайыына соҕотох быраатын Александры санатарыттан буолуо. Сороҕор күлэн-салан, кэпсээн-ипсээн бардаҕына, быраата киирэн олорор курдук буоллаҕа үһү. Быраата мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр дьоло суох сордоох этэ. Кэлин Евдокия сокуонунан да арахсыбатар, тэйбитин билэн баран иһэр-аһыыр буолбута, эбиитин ыалдьыбыта. Быар цирроһа буолбутун билэн баран: «Эрэйдээхтэн эрэй арахпат, муҥнаахтан муҥ арахпат», — диэбитэ да, бэйэтэ буруйдаах буоллаҕа. Бэйэтэ уу чуумпутук Евдокиятынаан олорбута буоллар, үйэтэ уһуо этэ.

Аан аһыллар тыаһын истэн, дьахтар сымсатык ойон туран саалаҕа утары таҕыста. Иванна тыаһа суохтук үөмэр-чүөмэр үктэнэн киирэн кэлбитигэр сэгэлдьийэн тиийэн кууһа түстэ, иэдэһиттэн сырылаччы сыллаан ылла.

— Хайа, сыллыый, тоҕо хойутаатыҥ? — ийэлии амарахтык ыйыта тоһуйда.

— Ээ, кэлэн иһэн көлүөһэтэ да алдьанан ылла, бензинэ бүтэн туран да ыллыбыт, — кыыс эдьиийин батыһан куукунаҕа киирдэ.

— Хайдах оннук сылдьарый, эппиэтинэһэ суох таксист буоллаҕа. Уонна дьэ төһөнү ылла?

— 200 солкуобайы. Дьиҥинэн, үчүгэй таксист, бүгүн табыллыбата. Кыһын эбитэ буоллар, кырдьык, иэдэйиэ эбиппит.

— Чэ, аһаа, — кыыс иннигэр итии толору пельменнээх тэриэлкэни уурда. — Мэҥэҕэ туох сонун баарый? Дойдугар тахса сылдьаҕын дуу? — бииртэн-биири сураһан барда.

— Туох улахан сонун кэлиэй? Арай ыһыахха бэлэмнэнэллэр. Быйыл аспирантураҕа туттарсан көрөөрү гынабын, онон барбаппын быһыылаах. Дьиэбэр Наталья Марийкатынаан көһөн кэлбиттэрэ, кимнээҕэр үчүгэйдик тутан олорор. Бастаан бэйэтин дьиэтин өрөмүөннүөх курдук буолбута эрээри, эмэҕирэн бүппүт, эһэтин саҕанааҕы дьиэ буоллаҕа. Онон саҥа дьиэ хаһан туттуоххар дылы олор, кылаабынайа, өтөхсүтүмэ диэтим. Баҕар, күһүн аҕыйах хонукка отоннуу тахса сылдьыам, — Иванна кэпсиирин быыһыгар пельменин бэрт минньигэстик сии олордо. — Бороҕоннор Күлүмнүүрдэрин ыһыаҕар бэлэмнэнэн эрдэхтэрэ буолуо. Эдьиий, онтон эн Дүпсүнүнэн, Бороҕонунан ыһыахтыы барбаккын дуо?

— Суох, суох… онно кимнээх буоламмын бардамый? Син билэр дьонноохпун эрээри, хаан уруу аймах суох. Хата, билигин даачаҕа бараары олоробун. Эн бэйэҥ олор, үөрэххэр бэлэмнэн. Сайыынаны тоҕо ыйыппаккын? — эдьиийэ кэнники этиитин кытаанах соҕустук ыйытта.

— Үчүгэйдик олорор ини, кэлин сибээстэспэп- пин, — кыыс бу тиэмэҕэ кэпсэтэрин сөбүлээбэтин биллэрэн, аһыырын тохтотон саалаҕа барда.

— Сайыына бу аҕыйах хонуктааҕыта ытаан-соҥоон барда. Андрейы Мэҥэҕэ бара турар диир, ити хайдаҕый ээ? — Анфиса кыыһы батыһан саалаҕа киирдэ.

— Мин кини Андрейын харабыллаабаппын, ханна барарын-кэлэрин кэргэннээх киһи бэйэтэ билэн олордоҕо.

— Эдэр дьон тугу гынаргытын миигиттэн ыйыппаккыт чуолкай, ол эрээри өйдөө, Сайыына эт-хаан балтыҥ буолар. Хаан урууну өрүс да уутунан сууйуллубат. Эдьиийдии-балыстыы буоларгыт быһыытынан хайаҕыт эрэ араҥаччылыыр эбээһинэстээх буоллаҕа дии, ол төлкө эйиэхэ түспүтүн хайыаҥый? Эн билэҕин, оттон Сайыына билбэт. Төрөппүттэриҥ ити кистэлэҥнэрин аһан, дьон олоҕун наһаа аймаабат инигин. Кыыһын туһугар Евдокия Сайыынаҕа этэн барара буолуо диэн испэр куттана санаабытым, — эдьиийэ кырдьаҕас киһи быһыытынан санаатын аһаҕастык этэн тэйэр идэлээх.

— Эн мин ийэбин олох билбэккин ээ, өйдүү да сатаабаккын. Ийэм төһө да ыарахан ыарыыга ылларан, өлөрүн билэ сыттар, ырааҕы саныыр киһи этэ. Эн быраатыҥ баар дии, аҕыстаах оҕоҕо «Сайыына эн бииргэ төрөөбүт балтыҥ» диэн эппитэ. Тоҕо эрэ кини миигин харыстаабатах буолбат дуо?

— Чэ, былыр үйэҕэ өлбүт киһини мөҕүттүмэ. Өрүс долгуннаах, олох очурдаах, ону барытын кыайан дэхсилээбэтиҥ буолуо. Эн кыраһыабайгын, үрдүк үөрэхтээххин, өссө учуонай үөрэҕэр салгыы үөрэнээри сылдьаҕын. Ама, Андрейтан атыны булар кыаҕыҥ суох дуо? — Анфиса балтыгар үөрэтэр-сэмэлиир икки ардынан эттэ.

— Эдьиий, Сайыына наһаа бэйэмсэх, эбиитин күнүүһүт. Таптыыр киһитигэр кэргэн тахсан баран ыал-ыал курдук олоруоҕун. Кэргэн тахсыан иннинэ Андрейынан киһини таһынан «ыалдьыбыта», кими да туруорбат, олорпот да этэ. Онтон билигин дьиэ-уот оҥостор, оҕо төрөтөр туһунан толкуйдаабакка, кэргэнин хас хардыытын кэтиир, хараҕын далыттан таһаарбат, кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта баҕана, — Иванна куруутун Сайыына диэки буолар эдьиийигэр абара санаата.

— Кэбис, инньэ диэмэ. Эн да бааргын, оччо икки өттүттэн сөбүлэһэр буоллаххытына, тоҕо эрдэттэн тапталгыт иһин турууласпатаххытый? Буолар буолбутун кэннэ дьэ кэлэн тапталгытын быһаарса сылдьаҕыт. Сайыынаны иккиэн кыра оҕо курдук маанылаан баран, дьолун былдьыырга санаммыккыт. Онтукайгыт иэстэбиллээх буолаарай?

— Эдьиий, Сайыына ытаабытынан-соҥообутунан киһини быһа саҥарыма эрэ, киниэхэ да баар. Андрейдыын олохторо табыллыбатаҕар мин чыычаах тумсун да саҕа буруйум суох. Тохтоон эрдин.

— Бу кыыс Сайыынаҕар наһаа утары турбуккун, урут итинник саҥарбат этиҥ, — Анфиса балтын бэркиһээбиттии көрдө.

— Оттон куруутун тоҕо наар мин буруйдаах буолуохтаахпыный? Ама да хаан балтым диэн сиэртибэлэммитим иһин, кини миэхэ балыс буоларын билбитим буруйум үһү дуо? Үктээтэххэ оннооҕор кутуйах «чыып» диир.

— Чэ, мин бардым, олус өйдөөҕүмсүйбүккүн. Миигин наар Сайыынаҕа охтоҕун диигин да, кинини морально эрэ өйүүбүн, оттон эйиэхэ тугу булбутум барыта хаалар, бу квартираны эн ааккар суруйан хаалларар санаалаахпын.

— Олус да эрдэттэн кэриэс сурук суруйбатаргын.

— Киһи үйэтэ чыычаах түннүгүнэн элэс гынан ааһарын курдук түргэн эбит. Эн ийэлээх аҕаҥ хайыы-үйэ бу олоххо суохтар. Дьүөгэм Дьөгүөссэтэ наһаа түргэнник баран хаалла. Киһи сырыттаҕына сырыттым диир үйэтэ кэллэ быһыылаах. Эрдэттэн кэриэс сурук суруйан хаалларар туох куһаҕаннааҕый? Санааҕа астык, ол эрээри, тимирэн эрэр киһи солуоматтан харбаһарыныы, аҕыйах сыл этэҥҥэ сылдьыбыт киһи диэн баҕалаахпын, — Анфиса хомунан тахсар тыаһа иһилиннэ.

13

Мария кыыһа хара сарсыардаттан санаата алдьанан, кыйаханан турбутун бэлиэтии көрдө. Сарсыардааҥҥы аһылыкка барытын мүччү-хаччы тутан, тыаһатан-ууһатан иһитин тарта. Түүн ытаабытыттан быһыылаах, сирэйэ-хараҕа дарбайан хаалбыт, халтаһата, хараҕа дьолточчу иһэн турбут. Дьэбин уоһуйбут аҕай.

— Туох буоллуҥ, ыарыйдыҥ дуо? Андрейгынаан кыыһырыстыҥ дуу? Киһиҥ баар дуу, суох дуу? — дьахтар кыыһын үтэн-анньан, боппуруоһунан кутан кэбистэ.

— Үүрэн кэбистим, — Сайыына ньиэрбинэйдээбиттии хардарда.

— Ол бэҕэһээ икки ардыгар туох буола оҕустугут? Сүрдээх чуумпутук тарҕаһарга дылы гыммыппыт дии.

— «Иваннаҕын санаан көхсүгүнэн сытар буолбутуҥ ыраатта, ситэри бар, сынньат, ньиэрбэбин наһаа сиэтиҥ» диэбиппэр өһүргэнэн ойон туран «тилир» гынан хаалбыта. Барарга сылтах көһүннэҕэ дии, хата, үөрбүтэ буолуо.

— Чэ, улахан буолбатах эбит, уоскуйдаҕына кэлиэҕэ, сокуоннай кэргэниттэн кыра кыыһырсыы аайы арахса оонньоон испэт ини, — Мария кыыһын санаатын көтөҕөөрү күлбүтэ буолла, кыһыл көмүс ытарҕата лаампа уотугар араас өҥүнэн чаҕылыйбахтаан ылла. Хойуу үүттээх кофены чааскыларга кутуталаата.

— Кыра буолбатах. Ыал буолуохпутуттан бэйэ-бэйэбитин өйдөспөппүт тута биллибитэ. Онтукайбыт тохтуохтааҕар эбии силистэнэн-мутуктанан иһэр.

— Эн бэйэҥ наһаалыыгын. Күнү быһа кыыһыран ньимийэн баран сылдьаҕын эбэтэр наар өс-саҕа буолаҕын. Сороҕор буоллаҕына, наһаа өрө-сала көтөҕүн, моонньугар иилистэҕин. Бэл, аҕаҥ бэркиһии көрөр. Биһиги син эдэр сылдьан ыал буолбуппут да, аҕаҕар итинник өрө хатааста сылдьыбыппын өйдөөбөппүн. Билигин арахсан хааллаххытына, дьон сиитигэр барыаххыт, эриэн ыт элэгэр, күөт ыт күлүүтүгэр ыытыахтара.

— Хара маҥнайгыттан туспа олорбоккобут, Андрей төһө эмэ этэ сатаабытын истибэтэҕим. Эһиги биһиги хас хардыыбытын, бэл, саҥарарбытын-иҥэрэрбитин барытын кэтии-маныы сылдьаҕыт. Атын дьон киһи олоҕор орооһоро сыанан-арыынан аҕаабат эбит, ол иһин биир дьиэ кэргэн буолан кыайан силимнэһэн биэрбэппит, — диэт Сайыына остуолтан тыастаахтык ойон туран хоһугар киирдэ.

Мария кыыһа кинилэри буруйдуур тылыттан мах бэрдэрэн саҥата суох хаалла. Кыыһын майгыта-сигилитэ оҕо да эрдэҕиттэн судургута суоҕа. Олус бэйэмсэҕэ, тугу сөбүлээбитин барытын «миэнэ» диэбитинэн сылдьара. Детсад саастарыттан доҕордуу буолан, Иванна барытын бырастыы гынан иһээхтиирэ, хас хаппырыыһын толороро. Бу кэлин сыһыаннара атыннык салаллан, атырдьах маһыныы арахсан эрэллэр. Тоҕо эрэ кэлин «Иваннаҕа этиэм», «Иваннаттан ыйытыам» диэбэт буолбут. Андрей кинилэр тустарыгар быһаарыныыта суох киһи буолан, кыргыттар олохторун атыйахтаах уулуу аймаан эрэр. Арахсар түгэннэригэр инньэ диэн санаабын этэн тэйиэм ээ. Иваннаны сөбүлүүр эрээри, тоҕо эмиэ Сайыынаны кэргэн ылбытай? Куттанарым диэн Сайыынам наар куһаҕаны ыралыыр, «кинилэри да көрүллүө», «киниэхэ да кэмэ-кэрдиитэ кэлиэҕэ», «муос муоска, тиис тиискэ» диэн тылламмыт. «Атах анныттан алдьархай тахсар, илии анныттан илдьиркэй тахсар» дииллэрэ ити буоллаҕа.

Дьиҥинэн, кыыһым дьоло суох тапталын силиһин-мутугун бастакы төрүөтэ мин буоллаҕым. Оҕолонор баҕаттан киһилэнэммин ити кыргыттар хаан аймахтыы буолан хаалбыттара. Иккиэн биир уолу таптаабатахтара буоллар, син уу дьалкыйбатынан, нуһараҥнык олоруо эбиппит. Оччоҕо билигин күһэллэн Сайыынабар этэргэ тиийэбин дуо? Кыыспар эппэтэхпинэ, үһүөн дьоло суох буолаллар, оттон эттэхпинэ, Сайыынам олоҕор улахан охсууну ылыа… Кинилэр суолларыттан туораан биэриэ гынан баран, миигин бырастыы гыныа суоҕа… Биһиги ыал олохпут айгырыыр. Алексей киһи аатыттан ааһар. «Алтан уҥуохпун араҥастыа, көмүс уҥуохпун көтөҕүө» диэбит баар-суох тапталлаах оҕото атынын иһиттэҕинэ, олох да сүрэҕинэн охтор ини. Сордоох, куруутун кыыһын «умса даҕаны, иттэннэри даҕаны уур — үүт-үкчү аҕата аҕатынан» диэхтиир. Онтуката «түннүк оҕото» буолан тахсар. Кырдьар сааспытыгар өйдөспөт, бэйэ-бэйэбитин абааһы көрсөр кыһалҕа тирииһи, доруобуйабыт кэбирииһи. Кэбис, этиэ суохпун. Оҥоһуллубут оҥоһуллубутунан, аны көннөрөр кыах суох, дьылҕаны уларыппаккын. Аан дойду аппатын-томторун сатаан көннөрбөккүн. Оҕом сыыһа киһитэ таптаабатын өйдөөн, ситэри туспа барара буоллар, хайаларыгар да ордук буолуо этэ.

Евдокия кыыһыгар эппэтэх буолуохтаах. Иванна билэрэ буоллар, Андрейы икки хараҕынан көрүө суохтаах этэ. Ол эрээри, Сайыына этэринэн, Андрейдыын сибээстэһэр чинчилээхтэр. Хайыахпыный, хайаларын да диэки буолбакка, күүтэрбэр эрэ тиийэбин. Дьылҕа Хаан барытын бэйэтэ билэн олордоҕо, кыыстаах оҕонньорум иннигэр отчуоттуур ыйаах күүтэн турбатар ханнык этэ. Сыыһа-халты туттуу иэстэбилэ суох хаалбат дииллэрэ ити буоллаҕа.

Мария бэрт элбэҕи толкуйдуурун быыһыгар «бу кыыс үлэтигэр барбат буоллаҕа дуу?» диэн санаан ылла. Остуолга сыҥаах баттанан олорон, иһигэр хаатыйаламмыт ыар санаатын кыйдыырдыы, онон-манан сурааһыннана охсубут үрдүк сүүһүн имэрийбэхтээн ылла. Дьахтар олоппоһуттан бэрт ыардык түөһүллэн туран, кыыһын хоһун аанын саҥа сэгэтиэх курдук аан тутааҕын харбаан эрдэҕинэ, хайыы-үйэҕэ сирэйин-хараҕын оҥосто охсубут, үлэтигэр барардыы мааны-тык таҥныбыт кыыһа түҥнэри көтө сыһан, сүрдээх дьулурҕатык дьиэттэн тахсан, атаҕын тыаһа тоһугу-райа турда.

Ийэтэ уоһун иһигэр «Төһөҕө кэлэҕин?» диэбит симик саҥата салгыҥҥа ыйанан хаалла.

14

Үөрэх министерствотыттан Андрей санаата көнөн таҕыста. Алдан улууһугар Хатыыстыыр орто оскуолатыгар тустууга тренеринэн ананна. Билэр сирэ. Промышленнай оройуон буолан, ас-табаар, сырыы-кэлии да өттүнэн барытынан табыгастаах. Уонна үһүс курс кэнниттэн педагогическай практикатыгар биир ый Хатыыстыырга сылдьыбыта. Алдан өрүскэ сөтүөлээн да биэрбиттэрэ. Уута ырааһа үчүгэйэ сүрдээҕэ. Өрүс таастаах кытылынан сыгынньах атахтарынан, үөрүйэҕэ суох буолан, сатаан хаампакка эрэйи көрбүттэрэ. Аан бастаан мотуоркаҕа онно олорбута, олохтоох уолаттар олох куттамматтарын сөхпүтэ, араастаан эрийэ-буруйа тутан элээрдэллэрэ. Онтон табалары көрөн баран мыына санаабыта. Арай кыһынын миинэр-көлүнэр табалара атын көрүҥнээхтэр ини дии санаан ааспытын өйдөөн сонньуйан ылла. Ыччаттары кытта биир тылы була охсубуттара. Уопсайынан, эбээн диэҕи сахатыйбыт, саха диэҕи нууччатымсыйбыт сытыы-хотуу, уҥуохтарынан улахан, сырдык хааннаах, сүрдээх сэргэх ыччаттаах бөһүөлэк этэ. Онон киһи үлэлиэн-олоруон сөптөөх дойдута. Барыан иннинэ Иваннаны көрсөр санаалаах. Манна эдьиийин квартиратыгар олорон, аспирантураҕа киирээри туттарса сылдьар үһү.

Куораты көрө таарыйа, бириэмэлээх киһи быһыытынан, Хабаров уулуссаҕа сатыы барарга сананна. Куорат саҥа тутууларыттан ордук национальнай художественнай музейы, Преображенскай таҥара дьиэтин саҥардыбыттарын интэриэһиргии көрдө. «Кружало» атыы-эргиэн дьиэтигэр үчүгэй спортивнай форма баара буолаарай диэн киирэн эргийэн таҕыста эрээри, хараҕа биири да сөбүлүү көрбөтө. Былырыын баччаҕа Сайыыналыын ыал буолбуттара. Куруутун элэккэй, барытыгар көхтөөх, үөрэ-көтө инники күөҥҥэ сылдьар Сайыына улам бииргэ олордох ахсын кини хараҕар уларыйан испитэ. Кыыһырымтаҕайа, кыраттан солуута да суохха өһүргэнэ түһэрэ, бэйэмсэҕэ, дьону аанньа ахтыбата, эбиитин дьиэҕэ-уокка ийэтин бэлэмигэр үөрэнэн, бэл, аһаабыт иһиттэрин хомуйуон ыарыргыыра. Урукку сайаҕас, өйдөөх, бэһиэлэй Сайыыналыын, төһө да таптал уотугар умайан күөдүпчүйбэтэр, син олоро сатыа этэ. Оттон билиҥҥи Сайыыналыын суох. Кыыһыра түстэр эрэ үүрэр, ол эрээри сокуонунан арахсыахха диири сөбүлэспэт. Онон аны күн-дьыл бэйэтэ быһаарыа. Мааны, кыахтаах ыал кыыһын уолаттар өр сырытыннарыахтара суоҕа, таба көрүөхтэрэ. Эбэтэр биир эмэ бэйэтин кытта өйдөһөр киһини көрсүө, оччоҕуна ханна барыай, арахсарга сөбүлэҥин ким-хайа иннинэ биэриэ. Онуоха дылы хас сыл ааһар, төһө күүс-сэниэ, сыра-сылба барыай? Баҕар, кини күүтүө. Онтон Иванна… Кини күүтүө дуо? Иванна курдук өйдөөх, кыраһыабай кыыһы ким баҕарар таптыаҕа. Уһун сылларга олох олорорго эрэллээх эркин, тулхадыйбат тулааһын буолуох киһи. Иванна кинини «таптаабаппын» диир эрээри, хараҕа олох атын… Таптыыр харах албынныан табыллыбат. Таптал харахха баар.

Евдокия барахсан олох быстаары сытан кыыс суоҕар түбэһиннэрэн: «Иваннаны балтыҥ курдук көрө-истэ, араҥаччылыы сылдьаар, олох соҕотох хаалла», — диэхтээбитэ. Андрей онно саҥата суох Евдокия илиитин ыксары тутан сөбүлэһэрин биллэрбитэ.

Сырдык халлаан күөҕэ кыраасканан сотуллубут биэс этээстээх таас дьиэҕэ тиийэн кэллэ. Баара дуу, суоҕа дуу диэбиттии дьиэ таһыгар балачча тэпсэҥнээн баран, иккис подъезка сорунуулаахтык киирдэ.

Ити кэмҥэ Пушкин библиотекаҕа күнү быһа дьарыктанан сылайа быһыытыйбыт Иванна «бэһис» автобустан түһэн, дьиэтигэр чугаһаан иһэн подъезд таһыгар Андрей турарын көрөн, бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн атын дьиэ күлүгэр түстэ. Сотору буолаат уол төттөрү тахсан, «Прогресс» маҕаһыын диэки барбытын батыһа көрөн турда. Андрей көстүбэт буолаатын кытта түргэн үлүгэрдик дьиэтигэр киирэн хаалла. Сүрэҕэ тэппитэ сүр, сибилигин түөһүттэн уһулу ойон тахсыах курдук. Андрей эмиэ кэлбит. Төһө эмэ чугаһаппатын үрдүнэн кэлин олох арахсыбат буолан иһэр. Урут тугу саныы сылдьыбытай? Сайыына эрийэ тутуутугар киирэн биэрбэккэ, оскуола саҕаттан эр киһилии кытаанахтык быһаарыммыта буоллар, баҕар, манныкка тиийиэ суох этилэр.

Иванна холодильнигыттан тымныы кефир ылан кутан истэ да, син биир сүрэҕэ өрүкүйбүтэ тохтообото, хайдах эрэ ис-иһиттэн ыгыллан, тиритэн кэллэ. Андрей куоракка баарын билэн итиччэ долгуйдаҕа дуу эбэтэр билигин киирэн кэлэрин күүтэриттэн эбитэ дуу? Уоллуун көрсөрө сатамматын үчүгэйдик өйдүүр эрээри, сүрэҕэ өйдүөн баҕарбат муҥа буоллаҕа. Хайдах да куота сатаабыт иһин, тыыннаах киһи тапталтан куоппат эбит. Билигин Андрей киирэн кэллэҕинэ, бэйэтин бэйэтэ түһэн, таҥнаран биэриэх курдук. Ваннаҕа киирэн душка сөрүүкээн ылла. Арыый сүрэҕэ уоскуйбут, дууһата оннун булбут курдук буолла. Кылгас, сииктээх, будьурхай баттаҕын сиэркилэ иннигэр сахсына турдаҕына, аан звонога тырылаабытыгар соһуйан ходьох гынна. Аһарын, аспатын балачча соҕус толкуйдаан турбахтыы түстэ. Онтон кытаанах быһаарыныыны ылынан аан хатыырын төлө тарпытыгар Андрей дороххой хара баттаҕын имэриммитинэн, куруутун ахтар-суохтуур хара дьирбиилээх хараҕа чаҕылыйбытынан киирэн кэллэ, аан таһыгар тэпсэҥнии турда.

— Дорообо… Киириэххин, кыра оҕо курдук аан таһыгар тэпсэҥнии тураҕын, — Иванна куолаһа тоҥуйуттан бэйэтэ да соһуйа санаата. — Туохха киирэ сылдьаҕын?

— Дорообо. Үөрэх министерствотыгар сырыттым, — Андрей кириэһилэҕэ сэрэнэн олордо.

— Тоҕо?..

— Алдан улууһугар Хатыыстыырга тустууга тренеринэн ананным.

— Оттон Сайыынаҥ?.. — Иванна туохха да наадыйбатах курдук туттан быар куустан турда.

— Сайыына уоппускатын кэнниттэн Бороҕоҥҥо поликлиникаҕа терапевт бырааһынан киирэр. Туспа олорон көрүөхпүт… Онтон эн?.. — Андрей сүрдээх нарыннык имэрийэ таптыы көрө олорорун билэн, Иванна холус соҕустук эргичис гынаат куукунаҕа киирэн остуолга ас тардыбытынан барда. — Чэйдэ ис. Бүгүн киэһээҥҥи паромунан дьиэҕэр барар инигин?

— Суох, ыксаабаппын. Сарсын билиэппин атыылаһыам, — Андрей аат харата хардарда.

Дьиэ иһигэр уу чуумпу сатыылаата. Бэл, сахсырҕа көтөрө кытта иһиллэр чуҥкунуур чуумпута турбутугар Иванна телевизорын холбоон «тыс» гыннарда. Иккис программаҕа «Обреченная стать звездой» киинэ буола турар эбит. Аны харахтара телевизорга хатанна. Сүрүн геройдар бииртэн-биир проблемаларын саҥата суох көрөн олордулар. Төһө өр оннук олоруохтара эбитэ буолла, тыҥааһыннаах түгэни үргүтэн, Андрей кэпсэтиини саҕалаата:

— Иванна, мин эйигинниин кэпсэтиэхпин баҕарбытым.

— Тугу?.. Эн биһиги кэпсэтэрбит суох. Эппитим дии… Суутунан-сокуонунан арахсан, Сайыынаны ытатан-соҥотон хаһан да бииргэ буолуохпут суоҕа диэн, — Иванна долгуйбутуттан куолаһа бысталанан ылла.

— Оччоҕуна ааспыт кэпсэтиибит күүһүгэр хаалар, оннук дуо, Иванна, — уол кыыска чугаһаан биир хардыыны иннин диэки атыллыах курдук туттубутугар Иванна икки илиитинэн сапсыйа түстэ.

— Андрей, бар, бара оҕус, киһини сордоомо, күн-дьыл быһаарыаҕа диэбитим буолбат дуо? — кыыс куолаһа кытаатта.

— Сөп, бардым, ол эрээри Алдаҥҥа көтөр күммэр син биир кэлэ сылдьыаҕым, — Андрей тахсан барда.

Иванна аанын хатаат, иэдэһинэн тохтоло суох сүүрэр хараҕын уутун туора сотунна, кырааны аһан, сирэйин тымныы уунан суунна. Сотторун ылан сирэйин-хараҕын кууруор дылы ньылбы соттоот, хоһугар киирэн, сыттыгар умса түһэн, токуллан сытта. Аҕата бу хоско ыалдьан, уҥуох-тирии буолан, нэһиилэ кыыкыныы сытара хараҕар көстөн кэллэ.

…Ийэтэ төһө кыалларынан кинини аҕатынаан соҕотохтуу хааллара сатаабат этэ. Сүрэҕинэн сэрэйээхтиирэ быһыылааҕа, этиллиэ суоҕу этэн кэбиһиэ диэн куттанаахтыыр эбит. Автобустара кэлэрин күүтэ таарыйа чэй иһээри тэриммиттэригэр аны килиэптэрэ суох буолан хаалбыта. Бородуукта маҕаһыына кинилэр дьиэлэрин кытта кэккэлэһэ чугас турара, ийэтэ килиэп ыла тахсыбыта. Аан сабыллар тыаһын кытта тэҥҥэ аҕата сэниэтэ суохтук ыҥырар саҥата иһиллибитэ:

— Сыллыый, Иванна, аҕаҕар кэл эрэ…

Куттанан чугуруҥнуу турар кыыһы Анфиса илиититтэн сиэтэн аҕата сытар оронун таһыгар дэллэритэн аҕалан туруорбута. Аҕатын уҥуох-тирии илиилэриттэн, тымырдара бөлтөрүһэн тахсыбыт тарбахтарыттан хараҕын араарбатаҕа. Куттаммытын билэн быһыылааҕа, илиититтэн ылбатаҕа, төбөтүн имэрийбэтэҕэ. Арай нэһиилэ кыыкынаан эппит тыллара оройун балталыыр курдук иһиллибитэ.

— Сыллыый, Иванна, эн соҕотох буолбатаххын… Сайыына… мин кыыһым, эн балтыҥ буолар. Көрө-истэ сылдьаар… Кэлин билсэн, өйөһөн олорооруҥ…

Кыыс соһуйбута… Хараҕын кип-киэҥник көрөөт, кэннинэн чугуруҥнаабыта. Ол кэмҥэ аан аһыллар тыаһа иһиллибитэ. Иванна ийэтигэр сүүрэн тиийэн кууһа түспүтэ, Евдокия эрэйдээх саҥата суох кыыһын харбаан ылан, бэйэтигэр сыһыары туппута. Ыксаан, түргэнник хаампытыттан аҕылаан, эп-эппэҥнэс буолбут этэ.

— Туох буоллуҥ? — диэн ыйытан көрбүтэ. Онтон Иванна хараҕа уунан туолбутун көрөн барытын өйдөөбүтэ.

— Эппиккит. Оҕоҕутун да аһыммаккыт. Онон тугу туһанаҕыт? — титирэс куолаһа иһиллибитэ. Килиэбин остуолга тыастаахтык уурбута. Түргэн соҕустук хомунан аһаабакка тахсан барбыттара.

Аҕыйах хонон баран, аҕата өлбүт сураҕа иһиллибитэ. Ийэтэ бохоруонаҕа бэйэтэ баран кэлбитэ. Бохоруонаттан кэлбит күнүгэр тута кыыһыгар кыра оҕо өйдүүр гына кылгастык быһааран эппитэ: «Аҕаҥ Марияны таптыыр этэ, ол иһин биһигини кытта олорботоҕо. Онтон… Сайыына төрөөбүтэ». «Сайыына аҕалаах дии» диэн кыракый кыыс мунааран ыйыппытыгар: «Оҕом сыыһа, улааттаххына барытын кэпсиэм, оттон эн Сайыынаҕа итини кэпсээмэ. Төрөппүт ийэлээх, кини эрэ этэр бырааптаах, улахан дьон кистэлэҥин арыйбат баҕайыта, ол дьоҥҥо улахан охсууну аҕалар» диэбитин билигин да умнубат. Ийэтэ дьиҥ сахалыы өйдөөх, чахчы мындыр дьахтар эбит. Күн курдук көнө санаалаах, ый курдук ыраас өйдөөх киһи этэ — кини ийэтэ барахсан.

Кэлин уон алтатын туолбутун кэннэ барытын сиһилии кэпсээбитэ. Мариялаах Сайыына туһунан хаһан да куһаҕаны саҥарбат этэ, иһигэр эрэ хомойоохтуура. Аҕатын таптыыр быһыылааҕа эрээри, киһитэ тапталлааҕын ахта-саныы сытан барбытыттан ордук кэлэйэрэ. Ол да иһин иһэн-аһаан, ыарыыга түргэнник бэринэн, эдэр сааһыгар өлбүтэ диирэ. Онтон ийэтэ бэйэтэ эмиэ, таптыыр киһи таҥнарыытыттан охсуу ылан да буолуо, эдэр сааһыгар ыарахан ыарыыттан өллөҕө. Таптыыр сүрэх таҥнарыытыттан төһөлөөх элбэх дьон, олох ыар охсуутун тулуйбакка, суорума суолламмыттарын, тэмтэрийэн таҥнары түспүттэрин ааҕан сиппэккин. Кини ийэтэ эмиэ таптал сиэртибэтэ буолбута.

Оттон Мария тугу да куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбакка, дьоллоох дьахтар дэтэн, кыаҕыран олорор. Сайыыналыын урут уу тэстибэт доҕордуу буоллахтарына, барытын билэн баран кыыс ыҥырыытын эрэ күүһүнэн кинилэргэ сылдьар буолбута. Мария кинини оҕо эрдэҕиттэн олус сөбүлүүрэ, ол истиҥ сыһыан тоҥуй сыһыаҥҥа сыыйа кубулуйбута, кыһалҕаттан эрэ кэпсэтэр буолбута. Кинилэр икки ардыларыгар халыҥ истиэнэ баар курдуга. Марияны бачча сааһыгар дылы бырастыы гымматах буоллаҕына, Сайыынаҕа сыһыана олох атына. Аҕата эппит күнүттэн ыла кыыһы балтынан ааҕынан, бачча сааһыгар дылы сүрэҕэр сыһыаран, билигин олоҕун, тапталын сиэртибэлэнэн олордоҕо.

Санаан да төһөнү саныай? Санаа муҥура суох. Иванна библиотекаттан философияҕа бэлэмнэнээри уларсыбыт кинигэлэриттэн наадалаах матырыйаалларын конспектанарга сананан, остуолугар хаһыаты тэлгэттэ.

15

Мария холодильнигыттан эриллибит эт хостоон, кэтилиэт буһарарга бэлэмнэннэ. Күнүс ыраастаабыт хортуоппуйун «Мечта» оһоҕор буһара уурда. Бүгүн бээтинсэ күн. Алексейа сарсыардаттан сессияҕа барбыта. Сайыыната кинини кытта кэлсиэхтээх, быйыл күһүҥҥүттэн поликлиникаҕа саҥа үлэлээн эрэр, үлэтин сөбүлээбит. «Учаастакка эбэтэр стационарнай балыыһаҕа үлэлииртэн олох атын эбит. Ыарыһахтар анализтарынан быһаараҕын, бэркэ гыннар давлениеларын бэрэбиэркэлиигин, сүрэхтэрин иһиллиигин», — диир. Дьэ, хайдаҕа эбитэ буолла, хара маҥнайгыттан үлэтигэр эппиэтинэһэ суох баҕайытык сыһыаннаһар дуу, хайдах дуу? Наар бэйэтин эрэ иннин саныыр. Бэл, киниэхэ уонна аҕатыгар тымныы, холуон сыһыаннаах. Эгэ, ону биллэҕинэ, олох да иккиэммитин кырдьар сааспытыгар ииппэт ини. Өлбүт-быстыбыт кини буолуо, оҕо эрдэҕиттэн бэйэтэ да олус омуннаах, «уолугунан тыыммыт, уһугунан дугуммут, оройунан оонньообут» кыыс оҕото. «Кими баппыт бэйэтэй?» диэн оннооҕор аҕата сороҕор сөҕөрө. «Хаан урууну өрүс да уутунан сууйуллубат» дииллэринии, майгыта-сигилитэ эдьиийэ Анфиса курдук.

Аһын астыырын быыһыгар иккис программаҕа көстөр «Обреченная стать звездой», «Волчица» киинэлэрин астына көрдө. Кини кэлин «Мария» маҕаһыыныгар турбат, аһынан-үөлүнэн, табаарынан эрэ хааччыйар. Нэдиэлэҕэ иккитэ төһө киирбитин-тахсыбытын бэрэбиэркэлиир. Маҕаһыынын бу дьылынан тохтотор санаалаах. Чааһынай маҕаһыын да элбээтэ, нолуок да үрдээтэ, дьон саҥата да наһаалаата. Эбиитин оҕонньоро кырыйда, бу сылы түмүктээн баран саҥа салалтаҕа чиэстээхтик туттарар баҕалаах. Оччоҕо куоракка икки хостоох толору хааччыллыылаах квартираларыгар киириэхтэрэ. Билигин онно кэлэ-бара хоноллор эрэ. Онтон бу дьиэлэрэ манна даача буолан туруо, сайынын син биир куоракка тулуйан-тэһийэн олорботторо чуолкай. Дьахтар санаатын сыымайдыырын быыһыгар кэтилиэтин арыылаах хобордооххо сырдьыгыначчы буһарда. Дьиэ иһин лууктаах эт сыта ылан кэбистэ. Киэһээҥҥи аһылыгын бэлэмнээн саҥа уоскуйан кириэһилэтигэр олоруох курдук буолан истэҕинэ, аан тэлэччи аһылларын кытта нуорка сонун нэлэгэйдэммит, бэргэһэтин сүүһүгэр өрө анньыммыт Сайыыната тэлэкэчийэн киирэн кэллэ.

— Хайа, кэлэ оҕустугут дуо? Аҕаҥ мунньаҕа хайаан эрдэ бүппүтэй? — Мария соһуйа түстэ.

— Суох, ийээ, оскуола автобуһугар түбэһэн кэллим. Аҕабын күүттэхпинэ тоҕус чааска кэлэр инибин. Ол иһин миэстэ баарын билэн кэлэ турдум. ¤уу, аччыктаатым аҕай. Ийэм кэтилиэтин минньигэс сыта ыраахтан биллэр, — Сайыына кэпсиирин быыһыгар хоһугар киирэн уларытта охсон, мохеровай халаатын кэтэн сиэркилэ иннигэр эргичийбэхтээтэ.

— Ийээ, эн аскын суохтаатым аҕай, ырбыт көрүҥнээхпин буолбат дуо? Миэхэ барсар эбит. Быдан үчүгэй, эр киһи хараҕар быраҕыллар көрүҥнэммиппин буолбатах дуо?

— Үчүгэйгин, үчүгэйгин. Аһыахха, чэ, аҕаҥ син биир хойут, түүн үөһүгэр кэлиэҕэ, — Мария кыыһын толору астаах остуолугар ыҥырда.

— Ок-сиэ, ийэм барахсан, бырааһынньык остуолуттан итэҕэһэ суох мааны остуол. Ол да иһин автобуска олорон ийэм аһын санаан сыҥааҕым уута сүүрэ олорбута, куртаҕым курулаан аҕай биэрбитэ.

— Этимэ даҕаны, — ийэтэ күлэр. — Бэҕэһээ аҕаҥ сарсын Сайыына кэлэр диэн эт киллэрэн эттээн барбыта. Эн сөбүлүүрүҥ курдук убаһа, сибиинньэ этин лөглөччү буһардым.

— Ийээ, сонуннаахпын, эн бастаан кыыһырбакка саҥата суох иһит, — Сайыына аһыырын быыһыгар ийэтин диэки сэрэхэдийбиттии көрөн кэбистэ.

— Ол эмиэ туох соһуччу сонуннанныҥ? — Мария кыыһын уорбалаабыттыы көрдө. — Ыарахан буоллуҥ дуу, саҥа кавалер көһүннэ дуу?

— Оо, ийэм эрэйдээх, эн баҕа санааҥ итинтэн атыҥҥа тиийээхтээбэт муҥа буоллаҕа, — кыыс күлэн маҥан тиистэрэ кэчигириир. — Ийээ, мин Алдаҥҥа Хатыыстыырга барарга сананным. Онно быраас миэстэтэ баар, ааспыкка министерствоҕа сылдьан билбитим. Понедельникка мантан быһа баран отношение ылар санаалаахпын.

Мария иһэ олорор чэйигэр чачайа сыста, саҥата суох кыыһын батары көрдө:

— Ол Андрей ыҥырар дуо?

— Суох. Соһуччу тиийиэм. Мин кини сокуоннай кэргэнэ буолабын, ханна барыай, бииргэ олоруохпут. Онно ким да мэһэйдээбэт, баҕар, кимнээҕэр тапсыахпыт, өйдөһүөхпүт.

— Майгыгын уларыттаххына, атааххын бырахтаххына, табыллан олороргут буолуо, — Мария кыыһын үөрэтэрдии саҥарда.

— Эмиэ эн туора түһэн эрэҕин. Тоҕо итинник гынаҕын? Андрейы сөбүлээбэккин дуу, мин олохпор итиччэ үлүгэр кыһаммаккын дуу?

— Бастакы сылгытыгар сатамматыгыт. Эһиги тус-туспа олороргутун киһи барыта билэр. Олох эн саныырыҥ курдук оҕо оонньуута буолбатах.

— Дьон буолан баран сыыһарбыт ханна барыай, оннооҕор түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Туох-ханнык иккистээх дииллэр, баҕар, кимнээҕэр үчүгэй ыал буолан сириэдийэн тахсыахпыт. Биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа…

— Барыма… Алдьаммыт иһити абырахтаабаттар, иккиһин саҥалыы тэринэн олорор ыарахан буолуо.

— Биһиги этиһэн-охсуһан арахсыбатахпыт, аҕыйах кэмҥэ эрэ туспа олоробут. Кэргэнниилэр көҥүллүк олоруулара — аныгы үйэҕэ баар көстүү, — Сайыына иннин биэрбэт, ийэтин саҥатын аахайбаттыы аһарар.

— Чэ, аһаа, ийэҥ саҥатын олох долоҕойгор тохтоппокко олороҕун, — Мария чэйин сыпсырыйбыта буола түһээт, саалаҕа киирэн кириэһилэҕэ дьөлө түһэн киинэтин көрөрдүү олорор. Хайыыр да кыах суох. Этэргэ кэмэ кэллэ. Мин туспар барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолла.

Андрейга, таптаабат киһиэхэ, иккиһин баран олоҕор өссө улахан охсууну ылыа, ол кэриэтин бүгүн барытын миигиттэн иһиттин. Иванна хаан уруу эдьиийэ буоларын иһиттэҕинэ, бара сатыа суоҕа. Андрейдыын туспа олороллоро да, Иваннатынаан тэйсибитэ да өйүгэр-санаатыгар уларытыыны киллэрбэтэх. Онон этэр эрэ буоллаҕым. Бэркэ гыннар, миигин эрэ абааһы көрүөҕэ, онтон аҕабыт баар дии, киниэхэ этэрин-эппэтин бэйэтэ билиэҕэ.

— Чэ, ийээ, туох санаалааххын барытын аһаҕастык эт. Сокуоннай кэргэммэр тоҕо барыа суохтаахпыный? — Сайыына астына аһаабыт киһи быһыытынан дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн налыйан сытта.

— Чэ, иһит. Мин аны кэлэн кистиир кыаҕым суох. Биһиги дьиэ кэргэн олоҕо айгыраабатын, дьоллоох буоларын туһугар икки атахтаахха биллэрбэккэ, кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ буола сатаатым, — Мария бэрт кытаанахтык саҕалаата.

— Туох, туох диигин? — Сайыына ийэтин тоҥуй куолаһыттан соһуйан олоро түстэ.

— Миигин төһө баҕарар буруйдуоххун, бырастыы гынымыаххын сөп. Оттон аҕаҥ кыырпах да саҕа буруйа суох. Эйигиттэн эрэ күнэ-ыйа тахсар. Онон кинини хомотума, миигиттэн истибиккин аҕаҕар этэриҥ, эппэтиҥ бэйэҥ көҥүлүҥ.

— Тугу… — кыыс хайыы-үйэ куһаҕаны истэргэ бэлэмнэнэн, сирэйдиин-харахтыын уларыйан хаалла.

— Эн… Эн… — ийэтэ сирэйин саба туттан, кириэһилэтигэр балачча умса көрөн олордо. Онтон эмискэччи сиһин көннөрөн, төбөтүн хантаччы быраҕан, кыыһын утары көрөн олорон этиэх курдук тутунна, ол эрээри кыыһа толору уулаах хараҕын көрөн, аһынан, уйадыйыахча буолла.

— Эт эрэ, киһини тоҕо куттуугун? Туох алдьархайа буолла? — кыыс ийэтин таһыгар кэлэн тобуктуу түстэ.

— Эн… Миэхэ этэрим ыарахан. Ол эрээри син биир этэрбэр тиийэбин. Иванна… Иванна…

— Иванна… Туох буолбутуй?

— Иванна… Аҕаҕынан эн хаан уруу эдьиийиҥ… Аҕаҕыт… Евдокия кэргэнэ Александр этэ, — Мария сибилигин тыына хаайтарыах курдук куолаһа бобулунна, кыыһыгар күүтүллүбэтэх сураҕы иһитиннэрбитэ.

— Туох диигин… Туох диигин? — Сайыына ийэтин санныттан бобо харбаан ылла.

— Эһиги Иванналыын аҕаҕыт биир. Биһиги аҕаҕынаан биэс сыл оҕо күүппүппүт да, оҕоломмотохпут. Ол иһин оҕолонор баҕаттан Александры булбутум. Мин аньыыны оҥорбут да буоллахпына, ол эн бу күн сиригэр баар буоларыҥ туһугар этэ. Аньыылаах дууһаны, ийэҕин, бырастыы гын, — дьахтар атаҕар умса түһэн ытыы сытар кыыһын көхсүттэн имэрийэрин быыһыгар саҥа таһаарбакка ытаан барда.

— Суох! Суох! Хаһан да бырастыы гыныам суоҕа! Эн миигин уонна аҕабын таҥнарбыккын… Ситэри төрөппөтөҕүҥ буоллар! Буруйгун миигинэн таһаарыма. Аны кыыстаахпын диэн сананыма! — кыыс ойон туран хоһуттан сонун, бэргэһэтин, суумкатын ылаат, сүүрэр-хаамар икки ардынан тахсан иһэн, аҕатыгар кэтилиннэ.

— Хайа, Сайыына, туох буоллуҥ? — Алексей Никитич соһуйан саҥа аллайда, ытаан бөтүөхтүүр кыыһын кууһан туран, Мариятын диэки ыйытардыы көрбөхтөөтө.

— Аҕаа, аҕаа… Суох… Суох… Мин бэйэм, — Сайыына аҕатын илиититтэн мүччү көтөн, ааны саппакка таһырдьа ыстанна.

— Бу туох буоллугут, туох айдаанай? — Алексей Никитич сонун устан көхөҕө ыйыырын быыһыгар ыйытар.

— Туох буолуохпутуй? Бэйэтэ наһаалыыр, — Мария ытаабыт сирэйин сотто охсон, куукунаҕа киирэн кэргэнигэр ас сылытар түбүгэр түстэ.

— Ити кыыс кэлин олох ньиэрбэтэ бүппүт, бэйэтэ да табыллыбакка, муор-туор сылдьар киһини туох диэн мөҥөн-этэн кыыһыртыҥ? — аҕалара ыараханнык остуолга олордо.

— Андрейга бараары гынар. Ону мөхпүппэр кыыһыран дьаабыланар, — Мария остуолга олорбокко кэлэ-бара сылдьан кэпсээтэ.

— Күтүөппүт Андрей эппиэтинэһэ суох мөлтөх киһи эбит, эр киһи быһыытынан салгыы хайдах олоруохтаахтарын быһаарыахтаах буоллаҕа дии. Дьиэ кэргэн аҕа баһылыга ааттаах, ууга тааһы бырахпыт кэриэтэ сураҕа суох сүтэрэ диэн. Туох аанньа киһиттэн оннук тахсыай, — Алексей буоларын курдук кыыһын көмүскэһэ олордо. — Кыыһыҥ ханна барбытын биллиҥ дуо?

— Ханна барыай, Натальяҕа олорор. Билигин эрийэ сырыттым. Уоскуйдун, уһуну-киэҥи толкуйдаатын, — дьахтар туох да буолбатаҕын курдук тутунна, кэргэнэ уунан биэрбит чааскытыгар үүттээх хойуу чэй кутта.

16

Сайыына Алексеевна бүтэһик ыарыһах ааны сабан тахсан барарын кытта сылаатын таһаарардыы олоппоһугар быар куустан тиэрэ түһэн олордо. Хайыы-үйэ алта чаас буолбут. Үлэһиттэр үксүлэрэ барыталаатылар быһыылаах, дьахталлар хобулуктарын тыаһа тоҕо эрэ симэлийдэ. Сиэстэрэтэ детсадтан оҕотун ылар буолан, биэс чааска ыксаан барааччы.

Ийэтин кытта айдааннаах кэпсэтии кэнниттэн дьиэтигэр бара илик. Бу субуотаҕа Аан дойду дьахталларын күнэ, ийэтин көрсүспэтэҕэ хайыы-үйэ түөрт ый буолбут. Бастаан истэргэ сүрдээх ыарахан этэ. Киэҥ көхсө кыараабыта, уһун санаата кылгаабыта. Эриэн ыт элэгэр барбыт курдук санаммыта. Билигин кэм уоскуйа быһыытыйда. Аҕата эрэйдээх хас кэллэҕин ахсын сылдьан, кэпсэтэн-ипсэтэн барар. Ийэтинээн эйэлэһиннэрэ сатыыр, бэҕэһээ бырааһынньыкка хайаан да тиийээр, күүтэбит диэн этэн бараахтаабыта. Хайыыра буолла? Дьиҥинэн, олох олорбут, сиппит киһи быһыытынан толкуйдаатаҕына, ийэтин өйдүөн сөп. Кырдьык, кини төрүүрүн быатыгар Александры буллаҕа. Ол эрээри хомойоро диэн, тоҕо арыый да эрдэ, саатар оскуоланы бүтэрэр сылыгар эппэтэҕэ буолуой? Оччоҕо, баҕар, Иванналыын манныкка тиийиэ суох этилэр. Иванна Андрейы, онтон Андрей Иваннаны сөбүлүүрүн кини билбэт этэ, кэлин уорбалыы саныыр буолбута. Ол сэрэйбитин ырытан-толкуйдаан көрбөтөх буруйдаах. Наталья этэринэн, Иванна эдьиийиҥ буоларын эрдэ да билбитиҥ буоллар, маннык буолуо этэ, эн наһаа бэйэмсэх, атаах этиҥ, оттон Иванна балтым диэн син биир саҥата суох сөбүлэһэн сылдьыа этэ диир. Ол төһө сөптөөҕө эбитэ буолла? Барытыгар миигин, «атаах, бэйэмсэх» кыыһы, буруйдууллар, оттон Иванна, Андрей төбөлөрө суох үһү дуо? Кинилэр эмиэ дьоллорун иһин охсуһуохтаах этилэр буоллаҕа, барытыгар эйэлэһэн, ньимиликээн буолан олорбуттарын мин хантан билиэмий?

Ол күн Натальялаахха ытаан-соҥоон киирбитэ. Наталья Григорийдыын сүрдээх эйэлээхтик утарыта көрсөн чэйдии олороллоро. Ортолоругар Марийкалара тугу эрэ кэпсээн чаҕаарара. Соһуйбуттара. Эмискэ уу чуумпу нуһараҥ киэһэ силлиэлээх буурҕа түспүтүн курдук буола түспүтэ. Кини ытаабытынан дьиэҕэ көтөн түһээт Марийка хоһугар ааспыта. Ороҥҥо умса түһэн ытаан дьигиҥнии сыттаҕына, Наталья киирэн баттаҕыттан имэрийэ-имэрийэ уоскута сатаабыта, Марийка тымныы чэй аҕалан биэрбитэ. Григорий тахсан барбыта.

Кэлин уоскуйан барытын кэпсээбитигэр Наталья соһуйбута. Эдьиийдии-балыстыыгытын олох билбэтэҕим, дьон эмиэ билбэт, оттон Иванналаах Андрей бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэллэрин, кыыс туохтан эрэ тутуллар курдугун билэр этим диэбитэ. Түүнү быһа кэпсэппиттэрэ. Бүтэһиктээх быһаарыныы тосхойбутун Сайыына өйдөөбүтэ эрээри, киниэхэ олус ыарахан этэ. Билигин да кини Андрейын таптыыр ээ. Эппиттэрин курдук, сүрэҕиттэн ылан хайдах быраҕан кэбиһиэй? Аҕыс сылы быһа таптаан, бэйэтинэн эккирэтиһэн кэргэн тахсыбыта. Баҕар, тапталлааҕар наһаа кыҥкыйдаабатаҕа буоллар, син олоруо этилэр. Ону кини наһаа күнүүлүүрэ, хараҕын далыттан олох таһаарбата. Бэл, үлэтигэр тардылыннаҕына, «чөҥөчөктөргүн хаардаабытыҥ буолаарай» диэн муннукка ыкпытынан барара. Билигин олоҕун саҥаттан саҕалыыра буоллар, тосту-туора быһыытын быраҕан, олох атыннык дьаһанан олоруо этэ.

Күн бүгүнүгэр дылы Иванналаах Андрей туһунан сурах иһиллибэт. Биирэ Алдан Хатыыстыырыгар, иккиһэ Мэҥэ Хаҥаласка, Майаҕа учууталынан үлэлииллэр. Иванна аспирантураҕа кэтэхтэн киирбит этэ да, оскуолатыгар төннүбүт үһү. Сураҕа, кылаастааҕын таһынан научнай салайааччы буолбут. Андрейдыын сыһыаннарын Натальялаах Григорий билэллэрэ буолуо эрээри, кулгаахтаахха иһитиннэрбэттэр. «Атын киһи кыттыспат дьыалата, онон туспа дьоҥҥо сүбэлэтэ сатаама. Киһи биир олоҕунан олорбот, атыны көрсүөҥ, кимнээҕэр үчүгэйдик олоруоҥ. Андрейынан эрэ уол оҕо барамматаҕа буолуо. Күн-дьыл оннооҕор буолуоҕу эмтиир. Олус уустугурдума. Наһаа элбэҕи этимэ-тыыныма. Тыалынан киирбит холоругунан тахсар. Онон тохтоо. Буруйа суох дьону мээнэ саҥарба, ол саҥаҥ бэйэҕэр төттөрү кэлэрин умнума. Тапталы киһи булбат, таптал бэйэтэ булар, онон ким да буруйа суох», — диэн Наталья бүтэһиктээх этиитин эппитэ. Этэр эттэҕинэ, эмиэ сөп курдук.

Ийэтинээн быһаарсыахтара. Ийэтэ эрэйдээҕи аһынар даҕаны. Оттон Иванналаах Андрейга «мин сыыспыппын, эһиги холбоһуҥ, мин көҥүл өттүбүнэн суолтан туораан биэрэбин» диэн тоҕо этиэхтээҕий? Күн-дьыл ааһан истэҕинэ, Дьылҕа Хаан бэйэтэ быһаарыа.

Хата, Натальялаах Григорийтан үөрдэ. Ыал буоларга санаммыттар. Бу соторутааҕыта дьүөгэтэ үөрэн-көтөн киирэн тахсыбыта: «Өрүс суола сабыллыан иннинэ бэлиэтиибит. Григорий төрөппүттэрэ миигин икки илиилэригэр түһэрэн ыллылар, онтон олус үөрдүм. Испэр ылыныахтара суоҕа диэн куттана саныырым. Онтон мин Марийкам Григорийы аҕам диэбитэ ыраатта». Маладьыастар, эгэ эрэ дьоллоох ыал буоллуннар.

Эмискэ телефон тырылыы түстэ, туруупкатын сулбу тардан ылбытыттан сонньуйа санаата.

— Алло, Сайыына Алексеевна, дорообо. Бүгүн киэһэ ханна бараҕын? — улуустааҕы ыччат отделын начальнига Иннокентий Ефремович куолаһын уталыппакка биллэ.

— Суох, ханна да барбаппын.

— Оттон дьахталлар бырааһынньыктарын ханна бэлиэтиир санаалааххыный?

— Ону эрэ толкуйдаабакка олоробун.

— Сэттискэ культура дьиэтигэр ыччат баала буолар. Онно ыҥырабын. Ыҥырыыбын билигин тиксэрэбин дуо? — Иннокентий Ефремович сүрдээх булгуччулаахтык этээт, кыыс хардарыан икки ардыгар тутуу былдьаһан, телефонун уурар тыаһа иһилиннэ.

Сайыына үрүҥ халаатын шифоньерга ыйыы охсоот, Иннокентий кэлиэн иннинэ поликлиникаттан тахсарга быһаарынан, түргэн үлүгэрдик хомуммутунан барда. Иннокентий Ефремович быйыл күһүҥҥүттэн эккирэтиһэр. Эппит тылын, санаабыт санаатын төлөрүппэт уол оҕото быһыылаах. Оттон кини өттүттэн истиҥ чуубустуба суох. Арай үлэһитин уонна киэҥ көҕүстээх холку майгытын убаастыыр. Оскуолаҕа, институкка үөрэнэр сылларыгар кинини сөбүлээн эккирэтэр, тоһуйар уол олох суоҕа, Андрейынан эрэ олорбута. Онон Иннокентий Ефремович ухаасыбайдыыра эмиэ интэриэһинэйгэ дылы. Ол эрээри Андрей билигин биир этиини оҥороро буоллар, кинини кытта сир уһугар тиийэ барсыа этэ. Ол да иһин өс хоһоонугар этэн эрдэхтэрэ «сөбүлээтэххинэ сүгэһэрдээххэ, таптаатаххына тайахтаахха» диэн.

Кыыс иккис этээстэн кирилиэһинэн тоһугураан түһэн иһэн, киппэ көрүҥнээх Иннокентий Ефремович кыараҕас хараҕын эбии симириктии көрөн, үрүҥ тиистэрэ кэчигирээн, күлэ турарын көрөн «сык» гынна.

17

Мария сарсыарда эрдэ уһуктан баран, салгыы утуйан биэрбэккэ, эргичийэн-урбачыйан хата эбии сэргэхсийдэ. Уһун хойуу суһуоҕа ыһыллыбытын кэннигэр эрийэ тутан баран, сыттыктарын үрүт-үрдүгэр дьаарыстыы ууран өйөнө соҕус олорон, бииртэн-биир санаа ситимигэр уйдаран истэ.

Бүгүн өрөбүл. Алексейа — булт диэн баран муннукка ытаабыт киһи. Бээтинсэҕэ үлэ чааһын кэнниттэн тута дурдатыгар барбыта. Нэдиэлэни быһа аптамаат саатын бэлэмнэнэн сууйбута-соппута. Кыттыгаһа Миитэрэй, үйэтин тухары сылгыһытынан үлэлээбит кырдьаҕас, дурдатын сөргүтэ диэн арыый эрдэ барбыта. Оҕонньордуун олус тапсаллар, нэдиэлэҕэ биирдэ эмэ Миитэрэйэ көстүбэтэҕинэ, «оҕонньор туох буоллаҕай?» диэн телефон үрдүгэр түһээччи. Икки күн устата төһө эрэ буолары-буолбаты ыаһахтастылар. Күһүнүн куобахтыыллара, улахан булка тэринэллэрэ — бэйэтэ туспа бырааһынньык. Миитэрэй «Никиитиһим» диэн ааттыыр.

Алексей сымнаҕас буолан дьоҥҥо сөбүлэтэр. Иһиттэххэ, быыбар ахсын атын нэһилиэктэргэ баһылыктарын тохтотоору икки партияҕа арахсан туллаҥнатыы бөҕө буолбут буолаллар. Кинилэргэ оннук суох. Нэһилиэккэ сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн уонна баһылыгынан олорбут сылларын аахтахха сүүрбэ биэс сыл салайааччынан үлэлээн кэллэ. Быйыл лоп курдук 60 сааһын туолла. Быйылгы ыһыах кэннэ үлэтиттэн уурайаары сылдьар. Сураҕа, улууһун салалтата кыстыкка киллэрэн баран тохтуоҥ дииллэр үһү. Олус сылайда, онон уурайара, сынньанара ордук. Кэлин наһаа сылааргыыр буолла. Оскуолаҕа үлэлиир, иитэр үлэни тэрийэр уолу солбуйааччы гынаары була сылдьар. «Үчүгэй уол» диэн уу иһэ-иһэ хайгыыр. Кырдьык, өй-санаа, дьаһал баар оҕото быһыылаах. Төрөппүттэрэ үлэһит дьон. Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах, онон үлэлиэҕэ. Никиитиһи суохтатыа суоҕа.

Сайыыната били айдаан кэнниттэн кэлбэт, ийэтин буруйдаахтыыр. Дьахтар күнүгэр кэлэрин кэлбэтэҕэ эрээри, аҕатынан сахалыы орнаменнаах шкатулка ыыппыта. Сэрэйдэххэ, хомойбута уҕараабыт быһыылаах. Быйыл бырааһынньыкка сылдьыбыта. Эмиэ да сөп ээ. Манна ол биһигинниин бырааһынньыктаан тугу туһаныай? Бэккэ гыннар, күнү быһа Натальяҕа тахсан олоруо этэ, ону да Иванната кэлбэтэҕинэ. Кулуупка сылдьыбата чуолкай, барыта саҥа оскуоланы бүтэрбит оҕолор. Кини саастыылаахтарын аны кырытыннараллар. Саастара, кырдьык, ыраатта, сүүрбэ биэстэрин туоллулар.

Кини Алексейынаан ыал буолаат оҕолонуон олус баҕарара. Биир кэмҥэ ыал буолбут дьоно эбэтэр саастыылаахтара оҕоломмуттарын иһиттэҕинэ ыксыыра. Онтон түүнүн хараҕын килэччи көрөн баран сыппытын, хас түүн утуйбатаҕын Дьылҕа Хаан бэйэтэ эрэ билэрэ буолуо. Кып-кыра болтоллубут кыыһы санаатыгар оҥорон көрөрө, хайдах бүөбэйдиэхтээҕин, таҥыннарарын, аһатарын барытын ырытара-толкуйдуура. Оҕолоро суоҕуттан санааргыырын Алексей сэрэйэн: «Хаһан эрэ биһиги да дьиэбитигэр оҕо саҥата чугдаарыаҕа. Төрдүбүтүгэр оҕото суох аймахпыт суох», — диэхтиирэ.

Биэс сыл күүтэн баран оҕолонор баҕаттан Александры булбута. Александр Суоттутааҕы сельпоҕа суоппарынан үлэлиирэ. Оттон кини ол кэмҥэ маҕаһыын сэбиэдиссэйинэн олорбута. Александр дьахтар хараҕа быраҕыллар дьүһүннээх, уһун көнө уҥуохтаах киһи этэ. Революция саҕана сыылкаҕа кэлэн олохсуйбут нуучча төрүттээх буолан, бааһынай хааннааҕа. Мария иҥээҥниирин билэрэ, тэйэ туттара, төһө кыалларынан биир бииргэ хаалбат буола сатыыра.

Күһүн балаҕан ыйыгар этэ. Арыы Тииккэ атыы-эргиэн базатыгар киирбиттэрэ. Массыынаны толору арыгы, бородуукта арааһын тиэммиттэрэ. Нэһилиэктэртэн дьон кэлэн, уочарат бөҕө этэ. Эбиитин уһун ардахтаах күннэр туран, суол куһаҕана. Төннөн иһэн суолларын ортотугар халыҥ сис тыаҕа батыллан хаалбыттара. Массыына утары кэлэригэр эрэллэрэ суоҕа. Хайыы-үйэ түүн үөһэ буолан эрэрэ. Александр массыынатын таһаараары күрдьэҕин туппутунан бадарааны кытта наар булкуспута. Тыаттан титирик мастары суулларан көлүөһэтин анныгар симэрэ. Массыына сатаан тахсыбаттыы олорбут этэ. Онон халлаан сырдаатар эрэ, Александр сатыы баран трактор ыҥыран состорорго, оттон Мария таһаҕаһын көрө хааларыгар сүбэлэспиттэрэ.

Түүн тымныйан барбыта. Бензиннэрин харыһыйан, массыыналарын тохтуу-тохтуу собуоттаан, дьагдьайан барбыттара. Кэпсэтиилэрэ тахсан биэрбэтэҕэ.

— Ычча, Александр, ириэххэ, биирдии үрүүмкэ водката иһиэххэ, — диэн Мария этии оҥорбута.

— Суох, мин арыгы испэппин ээ, — диэн Александр кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ.

— Чэ, оччоҕуна, саатар, халбаһылаах килиэптэ сиэххэ. Бачча ас-үөл үрдүгэр аччыктыы олоруохпут дуо? — диэбитэ.

Тэринэн аһаабыттара. Онтон Мария тыл көтөҕүүтүнэн тоҥмот гына ыга сыстан олорон, нуктаан ыларга быһаарыммыттара. Дьахтар сытыытын-хотуутун киллэрэн, Александрга бэйэтэ атаакалаабыта. Күүһүнэн кэриэтэ эр киһи түөһүгэр ыга сыстан уоһуттан имэҥнээхтик уураан барбытыгар, киһи эрэ буоллар, эр киһитэ өтөн, дьахтары хам кууспута…

Ити курдук кинилэр көссүү буолбуттара. Александр арахсыбат киһи буолан биэрбитэ. «Туспа барыахха, холбоһуохха» диэн хаста да этитэлии сылдьыбыта. Кистээн-кистээн маҕаһыыҥҥа көрсөллөрө. Син сылтан ордук сылдьыбыттара. Мария бастаан ылларыах курдук буолан иһэн, икки ыал олоҕо ыһыллыыһы диэн сэрэхэчийэн, тэйитэр эрэ кыһалҕаламмыта. Эбиитин Евдокия ыараханын билбитэ.

Александр мөлтөх характердаах буолан биэрбитэ. Соһуччу арахсыыны тулуйбатаҕа. Арыгы иһэр буолбута. Онно эбии оҕо эрдэҕинэ, «саһарар» ыарыыга ыалдьыбыта көппүтэ. Аҕыс сылынан быарынан ыалдьан суох буолбута. Евдокия барытын тулуйбута, бэл, дьонун кытта олорбокко, куоракка эдьиийигэр киирбитин үрдүнэн, сокуонунан арахсыбатах буруйугар, хара охтуор дылы көрбүтэ, ыарыыласпыта, тиһэх суолугар атаарбыта.

Кинилэр сыһыаннарын дьон-сэргэ уорбалаабатаҕа. Арай Евдокия билэрэ эрээри, дириҥэппэтэҕэ, дьоҥҥо биллэрбэтэҕэ. Өйдөөх дьахтар өйдөөхтүү быһаарыммыта.

Киһини хомоппутун, тыыннааҕар бырастыы гыннарбатаҕын, барытын бэйэтин иһигэр хаатыйаланан, ыар ыарыыга ылларан, кылгас үйэлэммитэ буолуо дии санаатаҕына, улаханнык буруйдана саныыр. Онон бэйэтин кыыһын эрэ иннин санаабакка, Иванна тапталыгар, олоҕор дьоллоох буоларын туһугар сэмэйдик тугу эмэ көмөлөстөҕүнэ, буруйун боруостаабыт курдук сананыа этэ.

Алексейа сэрэйээхтээбэтэҕэ. Үлэтинэн эрэ олорбута. Эбиитин ити кэмҥэ университет тыа хаһаайыстыбатын факультетыгар ветеринар үөрэҕэр кэтэхтэн үөрэнэр буолан, кинини кэтиир-маныыр солото суоҕа, түүлүгэр баттатан да көрбөт быһыылааҕа.

Сайыынам барахсан аҕатыгар эппэтэ. Аҕатын харыстаата. «Төрөппүт, төрөппөтөх да буоллун, киниттэн атын аҕам суох» диэн Натальяҕа этэн барбыт этэ, ийэбэр иһитиннэрдин диэн соруйан эттэҕэ.

Туруохха, чаас ырааппыт. Саастаах дьахтар наһаа тоҕус чааска дылы таралыйа сыппат буоллаҕым. Төһө да буруйданнарбын, кыыспар этэн, санныбыттан ыарахан таһаҕаһы түһэрэн чэпчээбит курдук буоллум. Аны Андрейынаан ситэри арахсан, бэйэтин аналын көрсөрө буоллар, төһө эрэ дьоллонор этим. Ыал буолан олорорго эр киһи таптала улахан оруолу ылар. Дьахтар күүстээх тапталынан дьиэ кэргэн олоҕо кыайан тутуллубат эбит. Онон Сайыынам умса түстэҕинэ, сүүһүттэн өйүүр, иттэнэ түстэҕинэ, кэтэҕиттэн өйүүр, аҕатын курдук киһини көрсөрө буоллар, олоҕун тухары таптал сыралҕаныгар угуттанан, кыһалҕаны билбэккэ дьоллоохтук олоруо этэ. Кини Алексейа эр киһилии уһун санаалаах, киэҥ көҕүстээх, судургу майгылаах буолан, баччааҥҥа дылы мааны ыал аатын ылан олордохторо. Этэргэ дылы, сорох сороҕор дьахтар хаппырыыһын тулуйан, холкутук, чуумпутук аһаран, дьиэтин иһигэр аргыар киллэрбэтэҕэ элбэх буолуохтаах.

Эмискэ сотовай телефона тыаһыы түстэ, дьахтар сылаас суорҕанын арыйа быраҕаат, туумбатыттан телефонун харбаата.

— Хайа, сыллыый, тура иликкин дуу? Бөлүүн кус бөҕө киирдэ. Түргэнник тура оҕус, чэйгин уур. Билигин тиийиэҕим, хоҥнон эрэбит, — диэн Алексей саҥата баһаарыйда, хардатын истибэккэ, сотовайын ууран кэбистэ.

«Оҕонньор баата билигин да баар. Ити идэтэ ээ, биир эмэ улахан куһун тута буһаттарар үгэстээх», — Мария оронуттан туран күннээҕи үлэтин түбүгэр түстэ, сып-сап хамсаммытынан барда.

18

Дьокуускайтан тахсан Кангалаастыыр суол устун хараҥа өҥнөөх автобус элээрдэн истэ. Күнүс 1 чааска паром хоҥнуохтаах. Онно-манна тардыллан, хойутаан айаннаабыт буолан, парому баттаһар туһуттан, пассажирдар бары ыксаан өгдөрөҥнөһө олордулар. Андрей санаатыгар эмиэ ыксыыр, аҕата улууска тоһуйуохтаах, дьиэтигэр хонон ааһыа этэ буоллаҕа дии. Ол иннинэ Сайыынаны көрсөн быһаарсар баҕалаах.

Күрэхтэһэн, сылайбыта таайан, Андрей микроавтобус биир тэҥник сырылыыр тыаһыгар бигэнэн, нуктаан тоҥхолдьуйбахтыы олордо. Массыыналара паромҥа киирэн, арыый сэргэхсийэн, палубаҕа хаамар-сиимэр дьону одууласта. Билэр дьоно син бааллар эбит эрээри, кэпсэтиэн соччо баҕарбат буолан, түһэ соруммата. Алдантан кэлбитэ нэдиэлэттэн орто. «Боотурдар оонньууларыгар» оскуолатыттан биэс уолу көҥүл тустууга аҕалбытыттан иккитэ ыйааһыннарыгар үс иһигэр киирэн, астына сылдьар. Бэҕэһээ оҕолорун автобуска уган атаартаабыта. Сарсыарда оскуолатыгар эрийэ сылдьыбыта: директора күһүн үлэлии кэлэр инигин диэн тоһоҕолоон ыйыппытыгар «көрүллүө» диэн хардарбыта.

Бэҕэһээ Олимпийскай резервэ оскуолатыгар тренеринэн ыҥырдылар, онон үөрэ сылдьар. Былырыын миэстэ таҕыстаҕына ылаарыҥ диэн этэн барбытын өйдүүллэр эбит. Дьиҥинэн, Хатыыстыырга үлэлииргэ усулуобуйа баарын баар да, ырааҕа бэрт. Дьокуускайга үлэлээтэҕинэ, Иваннатыгар чугас буолуо этэ. Ааспыт кыһын билсибэтилэр эрээри, син барытын истэ-билэ олордо. Сайыына бастаан араастаан мөҥөн-этэн сурук суруйуох курдук буолан иһэн, кэлин чуумпурда. Бу иллэрээ күн Анфисаҕа сылдьан истибит сонуна өйүттэн-санаатыттан олох тахсан биэрбэтэ.

— Хайа, тыыннаах эбиккин дуу, дьахтартан куотан күрэммит эр киһини бачча сааспар дылы истэ иликпин, — Анфиса оруо маһы ортотунан саҥара көрсүбүтэ.

— Күрээбэтэҕим, кыайан олорор кыаҕа суох буолбуппутуттан ыксаан, хайа-хайабытыгар бириэмэ биэрэн барбытым, — Андрей Анфиса майгытын билэрэ бэрт буолан, дьахтар саҥатыгар суолта биэрбэккэ, дьыбааҥҥа кэлэн олордо.

— Онон, дьэ, устар кыһыны быһа тугу толкуйдаан таһаардыҥ? — Анфиса быар куустан токкоолоһон барбыта.

— Тугу быһаарыамый, күрэхтэһии бүттэҕинэ, дойдубар баран, сайабылыанньа биэриэххэ диэн Сайыыналыын кэпсэтэр былааннаахпын. Инникитин бииргэ олорор кыахпыт суоҕун кини да өйдөөтө ини.

— Абыраабыккын, — Анфиса өс-саҕа буолла, остуолга ас тардан барда. — Кэл, олорон аһаа. Эйиэхэ сонуннаахпын, бука, истэ илигиҥ буолуо.

— Ол тугуй? — уол киниэхэ сыһыаннаах сонун буоларын сүрэҕинэн сэрэйэн, долгуйбутуттан чэчэгэйэ кытта кэйиэлээн барарга дылы буолла.

— Иванна оҕо эрдэҕиттэн Сайыынаны тоҕо наар араҥаччылаан, кини туһугар олоҕун барытын туран биэриэх курдук буоларын биирдэ эмэ сүөргүлүү санаан аһарбытыҥ дуо?

— Суох… Кыра саастарыттан иннэлээх сап курдук арахсыспат дьүөгэлиилэр этэ, ол иһин ини… — Андрей Анфисаны халты көрөн, чэйин сыпсырыйбыта буолан балачча олорбохтоото. — Ол эрээри… Евдокия: «Туох хара сорой, Сайыына туһугар олох олороҕун дуо, этэн кэбис», — диэн этэрин хаста да түбэһэн истибитим. Ону дьиибэргиибин ээ.

— Дьэ, ити. Эдэр киһи эрээригин, толкуйуҥ сытыыта суох эбит, ол таайыллыбатах таабырыҥҥа күлүүс тылын кыайан булбатаххын. Сайыыналаах Иванна биир аҕаттан төрөөбүт эдьиийдии-балыс кыргыттар. Иккиэн эйигин таптыыллар. Иванна балтын иннин быһа хаамыан баҕарбат, Сайыына хаппырыыһын барытын тулуйаахтыыр.

— Ол аҕалара кимий? — уол үөйбэтэх сонунун истэн мах бэрдэрдэ.

— Иванна аҕата Александр. Евдокия дьон билиэн баҕарбат этэ. Кыыһын инники олоҕо итинник эргийиэ дии санаабатах буоллаҕа. Иваннаҕа аҕата ол туһунан өлүөн иннинэ эрэ эппитэ, онтон атын кини да билиэ суоҕа этэ. Александр ситэри эппэтэҕэ, Иванна билбэтэҕэ буоллар, баҕар, кыргыттар дьылҕалара атыннык салаллыа хааллаҕа.

Ити кэпсэтии кэнниттэн Андрей бэрт элбэҕи ырыта санаата. Хайдах да эргиппит иһин, Мария барытыгар буруйдаах буолан тахсар. Кыыһын харыстаан кыһалҕаттан эппит. Хааһах иһигэр бүргэһи кистээбэккин. Аҕаларыгар даҕаны кэлин иһиллэрэ буолуо буоллаҕа.

Сайыына Иванналыын уһаппакка-кэҥэппэккэ быһаарсаллара ордук буолууһу. Ити кистэлэҥи үһүөн биллэхтэрэ. Анфиса кыһыылаах баҕайытык сэтэрээн эппитэ өйүттэн тахсыбат: «Дьахталлар быһаарсалларын күүтэн бэрт киһи хохоллон олорор инигин, ити барыта эн быһаарымтыата суоххуттан таҕыста… Хата, кини кими таптыырын сыбаайбалаан баран билбит үһү».

Микроавтобустара паромтан таҕыста. Улуус киинигэр чугаһаатаҕын ахсын суоллара эбии кыараан, охсуута элбээн истэ.

Сотору улуус киинигэр Бороҕоҥҥо киирдилэр. Андрей суол айаҕар турар Улуу Кыайыы 55 сылыгар тутуллубут үс этээстээх таас дьиэҕэ түстэ. Манна иккис подъезка Сайыына олорор. Үлэ чааһа бүппүтэ ыраатта, Сайыына дьиэтигэр баар буолуохтаах. Иккис этээскэ сүүрүүнэн дэгэйэн тахсан, 25-с квартира звоногун баттыах курдук буолан иһэн, эмискэ долгуйан кэллэ. Уонча сылы быһа доҕордоһон, биир сыл ыал буолан олорбут киһитэ, кэргэнэ, ытаан-соҥоон айманарыттан салла санаата, бэл, күөмэйэ куурбукка дылы буолла, кэтэҕин имэриммэхтээн ылла. Бачча кэлэн баран туруо дуо, звоногу баттыалаата.

— Киир, аан аһаҕас, — Сайыына саҥата чаҕаарда.

Кыыс, Андрей киирэн турарын көрөн, куукунаҕа ас астаан тугу эрэ кырбыы туран, быһаҕын ыһыгынна.

— Андрей… Хантан кэллиҥ? — хараҕар үөрүү кыыма билиннэ.

— Дорообо, Сайыына. Куораттан… — Андрей ыҥырыы күүппэккэ, төһө кыалларынан кытаанахтык туттан, остуол таһыгар турар олоппоһу ылан олордо.

— Андрей… уларыйбатаххын, арай модьураабыт көрүҥнээххин, сиппиккин-хоппуккун, — Сайыына таптыы, имэрийэ көрө олорон истиҥ баҕайытык унаарытта, эмискэ көрсүһүүттэн ис-иһиттэн долгуйан, иэдэстэрэ тэтэрэн, эп-эппэҥнэс буолла.

— Эн саныырыҥ курдук букатынныы кэлбэтим, билигин барабын. Урукку кэпсэтиибитин салгыы быһаарсаары кэллим, — Андрей кыыһы аһыннар да, хара маҥнайгыттан кытаанах тыллары эттэ.

— Ол аата, кырдьык буоллаҕа, Иваннаны таптыыгын… — Сайыына ыйытар, бигэргэтэр санаатын туттуммата, куолаһа титирэстээтэ, иһиллэр-иһиллибэттик саҥарда. Хараҕа ууламмытын көрдөрүмээри, түҥнэри хайыһан түннүккэ турар сибэккилэр саһарбыт сэбирдэхтэрин тонообута буолла.

— Сайыына, бырастыы гын, мин… Кырдьык, Иваннаны таптыыбын… Итинниккэ хайдах тиийбиппитин бэйэҥ билэн олороҕун. Кырдьык, барытыгар мин буруйдаахпын. Быһаарымтыата суох, мөлтөх киһи буоламмын, эһигини, бэйэбин даҕаны эрэйдээтим… Иванна буруйа суох, биһигини араарар санаата олох суоҕа.

— Сөп, чэ, мин барытын өйдөөтүм. Көрдөһөбүн, бар. Мин соҕотоҕун хаалыахпын баҕарабын… Иваннаҕа өһүм суох. Сайабылыанньаны мин бэйэм биэриэҕим, уһуннук тутуом суоҕа, — Сайыына түргэн үлүгэрдик ойон туран, хоһугар киирэн аанын ыга сабынан кэбистэ.

Андрей ордук-хоһу тылы эбии саҥарар наадата суоҕун сүрэҕинэн өйдөөн, аан таһыгар тэпсэҥнээмэхтээн баран тахсан барда. Сайыына дууһата кураанахсыйа түстэ, сыттыгар умса түһэн уйа-хайа суох ытаан барда. Андрейдыын арахсыбыттарын, Иванналыын биир аҕалаахтарын хайдах да кистии сатаабыт иһин, сир аннынан син биир барыта иһиллиэҕэ, сэтэрээччилэр көстүөхтэрэ. Чэ, иһиттиннэр, дьон айаҕын саба туппаккын, оннооҕор балаҕан муннуга истэр кулгаахтаах, кэпсиир айахтаах дииллэр. Сотору мин да тиэргэммэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа.

Уоскуйаары, оронугар тиэрэ түһэн сытан, дьиэтин истиэнэтин обуойун дьэрэкээн оһуордарын одуулаһа сытта.

19

Иванна дьиэтигэр олус сылайан кэллэ. Сибилигин оронугар охтон түһэн утуйуон эрэ баҕарар. Бу нэдиэлэни быһа оскуолаларыгар үөрэх дьыла аһыллыытыгар бэлэмнэннилэр. Директора сайын устата оскуолатын муостатын саҥардан, буор куттаран баран уоппускаҕа барбыта ыйтан орто. «Эдэр киһи солбуй. Үлэҕэ-хамнаска үөрэн», — диэн кинини бэйэтин оннугар хаалларбыта. Комиссия бөҕө кэлэн ааста. Биир күн СЭС-лар, иккис күн баһаарынайдар, онтон аны бүгүн муниципальнай тэриллии дьаһалтатыттан уонна үөрэх управлениетыттан капитальнай өрөмүөнү төһө хаачыстыбалаахтык ыыппыттарын бэрэбиэркэлээн бардылар.

Үс комиссия хардары-таары кэлэн сэрэтии бөҕө суруйбуттарын, ону туоратарга сэниэтэ-сылбата баранна. Оскуола директорын үлэтэ сыанан-арыынан аҕаабат үлэ эбит. Хайдах барытыгар тиийинэн-түгэнэн сылдьаахтыыра буолла? Эппиэтинэһэ улахана бэрт, киһи төбөтө ыалдьар дьыалата.

Иванна сымыыт ыһаарылыы охсон остуолугар олорорун кытта телефон тыаһаата.

— Алло, Иванна, бу мин Натальябын. Бэҕэһээ Андрей кэлэн барда. Куоракка үлэ булбут. Алданыгар баран хомунан кэлэ охсоору ыксыыр.

— Биир сыл үлэлээт эмиэ төннөр дуо? Ханна да олохсуйан үлэлиэ суох буолбат дуо? — Иванна уол сыллата сиртэн-сиргэ көһөн үлэлиирин сөбүлүү истибэтэ.

— Бээ, тохтоо. Бэҕэһээ кэлэн иһэн Сайыынаны көрсүбүт, сайабылыанньа биэрэргэ сөбүлэспит.

— Тоҕо түргэнэй?

— Эн истэ иликкин дуо? Эдьиийиҥ Анфиса эппэтэҕэ дуо? Эһиги аҕаҕыт биирин Сайыына билэр ээ. Андрей эмиэ билбит, — Наталья саҥата кыыһы өй-мэй ыытта. Хараҕа ирим-дьирим буолла. Соһуччу сонунтан соһуйан, аттыгар турар кириэһилэҕэ олоро түстэ.

Сайыына хаһан кимтэн билбитэ буолла? Соһуйан төһө эрэ улахан охсууну ылла, тугу эрэ санаата? Тоҕо сайабылыанньа биэрэргэ ыксаата, Андрей күһэйбэтэ ини… Киниттэн хомойдоҕо. Бука, Иванна оҥоһуута буоллаҕа диэн санаан эрдэҕэ буолуо. Хайдах гынан урукку доҕордуу сыһыаннарын эргитэллэр? Хайалара бастакынан илиитин уунуой? Сайыына утары хардыыны оҥоруо суоҕа. Кини иитиллиитэ, эргимтэтэ, майгыта оннук. Бастакы саҕалааһыны киниттэн атын ким да оҥорбото чуолкай. Чэ, кини оннооҕор буолуоҕу тулуйбута, билигин да маҥнайгы хардыыны оҥоруон сөп.

Ити кэмҥэ телефон тохтоло суох тыаһаата. Кэтэһэн олорбохтуу түһээт, тулуйбакка туруупканы ыларын кытта, сэрэйбитин курдук, Наталья саҥата умайыктана түстэ:

— Иванна, туох буоллуҥ? Сэрэйдэххэ, эмиэ Сайыына туһугар ыалдьа олороҕун дуу? Мин истибитэ буолуо диэн ити боппуруоһу ырааҕынан тумна сылдьыбытым… Алло, Иванна, истэҕин дуо?

— Наталья, бырастыы гын. Сарсын эрийээр. Мин билигин кэпсэтэр настроением суох, — Иванна саҥата иһиттэн нэһиилэ таҕыста.

— Кэм буолуо, итинник буолуохтаах этэ. Дьон туһун саныы олорума, бэйэҥ олоххун толкуйдаа. Эйигинэ да суох Сайыына иннигэр-кэннигэр түһэччилэр элбэхтэр, — диэт, туруупкатын ууран кэбистэ.

Наталья барахсан… Дьон туһун санаама диир, бэйэтэ буоллаҕына атын дьон дьылҕатыгар ыалдьан соло булбат. Григорийынаан манна кэлиэх киһи, соторутааҕыта ыарахан буолан, кыайан кэлбэккэ сылдьар. Маладьыастар, дьиэ туттаары уһаайба ылбыттар этэ. Күтүөт дьаһал бөҕө, хайыы-үйэ саас дьиэтин маһын бэлэмнээбит. Онон акылаатын хаар түһэ илигинэ уурар былааннаах диэн Наталья үөрэр-көтөр. Бука, отун үлэтин үмүрүппүт буоллаҕына, дьиэтин тутуутун саҕалаан эрдэҕэ буолуо.

Таптал… Тапталы дьон араастаан өйдүүр. Кини киһини билиэҕиттэн үс киһини таптыыр: ийэтин, Сайыынаны уонна… Андрейы.

Ийэҕэ таптал үйэ тухары сүрэххэр илдьэ сылдьар муҥура суох уонна солбуллубат, истиҥ, ытык иэйии буолар. Күн сирин көрдөрбүт күндү киһигин, ырыаҕа ылланарыныы, алмааска да биэрбэккин, күҥҥэ да атастаспаккын. Ханнык баҕарар ыар түгэҥҥэ эйиэхэ эрэллээхтик илиитин уунар киһи ийэҥ эрэ буолар.

Онтон хаан уруугар, бииргэ төрөөбүккэр таптал олох атын. Бэйэҕиттэн балыс буоллаҕына, куруутун араҥаччылыы, көрө-истэ сылдьаҕын. Ол эрээри улахан үлэһит киһи буоллаххына, төһө да хомолтону, үөрүүнү тэҥҥэ үллэһиннэргин, проблемаҥ олох туспа буолар. Сайыынаны кини бииргэ төрөөбүтэ суох буолан, эдьиий балыска сыһыаннаһарын курдук, истиҥник таптаабыта. Дьылҕалара кинилэргэ ыар моһолу бэлэмнээтэ. Олох олоруу ыраас хонууну туоруур буолбатаҕын этинэн-хаанынан биллэ.

Төһөтүн да иһин, аҕата кини дьарамай санныгар ыар сүгэһэри сүктэрэн барда. Ону тулуйан баччаҕа кэллэ. Балта уйан, хоргус буоллаҕына, кини кытаанах, дьэбир. Ити барыта тас көстүү этэ, дьиҥинэн, таптыыр киһитин атын киһиэхэ «сыбааттаан», усулуобуйа тэрийэрин барытын сүрэҕэр саһыаран сылдьан, төһөлөөх элбэхтэ хараҕын уутун тохпута буолуой? Билигин Сайыына арахсарга сайабылыанньа биэрэргэ быһаарыммыт буоллаҕына, суол аһаҕас диэн үөрэр санаа киниэхэ суох. Андрейга эппитин курдук, бастаан Сайыына олоҕун инникитин хайдах былааннаммытын билиэн наада. Ити кини иэһэ буолар. Сайыына сэрэйбэтин курдук хайдах ону билиэххэ, кыаллар буоллаҕына, көмөлөһүөххэ сөбүй? Кыыс билигин кинини чугаһаппата чуолкай, икки хараҕар көрүөн баҕарыа суоҕа. Бастакы олоҕор табыллыбакка, онтон тэмтэрийдэҕинэ, Иванна бэйэтин хаһан даҕаны дьоллооҕунан ааҕыныа суоҕа.

Оттон уолга таптал… Ити икки тапталтан олох атын. Таптыыр эр киһиҥ өйгүнэн-санааҕынан эрэ буолбакка, эт-хаан өттүнэн бииргэ буолар киһиҥ. Олохторун үйэ-саас холбоон, оҕо төрөтөн, ийэ, аҕа буолар дьолун билии, аймаҕы, урууну тэнитии… Ону таһынан ыарахан кэм, уустук сыһыан диэн эмиэ ханна барыай? Күнүү уонна таптал — арахсыспат аргыстар. Таптыыр буолаҥҥын күнүүлүүгүн, күнүүтэ суох таптал суох. Кинилэри кытта дьахтардаах эр киһи бэйэ-бэйэлэригэр тардыһар эт-хаан эймэнийэр имэҥэ аргыстаһар. Эр киһиэхэ таптал кэлин кырдьар сааска убаастабылга, бэйэ-бэйэни өйөнсүүгэ уларыйар дииллэр. Дьиэ кэргэн быһыытынан дьиэ иһинээҕи проблемаҥ биир буолар.

Ити кэмҥэ телефон тыаһаата. «Эмиэ Наталья» дии санаат, туруупканы кулгааҕар даҕайарын кытта Андрей сүрдээх истиҥ куолаһа иһилиннэ:

— Иванна, дорообо, тугу кэпсээтиҥ?

— Дорообо, туох баарый? — кыыс эмиэ буоларын курдук тоҥуйдук хардарда.

— Сарсын Алданнаатым. Нэдиэлэнэн хомунан кэлиэм этэ. Олимпийскай резервэ оскуолатыгар тренер миэстэтэ тахсыбыт, онно үлэлииргэ ыҥырбыттарыгар сөбүлэстим, — уол кыыс тоҥуй хардатыгар кыһаммакка үөрүүтүн үллэһиннэ. — Дойдубар биир хонон киирдим. Григорий дьиэтин көҥдөйүн хата бүтэрэрэ чугаһаабыт. Эһиил киириэхпит диир, эбиллии күүтэллэр эбит.

— Дьэ, уонна тугу кэпсээн үөрдэҕин? — кыыс тоҕо эрэ төттөрүлэһэриттэн бэйэтин бэркиһии санаата.

— Сайыынаны көрүстүм… Сайабылыанньа биэриэм, уһуннук тутуом суоҕа диир.

— Эҕэрдэлиибин, элбэҕи ситиспиккин, — Иванна эҕэлээхтик хардарда.

— Иванна, Алдантан кэллим да, итиннэ тиийиэҕим. Мин эйигин таптыыбын. Истэҕин дуо, Иванна, — уол куолаһа титирэстээн ылла.

— Чэ, пока, — Иванна түргэн үлүгэрдик туруупкатын талыр гына быраҕаат, розеткаттан арааран кэбистэ. Сибилигин утарыта туран кэпсэппит курдук сүрэҕэ эп-эппэҥнэс. Иэдэстэрэ итийэн хаалбыттар. «Андрей миигин таптыыр» диэн санаатыттан эмиэ да куттанар, эмиэ да үөрэн ис-иһиттэн сырдаан, мичилийэн кэлэр. Андрей эппит тылыттан ууллан хааларга дылы буолла, атахтара накыйан бардылар, тоҥон дуу, итииргээн дуу, ибигирээн ылла… Тапталлара диэн бу буоллаҕа. Уһуннук да күүттэ бу түгэни. Ама, кинилэр уһун сылларга дьон хараҕыттан кистээн, сүрэхтэригэр саһыаран бүөбэйдээн кэлбит ыралара туолан, бииргэ буолар кэмнэрэ дьэ кэлбитэ буолуо дуо?

20

Субуота. Наталья хара сарсыардаттан ас астаан сылайа быһыытыйда. Уһун хара суһуоҕун мөлбөччү биир гына өрүнэн баран түһэринэн кэбиһэр идэлэннэ. Григорий суһуоҕун ыытан баран сылдьарын сөбүлүүр. «Мин уһун хара суһуохтааҕым, арылыйар кустукчааным» диэн ааттыыр. Кинини итинник истиҥник ааттаан ким да ымманыйбытын өйдөөбөт, бэл, ийэлээх аҕата улаханнык маанылаабаттара. Бэҕэһээ киэһэ Григорийыгар этин эрийтэрэн, салаатыгар хортуоппуйун хастатан, үлэтэ өссө эрдэ үмүрүйдэ. Бүгүн Марийкатын уон сааһын бэлиэтииргэ быһаарынан бу нэдиэлэни быһа түбүгүрдэ. Дьиҥинэн, Марийка сааһын от ыйыгар туолбутун дьиэ кэргэн иһинэн бэлиэтээбиттэрэ. Онтон бүгүн дьүөгэлэрин ыҥыртаата. Сайыыналаах Иванна билбэттэр. Иванна олох солом суох, директорбын солбуйа сылдьабын диэбитэ да, биир күн кэлэн барар ини. Өрүһү иккис паромунан туоруохтаах, Григорий кинини тоһуйа бараары массыынатын сарсыардаттан көрүнэ сылдьар. Кэллэҕинэ, понедельникка төннөр ини, массыына көстүөҕэ, ыксаатаҕына, Григорий да быраҕыаҕа.

Онтон Сайыына өрөбүлүгэр сир астыыр былааннаах, бүгүн дьонугар кэлэр. Сураҕа, Андрейдыын арахсар сайабылыанньатын суукка биэрбит үһү. Улууска үлэлиир кыргыттар Сайыынаны үрүҥ дьиэҕэ үлэлиир ухаасыбайдыыр киһилээх дииллэр. Тыала суохха мас хамсаабат, онон, бука, дьон билэн этэрэ буолуо. Сайыына оҕо эрдэҕиттэн сытыы-хотуу, онон мээнэ сылдьыбатаҕа буолуо, дьүһүнүнэн, быһыытынан-таһаатынан да киһи сирбэт, таҥаһынан-сабынан дьон хараҕа хатанар кыыһа. Элэккэйэ-сайаҕаһа, ким да иннинэ кини кэпсэтэн-ипсэтэн хайыы-үйэ быһаарсыбыт буолааччы. Сарсыарда Марияттан ыйыппытыгар күлэ-күлэ: «Кэлэр, кэлэр, тоҕо кэлбэт буолуоҕай?» — диэбитэ. Хаста да Иванна кэлэрин этэ сыһан баран туттуммута. Аны Сайыынаҕа алҕас этэн кэбиһэн, анарааҥҥыта аккаастанан кэлбэтэҕинэ, былааннаммыта барыта тохторугар тиийэр.

Григорий күлүм аллайбытынан киирэн кэллэ, кэнниттэн Марийка саппай уопсан кииристэ. Уол оҕо курдук күнү быһа аҕатын батыһар. Бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн биэрэр курдуктар. Сөбүлэһэллэр аҕай.

— Хайа, туллукчаан, аһыҥ бэлэм дуо? Мин төһөҕө барабын? — Григорий модьу-таҕа илиитинэн кэргэнин сымнаҕастык кууһан ылла.

— Пахай, пахай, бүтүннүү оҕунуох сытынан аҥылыйаҕын, халааппын киртиттиҥ, — дьахтар кыыһырбыта буолла.

— Мамуо, бэрэски сиибин дуо? — Марийка хайыы-үйэ бэрэскини ылан айаҕар уобан туран ыйыппыта буолан чаҕаарда.

— Сиэ, сиэ, аһаан барбаккыт дуо? — Наталья кэргэнин кэтит түөһүгэр төбөтүн уурда.

— Суох, түбүгүрүмэ, чыычаах, биһиги билигин бардыбыт, күнүскү паромунан кэлбит буоллаҕына, начаас элээрдэн кэлиэхпит. Хата, эн наһаа төттөрү-таары хааман мэскэйдэнимэ, кыратык сытан да ылыаҥ этэ, — эр киһи санныттан имэрийэн ылла. — Марийка, бардыбыт, уута ыларгын умнума эрэ, — диэт таһырдьа тилир гынан хаалла. Ийэлэрэ тахсан иһэр кыыһыгар кыракый пакекка бэрэски бэлэмнээбитин нэһиилэ куду аста.

Григорийынаан иккиэн муор-туор сылдьан баран, ыал буолан, чахчы, дьоллоохтор. Олох диэн, кырдьык да, таайыллыбат таабырын эбит. Григорийы эрэ таптыам диэн санаатыгар оҕустаран көрбөтө. Таптал хайдаҕын билигин дьэ билэн олорор. Олохторо алтыһар дьон суоллара син биир ханнык эмэ түгэҥҥэ бииргэ охсуллан ааһар эбит. Иккиэн биир дойдулаахтар эрэ курдук көрсө сылдьыбыттара ээ. Тапталлара хайдах саҕаламмытай? Былырыын сэтинньи ыйга этэ. Григорий гараһыттан ааһан иһэрин дэҥнэтэ кэлэ-бара көрсөрө. Биир кэмҥэ үөрэммит дьон быһыытынан дорооболоһон, сороҕор тыл бырахсан ааһаллара. Ол эрээри кэпсэппиттэрэ суоҕа.

Нэдиэлэ инниттэн саха эстрадатын сулустара концертыы кэлэллэрин туһунан кэпсээн бөҕө тарҕаммыта. Күүтүүлээх күн тиийэн кэлбитигэр кыыһа көҥүллэтэн үөрэн-көтөн барбыта. Концерт кэнниттэн «Ностальжи» тэрийэллэр диэн буолбута. Уон чаас ааһыыта Марийка ыксаан аҕай киирбитэ.

— Мамаа, гараж диэки киһи хаһыытыыр… итирик киһи быһыылаах.

— Оҕолор мэниктээн хаһыытыыллар ини, — Наталья аахайбатаҕа. — Пельмениҥ сойо илигинэ түргэнник аһаа.

Марийка эстрада сулустарыттан ордук Саарыны, Сайыына, Александр Бурнашевтары сөбүлээбитин кэпсии турда, пельменин харса суох мотуйбута.

— Туохха ыксыыгын, холкутук олорон аһыаххын, — ийэтэ кыыһа аһаан хабыалыырын сэмэлээтэ.

— Мин билигин… — Марийка ийэтигэр тохтотуох бокуой биэрбэккэ, сонун, бэргэһэтин үрдүгэр түһээт таһырдьа ойбута.

Наталья быар куустан баран олоруо дуо, таҥнан эмиэ таһырдьа тахсыбыта. Сэтинньи ый бүтүүтэ буолан, халлаан дьыбарданан, киһи тоҥор тымныыта турара. Хаар хайыы-үйэ киһини тобугунан түспүт этэ.

— Марийка, ханна бааргыный? — Наталья олбуорун таһыгар төттөрү-таары сүүрэкэлээбитэ, ыйдаҥата суох буолан хабыс-хараҥа, эбиитин иһиллээбит курдук уу чуумпу киэһэ этэ. Эмискэ кыыһын саҥата иһиллибитэ.

— Маа… кэл, түргэнник…

Дьахтар чигди суолунан тыа саҕатыгар, гараж диэки бүтэйинэн кыбылла-кыбылла сүүрбүтэ. Сотору буолаат тоҥуу хаартан киһини туруора сатыыр кыыһын көрбүтэ. Көмөлөһөөрү, тоҥуу хаарынан быһалыы сүүрбүтэ. Хаарга бүтүннүү булкуллубут киһини сыһан-соһон дьиэлэригэр киллэрбиттэрэ. Киһилэрэ муостаҕа тыылыы тэбэн сыппыта. Бэйэлэрэ тоҥон бабыгырас буолбуттара. Наталья дьиэҕэ киллэрэн иһэн Григорийы билбитэ.

Марийка истибэтэҕэ буоллар, Григорий олох да тоҥон өлүө эбит, саҥата да тахсыбат буола тоҥмут.

— Туран олор, илиигин-атаххын үчүгэйдик имитэн биэр, үлүйбүт быһыылаах, — диэн эппитигэр киһилэрэ тураары үнүөхтээбитэ.

Наталья хоһуттан от-мас тиэйиитигэр туһаныам диэбит водкатын таһааран биир үрүүмкэ кутан биэрбитэ, эбиитин илиигин, сирэйгин сотун диэн сүбэлээтэ. Григорий тоҥон бабыгырыы-бабыгырыы илиитин, сирэйин ньууххаммыта буола олорбута. Ити кэмҥэ Марийка итии чэй кута охсон дьалкыһытан аҕалан биэрбитин эр киһи сыпсырыйан иһэн киирэн барбыта. Наталья өй булан телефонунан дьонугар биллэрбитигэр аҕата улахан уолунаан «һуу-һаа» буолан, икки өттүттэн өйөөн илдьэ барбыттара. Григорий тахсаары туран: «Баһыыбаларыҥ, өлөртөн быыһаатыгыт», — диэн муннун анныгар киҥинэйэн эрэрэ.

Сарсыҥҥы күнүгэр киэһэ улахан баҕайы хоруопка сакалааттаах киирэн кэлбитэ. Онтон ыла кинилэр ааннарын саппат. Бастакы кэмҥэ доҕор-атас курдук сылдьара. Этиттэриитэ суох мастарын хайытара, муустарын киллэрэрэ, хаардарын күрдьэрэ. Марийкалыын олус доҕордоспуттара. Онтон эргэ саҥа дьылтан саҕалаан Натальяҕа «атаакалаан», «күнүм-ыйым, тапталым» диэн тапталга билинэн барбыта.

— Эйигин таптыыбын. Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи таптыы көрүөх киһитэҕин, — диэн бэрт минньигэстик эппитэ Наталья сүрэҕин-быарын ортотунан киирбитэ.

Тугу уһатыахтарай? Наталья эркин курдук эрэллээх доҕор, үөрүүтүн-хомолтотун тэҥҥэ үллэстэр тапталлаах кэргэн көстүбүтүн киэр аспатаҕа, дьолугар сүрэҕэ сыыспатаҕа. Григорий хас күн, хас чаас ахсын таптала эбии күүһүрэн иһэргэ дылыта. Эбиитин төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэрэ Натальяны ытыстарын үрдүгэр түһэрэн ылбыттара. Марийканы сиэннэриттэн атыннык ааттаабаттар. Онтон ордук дьол ама баар үһүө? Көтөр кынаттаах көтөргө, киһи дьолго ананан айыллар буоллаҕына, киниэхэ, тыа боростуой дьахтарыгар, итинтэн атын дьол наадата суох. Кылаабынайа, Григорийа кинини таптаатын, кини аттыгар баар эрэ буоллун.

Ааны тэлэччи аһан Марийка ойон киирдэ, аҕылаабыт аҕай, иэдэстэрэ тэтэрэ кыыспыттар, сүүһүгэр көлөһүн бычыгыраабыт:

— Мама, Иванна кэллэ, онтон түһэрбитин кытта Сайыына ынырык үчүгэй иномарка массыынанан элээрдэн кэлэн олбуордарыгар киирдилэр. Мин далбаатаатым да, кинилэр көрбөтүлэр быһыылаах, — кэпсиир омунугар биир кэм бөтүөхтэс.

— Онтон эдьиийбит Иванна ханнаный? — диэбитинэн Наталья таһырдьаны былдьаста. Терраса ааныгар Иванналыын кэтиллэ сыстылар, ахтыспыт дьон быһыытынан куустуһан ыллылар.

— Ок-сиэ, дьүөгэм тупсубуккун даҕаны, дьолломмутуҥ сирэйгэр-хараххар баар, — Иванна дьүөгэтин бэйэтигэр сыһыары тардан кууспаҕалаан ылла.

— Улаханнык саҥарыма, киһини быһа этэн кэбиһиэҥ. Чэ, дьиэҕэ киир, сылайдаҕыҥ буолуо, — Наталья ийэ киһи быһыытынан дьоһуннаахтык туттар.

— Оҕуруот бөҕөнү ыспыккыт, сибэккигит силигилээбит аҕай, дьаһал бөҕө… — дьүөгэтэ хайгыырыттан соло булбат.

— Марийка Сайыынаны сибилигин иномарканан кэллэ диир, эйигин көрдө дуо?

— Мин саҥа түһэн эрдэхпинэ ааспыттара, онон көрбөтөҕө буолуо, — Иванна хардарда. — Ити ким массыынатай, Алексей Никитич наһаа итинник массыыналаммата ини.

— Бэйэм да билбэппин. Сайыыналыын кэпсэттэхпинэ, тугу да эппэт эрээри, атын дьонтон табаарыстаах курдук истэбин.

— Бэрт буоллаҕа дии. Хайа, бу туох ааттаах бырааһынньык аһын тартыҥ? Марийка төрөөбүт күнэ диигин да, мин өйдүүрбүнэн от ыйа буолбатах дуо?

— Эйигин көрөөрүбүн сылтах оҥостубутум, — Наталья күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирэстилэр. Били дьон ханна бардылар, аһыа этибит.

— Оҕуруоттарыгар уу кута сылдьаллар. Марийка Григорийы олох саппай уопса сылдьар эбит дии, — Иванна түннүгүнэн көрөн туран хардарар.

— Оннук, Григорий оҕоҕо наһаа сыстаҕас. Иванна, Сайыынаны ыҥырбытым ээ, — дьахтар дьүөгэтин диэки ыйытардыы көрдө.

— Чэ, дьиэлээх киһи ол эн бэйэҥ дьыалаҥ, — кыыс аахайбатах курдук тутунна да, долгуйа быһыытыйбыта өтө көһүннэ.

— Иванна, билигин мин дьоммун ыҥыртаан киллэриэм, — Наталья таһырдьа элэс гынна.

Кыыс төрөөбүт дьиэтин ахтыбыт даҕаны. Дьиэтэ барахсан сыттыын-сымардыын, истиэнэтин маһыныын, бэл, мас дьөлөҕөһүгэр тиийэ барыта күндү. Кыыс ийэтин санаан кэллэ. Сибилигин ийэтэ сүрдээх эйэҕэстик, унаарыччы көрбүтүнэн хоһуттан тахсан кэлиэх курдук. Ийэтэ чахчы дьаһаллаах хаһаайка буолан, дурда-хахха буолар киһитэ суох да буоллар, дьиэ туттаран, аныгылыы тэрээсэлэтэн, уһаайбатын хаптаһынынан төгүрүччү олбуордатан, сүүрбэччэ мас арааһын олордон, дэриэбинэҕэ үчүгэй уһаайбалаах ыал иһигэр киирэр этилэр.

— Иванна, дорообо, — Сайыына сандааран киирэн кэллэ. Кыргыттар уруккуларын курдук куустуһан ылбатылар. Бэйэ-бэйэлэрин сыаналаһардыы тэйиччиттэн көрсөн турдулар.

— Дорообо, Сайыына, миигин бырастыы гын. Мин… итинник… буолуон баҕарбатаҕым, — тыҥааһыннаах мүнүүтэни үргүтэн Иванна иһиттэн ыган таһаарда. Утары атыллыан баҕарда эрээри, биир сиргэ хараҕаланан турда.

— Суох, ким да буруйа суох. Андрей эйигин таптыыр. Тапталы киһи булбат, таптал бэйэтэ булар эбит. Мин Андрейы кэлтэй таптаабыппын… Сыыспыппын, — Сайыына куолаһа титирэстээн, ытамньыйан барда.

— Сайыына, көрдөһөбүн, ытаама… Мин… Андрейга этиэм… — Иванна хараҕын уута иэдэһинэн тохтоло суох сүүрдэ, күөмэйэ кууран, саҥата иһиттэн тахсыбат курдук буолан турда.

— Суох, суох, тугу да этимэ… Мин туспар санаарҕаама, эһигини хом санаабаппын. Аны бу боппуруоска хаһан да эргиллимиэх диэн көрдөһөбүн, — диэт, Сайыына түргэн үлүгэрдик эргичис гынан тахсан барда.

Иванна иэдэһинэн тохтоло суох сүүрэр хараҕын уутун сотто турдаҕына, Наталья киирэн кэллэ. Саҥата суох дьүөгэтин кууһан ылбытыгар Иванна саҥа таһааран ытаан киирэн барда.

— Үчүгэй, барыта үчүгэй… Сытыы киһини Сайыынаны бастакы хардыыны оҥор диэн көрдөспүтүм. Күн-дьыл эмтиэ… биир тылы булуоххут, эдьиийдии-балыстыы дьон алтыһаргыт элбэх буолуо. Мария бэйэтин олус буруйдана саныыр, дириҥээри гынна диэн, этиэхтээҕин төһө да хойутаттар, син эттэҕэ дии… — кэпсиирин быыһыгар Наталья дьүөгэтин көхсүн имэрийэ турда. — Чэ, уоскуй, суун-тараан, билигин Марийкалаах Григорий киириэхтэрэ, аһыахпыт. Барыта этэҥҥэ. Сайыына бэйэ эрэ тапталын өрө тутар сыыһатын, олох оҕо оонньуута буолбатаҕын өйдөөбүт. Андрейы олус эрэйдээбэккэ, тапталгытын холбуо этигит. Оттон Сайыына тапталын көрсүөҕэ. Киэһэ киирэ сылдьыаҕым диэтэ. Ол эйэлэһии бэлиэтэ буолбатах дуо?

— Кырдьык дуо?.. Үчүгэй эбит, — Иванна уһун сылларга тууйуллубут муунтуйуутуттан босхолонон, ис-иһиттэн чэпчээн, мичилийэн кэллэ.

21

Саҥа дьыл. Бырааһынньыктыы киэргэммит дьиэ. Анфиса остуолун тардан, куукуна, саала икки ардыгар төттөрү-таары мэскэйдэнэ сырытта. Урут Саҥа дьыл бырааһынньыгын дьүөгэлэрин кытта көрсөрө. Бэл, Евдокиялаах Иваннаны кытта Саҥа дьыллаабыта суох. Ыҥырдаҕына, дьиэбитигэр ылабыт диэн сөбүлэһээччилэрэ суох. Бүгүн Иваннаны Андрей Майаттан ыла барбыта, үһүөн бииргэ бырааһынньыктыах буолбуттара. Бэҕэһээ Андрей оптовайтан бородуукта бөҕөнү атыылаһан аҕалбыта. «Маны барытын Саҥа дьыл бырааһынньыктарыгар сиэн бүтэрэбит дуо, эчи элбэҕин», — диэбитигэр күлэн кэбиспитэ. «Саҥа дьылы хайдах көрсөҕүн да, сылыҥ оннук ааһар дииллэр. Онон баайдык, толору астаах-үөллээх көрсүөхпүн баҕарабын. Бу Саҥа дьыл мин олохпор тосту уларыйыыны аҕалыа», — диэн үөрүүтүн кистээбэт. Күнүс Иванна телефонунан эрийэ сылдьан: «Олус түбүгүрүмэ, мантан убаһа хаана, быара уонна собо илдьиэм», — диэн үөртэ.

Холбоһорго тылларын бэрсэн тураллар эрээри, Сайыына сыбаайбатын кэнниттэн күһүөрү оҥоруохтарын баҕараллар, рестораҥҥа аҕыйах киһилээх бэлиэтиэхпит диэн эрэллэрэ. «Онтон оччоҕуна уһаппакка-кэҥэппэккэ түргэнник оҥоруҥ ээ», — диири сөбүлэспэттэр. Ол арааһа, Иванна кыҥкыйа буолуохтаах. Сайыына ааспыт нэдиэлэҕэ: «Олунньуга сыбаайбалыыбыт, ааспыкка сылдьыбатаҕыҥ, бу сырыыга баҕас сылдьар инигин», — диэн оонньуу-күлэ эппитэ эрээри, куолаһыгар хомолто дорҕооно баара. Сордоох кыыс, билигин да Андрейы умна илигэ буолуо дуо? Ити барыта ийэтэ Мария сэтэ-сэлээнэ. Туох барыта иэстэбиллээх. Атын киһи тапталын уоран дьолломмута кыыһыгар тиийдэҕэ. Сайыынатын таптала икки өттүттэн наар «кэлтэй таптал» буолла: бастаан кыыс өттүттэн, онтон Иннокентий Ефремович өттүттэн эмиэ эппиэтэ суох таптал.

Мария бэрт үчүгэйдик олорор ыал олоҕун аймаан, анарааҥҥылара иккиэн күүтүллүбэтэх өттүттэн охсуу ылан, ыар ыарыыга ылларан, эрдэ олохтон барбыттара. Киһи олорор олоҕун усулуобуйатыттан, санааттан-онооттон кыра ыарыыны улахаҥҥа түргэнник кубулутуон сөп, ол иһин кыра кыһалҕаны наһаа сүрэххэ-быарга ылыммакка олорор ордук эбит. Кини кэргэн тахсыбакка үйэтин тухары соҕотох олорон кэллэ.

Ол, баҕар, сэбиэскэй былаас кытаанах сокуоннарыттан буолуо. Бастаан октябренок, пионер, онтон комсомол этэ, партия кэккэтигэр куруутун инники кирбиигэ сылдьыбыта, үйэтин тухары салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. Ол кэмнэргэ кыыс кэргэн тахсыбакка эрэ оҕолоноро улахан саат этэ, уолу кытта мээнэ билиҥҥи курдук уураһа-сыллаһа сылдьыллыбата. Оччолорго дьон чиэһинэйэ, киэһэтин уулуссаҕа дьонтон куттаммакка төһө баҕарар күүлэйдиириҥ, киһини абааһы курдук көрбөт этиҥ. Сэбиэскэй былаас ыччаты патриотическай тыыҥҥа ииппитин мэлдьэһэр кыах суох. Чэ, ааспыт, билиҥҥи да кэмнэр үчүгэй, куһаҕан өрүттэрдээхтэр, ол, бука, киһи аймах баарын тухары буолара буолуо.

Анфиса төрөппүттэрэ эрдэ өлөн, олоҕун быраатыгар анаабыта. Бэйэтиттэн аҕыс сыл балыс быраатын иитэн киһи оҥорбута. Александр кылгас дьылҕаламмытыгар тоҕо эрэ Марияны буолбакка, Евдокияны буруйдаан, үйэтин тухары тымныытык сыһыаннаспыта. Билигин онтукатыттан кэмсинэр. Дьиҥинэн, Александр үчүгэй дьахтарга түбэһэн баран, бэйэтэ кыайан олорботоҕо. Хам бааччы Евдокиятыгар олорбута буоллар, үйэлэрэ уһуо, баҕар, эбии оҕолонуо да этилэр. Бу кэлин санаатаҕына, быраатын бэйэтэ наһаа атаахтатан, олоҕу сыаналаабат гына ииппит. Ол да иһин Евдокиятын кытта сүгүн олорботоҕо. Сылтах булан арыгылыы-арыгылыы тыанан-куоратынан төттөрү-таары кэлэ-бара сылдьыбыта. Бу үйэҕэ арыгыны кыайбыт киһи суох, арыгы дьаата сиэн тэйэр буоллаҕа эбээт. Буолар буолтун кэннэ кими да буруйдуур табыллыбат. Мутугунан быраҕар муҥур үйэҕэ олох очура-чочура элбэх, ону барытын дэхсилиир кыах суох. Киһи бэйэтин иннин бэйэтэ эрэ көрүнүөхтээх. Александр ону кыайан өйдөөбөтөҕө, дьону абыраан олорор курдук сананаахтыыра. Мин өй-санаа укпатах буруйдаахпын, быраатым диэки буолбута буолан, эбии тэмтэриппиппин, дьиҥинэн, сирэй-харах аспытым буоллар, баҕар, ускул-тэскил сылдьыбакка дьонугар олоруо этэ… Олоҕу эдэр ыччат сыаналаабата, ыччат ортотугар арыгы, наркомания тарҕаныыта, араас куһаҕан дьайыылаах өлүүлэр, өлөрсүүлэр тахсалларыттан көрүөххэ сөп быһыылаах.

Иванна кинилэр сыдьааннарыттан соҕотох хаалла. Сайыына эмиэ хаан-уруу балта эрээри, кини тирэх буолар төрөппүттэрдээх. Куһаҕана диэн, аҕаларынан биир хаан эдьиийдии-балыстыы эрээрилэр биир уолу таптааннар аймана сыстылар, хата, Дьылҕа Хаан ыйааҕынан быһаарыллыбыт курдук буолла, инникитин да этэҥҥэ буолар ини. Билигин кыргыттары үчүгэйдик эйэлэһиннэриэххэ наада.

Звонок тыаһаабытыгар Анфиса ааны аһа оҕуста, Иванналаах Андрей мичээрдээбитинэн киирэн кэллилэр. «Эдьиий, Саҥа дьылынан, саҥа дьолунан!» — диэт Иванна кууһан ылла.

Анфиса симээбит харыйатын гирляндалара араас өҥүнэн күлүмүрдээн, дьолу-үөрүүнү эрэ тосхойбуттуу, чаҕылыһа оонньоотулар.