# Сүрэҕэ суох кусчаан туһунан остуоруйа

Григорий Михайлович Федотов

Кинигэҕэ сүрэҕэ суох кусчаан бэйэтин өйүнэн, доҕотторун хабдьычаан, бочугурасчаан көмөтүнэн тымныы кыһыны хайдах туораабыта көстөр. Кусчаан үгүс эрэйи, муҥу-сору көрсөрө ылыннарыылаах, оҕоҕо тиийимтиэ тылынан суруллубут.

Алын кылаас оҕолоругар ананар.

I

Ийэ кус сымыыттара утуу-субуу тэстэн, кинилэр истэриттэн ньуулдьаҕай, сыгынньах кэриэтэ халтаҥ түүлээх оҕолор тахсыбыттарыттан үөрэ санаабыта.

Уһун кэмнээх сылаалаах сымыыт баттааһына бүтэн эрэриттэн санаата көтөҕүллүбүтэ. Ол эрэн, тоҕо эрэ, бүтэһик сымыыта тас диэки сыппыта дуу, кэнники төрөөбүтэ дуу, санаа курдук тахса охсубатаҕа. Кини сотору-сотору сымыыттарын эргитэн, миэстэлэрин уларытан биэрэрэ да, ити буолан таҕыста дии — хойутаата. Инники тахсыбыттар улаатан, уйаларыгар баппат буолан эрэллэр. Ыксаан, хаалбыт сымыытын хаста да иһиллээн көрбүтэ: тыыннаахха, саҥарарга дылы гынара. Күүтэн-күүтэн кэлтэгэй буолбут кэннэ, бу бүгүн тахсан кэллэ.

Ийэ кус үөрүүтэ муҥура суох этэ. Кини саҕа дьоллоох бу сиргэ суоҕа. Сип-сибилигин тахсыбыт оҕотун хаҕын уйа таһыгар бырахпытыгар:

— Э-э-ээ! Тоҕо бырахтыҥ? Мин сытыам дии, — оҕото аймана түспүтэ.

— Мин э-ээ буолбатахпын, эн ийэҥ буолабын. Миигин «ийээ» диэн ыҥырар буол диэбитэ кус.


— Ийээ, ньам-ньам, — кусчаан айаҕын ыйа-ыйа эппитэ.

— Сөп-сөп, тохтуу түс. Сотору аһыаҥ.

Ити икки ардыгар кусчаан аҕата бултаан-алтаан кэлбитэ. Киниэхэ ийэ кус үөрүүтүн кэпсии тоһуйбута:

— Көр, бу саҥа оҕобут. — Аҕа кус оҕотун кууһаары гыммытыгар:

— Оо! Ийэм кэллэ! Ийэм кэллэ! — кусчаан үөрэ-үөрэ даллаҥнаабыта. Онуоха кус соһуйан, олоро түһэ сыспыта:

— Тугу, тугу саҥарар?

— Ити эйигин этэр дии, — ийэ кус күлэ-күлэ оҕонньорун диэки дьээбэлээхтик көрбүтэ. — Тоойуом, бу айбыт аҕаҥ буолар, онтон мин ийэҥ буолабын. Өйдөөтүҥ дуо?

— Өйдөөн, — кусчаан сөбүлэһэр. — Ньам-ньам.

— Тохтуу түс. Билигин аһыаҥ, — ийэ кус оҕонньоро бултаан аҕалбыт үөнүн-көйүүрүн биир-биир кусчааҥҥа биэрэр. Ону тото сиэн баран, иһин имэринэ-имэринэ кусчаан:

— Аҕам чээ, — диир. Онуоха аҕата астынан, сис туттан баран төттөрү-таары хаамыталыыр.

— Кырдьык, эн аҕаҥ чээ. Үчүгэй, — сөбүлэһэр ийэтэ.

— Онтон бу кимнээҕий? — дии-дии утуйа сытар кус оҕолорун үтүрүйэ сатыыр.

— Ити эн убайдарыҥ, эдьиийдэриҥ буолаллар. Улааттаххына, кинилэри кытта оонньуоҥ. Утуйдуннар, — диир ийэтэ. — Эн эмиэ утуй.

— Онтон бу тугуй? — күнү ыйар.

— Ити күн.

— Күн наһаа куһаҕан, — хараҕын хаста-хаста кусчаан атаахтыыр, — харахпын көрөр. Күнү суох гын!

— Күнү суох гыныллыбат. Күн баар буолан биһиги тыыннаахпыт. Кини баар буолан от-мас үүнэр, сир үрдүгэр туох барыта баар, — кусчаан ийэтэ быһаарар. — Кини эйигин бэйэтин сылааһынан угуттуо, оччоҕо убайдарыҥ, эдьиийдэриҥ курдук утуйуоҥ. Кытаат, утуйан хаал.

Кусчаан ити курдук сир олоҕун кытта аан маҥнай билсибитэ уонна бииргэ төрөөбүттэрин быыһыгар киирэн, күн уотун сылааһыгар сыламнаан утуйан хаалбыта.

II

Кусчаан иһиттэҕинэ, кимнээх эрэ саҥалара иһиллэр. Истэ сатаан баран төбөтүн өндөппөккө эрэ бастаан аҥаар хараҕын, онтон иккиһин арыйбыта: кини иннигэр кимнээх эрэ кэлэн тиит мутугар олороллор, кинини көрөллөр, бэйэлэрин икки ардыгар, тугу эрэ кэпсэтэллэр. Ону көрөн эмискэ сэргэхсийэн төбөтүн өндөтөн, тулатын көрүммүтэ ким да суох — бары ханна эрэ барбыттар, уйатыгар соҕотоҕун хаалбыт.

— Кусчаан, убайдаргын, эдьиийдэргин кытта оскуолаҕа барбаккаҕын тоҕо утуйа сытаҕын? — дэһэллэр, били, кусчаан иннигэр олорооччулар.

— Онтон утуйан хаалбыппын дии, ким да уһугуннарбатах, — тыыллаҥныы-тыыллаҥныы кусчаан хардарар.

— Албыннаама…а…аа. Мааҕын ийэҥ уһугуннара сатаабытын турбатаҕыҥ.

— Онтон эһиги кимнээхтэргитий? Тоҕо киһини утуппаккыт? — кусчаан кыыһырар.

— Ок-сиэ! Бачча кыра буолан баран, кыыһырымтаҕайа сүрүүн! — диир биирдэрэ.

— Мин бочугурасчааммын, — хардарар уҥуоҕунан кыччыгыйа, синньигэс элбэх саҥалааҕа. — Онтон бу кини хабдьычаан.

— Миигин хантан билэҕитий? — кусчаан ыйытар.

— Убайдарыҥ, эдьиийдэриҥ оскуолаҕа үөрэнэ барбыттарын кэннэ, куруутун манна кэлээччибит. Эн наар аһыы-аһыы утуйан эрэ тахсаҕын.

— Биһиги эйигин кытта оонньуохпутун баҕарабыт, — хабдьычаан тоҕо кэлбиттэрин этэр.

— Чээ! Биһиги оонньуохпут! — диир кусчаан уонна иннин диэки хаамаары умса баран түһэр.

— Һо! — бочугурасчаан соһуйар. — Эн өссө да хаама иликкин. Хаама үөрэниэххин наада.

— Көр, бу, биһиги хаамабыт уонна көтөбүт, — диир хабдьычаан уонна үөһэттэн сиргэ түһэн хааман көрдөрөр, көтөн тахсан мутукка олорор.

— Сөп. Мин эһиги курдук хаамарга уонна көтөргө үөрэниэм, — диир кусчаан.

— Оччоҕо бииргэ оонньуохпут?

— Оонньоон буолумуна, — дэһэллэр кусчаан саҥа доҕотторо.

Кусчаан саҥа доҕоттор баар буолбуттарыттан үөрэн, күн уотугар сыламнаан утуйан хаалар.

III

— Тоойуом, тур. Тур. Оскуолаҕа үөрэнэ бараҕын, — диир ийэтэ.

— Ээ, эн наһаа да куһаҕаҥҥын, — кусчаан ийэтигэр атаахтаан турумаары гынар.

— Тоойуом, ыл тур. Үөрэххэр хойутуоҥ, — ийэтэ кусчааны төбөтүттэн имэрийэр.

— Бүгүн утуйуум, сарсын барыам, — диир кусчаан уонна салгыы утуйаары түүрүллэ-түүрүллэ сууланар.

— Кэбис, хаһыс күҥҥүн көтүтэҕин? Тур, — ийэтэ оҕотуттан көрдөһөр. — Эн хаамар буоллаххына, эбэҕэ барыахпыт.

— Ол эбэ диэн тугуй?

— Эбэ диэн улахан күөл. Онно баран убайдаргын, эдьиийдэргин кытта оонньуоҥ, — диир кусчаан ийэтэ.

— Оонньуур буоллахпына үөрэнэн бөҕө, — кусчаан оонньуур сураҕын истэн ойон турар.

Кусчаан оскуолаҕа тиийбитэ, оҕолор үөрэнэ сылдьаллар. Учуутал кус сис туттан баран:

— Биир, икки! Биир, икки! Тэҥник! Тэҥник! Бииргэ! Бииргэ! — диир. Ол аайы кус оҕолоро субуруччу туран, биир киһи курдук, тэҥҥэ хаамсан түөрэҥэлэһэллэр. Учуутал кусчааны таба көрөн, тарбаҕынан ыҥыран ылла. — Тоҕо хойутуугун?

— Чаһыыбыт утуйан хаалбыт, — диэн кусчаан албыннаата.

— Кэбис, албынныыр куһаҕан, — диэтэ учуутал. — Убайдарыҥ, эдьиийдэриҥ кэлбиттэрэ ыраатта, эн эрэ суоххун.

Кусчаан, албыннаабытыттан кыбыстан, төбөтүн санньытан сир диэки көрөн, саҥата суох биир сиргэ тэпсэҥнээтэ.

— Аны хойутаама, — диэтэ учуутал уонна кусчааны төбөтүттэн имэрийэн ылла. — Баран тур. Хаамарга үөрэниэхпит.

Кусчаан кэнники баран турда. — Чэ, эрэ! — учуутал икки кынатын даллатта. — Бары тэҥҥэ үктээн хаамсабыт. Миигин үтүктүҥ. Кэннибиттэн батыһыҥ! Биир, икки! Биир, икки!

Кусчаан хаамарга үөрэммитинэн барда.

IV

— Оҕолоор, туруҥ! Бүгүн эбэҕэ барабыт, — диэтэ биир сарсыарда ийэ кус.

— Ураа! — кус оҕолоро үөрэ-көтө суунан-тараанан аһылыкка олордулар.

— Эбэ төһө улаханый? — кус оҕолоро ийэлэриттэн ыйыталлар.

— Улахан.

— Биһиги оонньуур хонуубут саҕачча баар дуо?

— Итиннээҕэр улахан.

— Оо! Улаханыын! — оҕолор сөҕөллөр.

— Ийээ, эбэ халлааннааҕар улахан дуо? — кусчаан ыйытар.

— Халлааннааҕар кыра.

— Оччоҕуна кыра буоллаҕа дии, — кусчаан түмүктүүр.

— Чэ, аһаан бүтүҥ, тиийдэххитинэ бэйэҕит көрүөххүт, — ийэлэрэ оҕолорун тиэтэтэр. — Оҕолоор, барар суолгут кутталлаах. Айаннаан иһэн айдаарбаккыт.

Оскуолаҕа үөрэппиттэрин курдук, болҕомтолоохтук тула көрө, тыаһы-ууһу истэ иһэр буолуҥ. Куттал суоһаатаҕына, саһаргытын умнумаҥ. Халлааҥҥа — элиэ, мохсоҕол, суор, тураах, сиргэ — саһыл, бөрө, ыт уонна икки атахтаахтар кутталлаахтар. Оннуктары көрдүгүт да, саһа охсооруҥ, — диэн ийэ кус оҕолоругар айан кутталлааҕын быһаарар. — Өйдөөтүгүт дуо?

— Өйдөөтүбүт, — дэһэллэр оҕолор.

— Чэ, эрэ! Мин кэннибиттэн бардыбыт. Биир, икки! Биир, икки! Биир, икки! Ким да хаалбат.

Ити курдук кусчааннар ийэлэрин кэнниттэн, биир тэҥник үктэнэн, субуруһа хаамсан, эбэлэрин диэки кутталлаах айаҥҥа туруннулар.

V


— Оҕолоор, көрүҥ, эбэҕитигэр кэллигит, — диир айантан сылайбыт ийэ кус.

Оҕолор үтүрүһэ-үтүрүһэ килэйбит-халайбыт күөл киэҥ иэнин үөрбүт, сөхпүт, ымсыырбыт уонна куттаммыт харахтарынан одуулаһаллар.

— Улаханыын!

— Күп-күөх! Ыраас да уулаах!

— Көрүҥ эрэ! Халлаан уонна эбэ, оол, ыраах тиийэн холбоһоллор эбит! — кусчаан омуннурар. Ийэтин диэки көрө-көрө: «Биһиги ол тиксиһэр сирдэригэр тиийиэхпит дии?»

— Тиийиэхпит, тоойуом, тиийиэхпит, — диир ийэ кус. — Кытаатан үөрэн. Үөрэннэххинэ билбэтэххин билиэҥ, көрбөтөххүн көрүөҥ.

— Оччоҕуна, мин үөрэниэм да үөрэниэм, — кусчаан эрэллээхтик саҥарар.

— Оҕолоор, билигин эбэбитигэр киириэхпит, — диир ийэ кус. Хас да оҕо күөлгэ киирэн иһэн ууга чачайан төттөрү таҕыстылар.

— Оо, наһаа кутталлаах! — дэһэллэр.

— Туох да куттала суох, сиргэ сылдьар курдук сананыҥ. Ууга сырыттаххытына, ханнык да саһыл, бөрө, элиэ да, кыырт да куттала суохтар, — ийэ кус ууга киирэр. — Көрүҥ миигин. Төбөҕүтүн көнөтүк туттуҥ, сиргэ хаамар курдук атаххытынан тэбиниҥ, оччоҕо ууга тимириэххит суоҕа, иннигит диэки устуоххут, — уонна төттөрү-таары устан көрдөрөр. — Чэ эрэ, куттаммакка биир-биир ууга киириҥ.

Кусчааннар биир-биир ууга киирэн, түү мээчик курдук чэпчэкитик усталлар. Ийэ кус оҕолорун батыһыннаран үөскэ киирэн барар.

VI

Кусчаан, үөрэҕин быыһыгар, бочугурасчааны, хабдьычааны кытта оонньуур. Биирдэ:

— Тыаҕа оонньуур интэриэһинэйэ суох, ууга оонньуоххайыҥ, — диэтэ кусчаан доҕотторугар. — Ууга умсарга, харбыырга куоталаһыахпыт.

— Биһиги ууну сатаан харбаабаппыт, — дэһэллэр кусчаан доҕотторо.

— Уу туох да куттала суох, син биир сиргэ сылдьар курдук сананаҕын.

— Биһигини ууну харбыырга үөрэппэтэхтэрэ.

— Оччоҕуна мин үөрэтиэм.

— Ууттан наһаа куттанабын, — диир бочугурасчаан.

— Куттаныма. Уу син биир сир курдук. Көрүҥ миигин, — кусчаан ууга киирэр. — Олох куттанымаҥ. Төбөҕүтүн көнөтүк туттуҥ, сиргэ хаамар курдук атаххытынан тэбиниҥ, оччоҕо ууга тимириэххит суоҕа, иннигит диэки барыаххыт, — ийэтин үтүктэн доҕотторун иннигэр төттөрү-таары устаҥныыр. Доҕотторо куттанан ууну атахтарынан эрэ кэһэллэр. — Чэ эрэ, бочугурасчаан, ууга киирдибит, — кусчаан бочугурасчааны сиэтэр. — Олох куттаныма. Бочугурасчаан күөлгэ киирэн иһэн, эмискэ дириҥ ууга түһэн, чачайан өлө сыһар. Кусчаан көмөтүнэн бочугурасчаан нэһиилэ кытыыны булар.

— Ыччаа… аа… аа! — уу чаккырас буола илийбит бочугурасчаан тоҥон бабыгырыыр. — Ч…ч…чуут…ө…ө…өлө…сыс…с…ты…ы…ым!

— Эн куттаһыҥ бэрт, — кусчаан бочугурасчаан диэки сапсыйар. — Чэ, хабдьычаан, эн хорсун буолуохтааххын.

— Мин эмиэ куттанабын, — диир хабдьычаан. — Хаһан да ууга киирбэтэҕим.

— Олох куттаныма. Ууга түһээри гыннаххына, мин тутуом, — диир кусчаан уонна хабдьычааны көхсүттэн уу диэки анньар, хабдьычаан ууга кииримээри атаҕынан сиртэн тирэнэр.

— Ой! Оой! Ийэкээм! Быыһаа… аа! — куттаммыт хабдьычаан хаһыытыыр.

— Эй! Ээ… ээй! Бу тугуй!? — кэннилэригэр саҥа иһиллэр. Кусчаан эргиллэн көрбүтэ, бочугурасчаан ийэтэ маска олорон хаһыытыыр эбит. — Тоҕо оҕону ууга анньаҕын?

— Ууну харбыырга үөрэтэбин, — диир кусчаан.

— Кэбис, оҕону ууга анньыма, өлүө дии, — диир ийэ бочугурас.

— Онтон мин ууга сылдьабын дии, өлө иликпин, — кусчаан сөбүлэспэт.

— Тоойуом, атаххын көр эрэ, — бочугурас кусчааҥҥа этэр да, кусчаан туох да баарын булбат.

— Туох да суох дии, — кусчаан төбөтүн илгистэр.

— Атахтарыҥ тарбахтарын икки ардыгар сарыы баарын көрөҕүн?

— Баар. Онно туох баарый? — кусчаан тугу да өйдөөбөт.

— Оттон доҕотторуҥ атахтарын көр эрэ, эйиэнин курдук сарыы баар дуо?

Кусчаан доҕотторун атахтарын көрбүтэ, тарбахтарын икки ардыгар, киниэнин курдук, сарыы суоҕун көрөн дьиибэргиир:

— Оо, тугун дьиибэтэй, сарыылара суох дии…

— Тоойуом, өйдөөн кэбис, — диир ийэ бочугурас. — Атахтарын тарбахтарыгар сарыылаахтар бары ууну харбыыллар, ол иһин уу көтөрдөрө диэн ааттаналлар. Онтон сарыыта суохтар, холобур, ити эн табаарыстарыҥ курдуктар ууну харбаабаттар, сиргэ эбэтэр маска олороллор. Ол иһин биһигини мас көтөрдөрө дииллэр, — бочугурас кусчааҥҥа быһаарар. — Онон доҕотторгун ууга киллэрэ сатаама, ууга өлүөхтэрэ.

Кусчаан доҕотторун ууга киллэрэн чуут өлөртүү сыспытын билэн, аны кинилэри ууну харбыырга үөрэппэт буолбута.

VII

— Тоойуом, кытаат, көтөргө үөрэн. Көтүү — наука, сатаан көтүү — искусство. Онон көтөр кынаттаахха көтөр буолуу — үрдүк үөрэх. Үрдүк үөрэхтээх буоллаххына, өлөн-охтон биэриэҥ суоҕа, — диир кусчаан аҕата.

— Оҕом сыыһаа, сотору соҕуруу көтүөхпүт. Онуоха диэри сатаан көтө үөрэммэтэххинэ, манна хааларгар тиийэҕин дии. Онон кытаат, тоойуом, үөрэн, — ийэтэ оҕотуттан көрдөһөр.

— Уһуннук көттөхпүнэ дабыдалым ыалдьар дии.

— Ыалдьымына, — ийэтэ сөбүлэһэр. — Өссө да буһа-хата илик буоллаҕыҥ. Бустаххына-хаттаххына дабыдалыҥ ыалдьыбат буолуо. Соҕуруу барар сирбит сүрдээх ыраах уонна кутталлаах даҕаны. Онон көтөргө үөрэнэ сатаа.

— Соҕуруу тоҕо барабытый? — кусчаан ыйытар.

— Бу дойдуга сотору хаар түһүө, туох да бэйэлээх тулуйбат тымныыта буолуо.

Ол иһин итии дойдуга соҕуруу барабыт, — кусчааны аҕата аһыммыттыы көрөр. — Сааһын хаар уулуннаҕына, эмиэ манна кэлиэхпит.

— Кэлэр эрээри тоҕо барабытый?

— Тыый, этэбит дии, туох да бэйэлээх тулуйбат тымныыта түһэр диэн. Ол иһин мантан итии дойдуга барабыт, — ийэтэ оҕотугар өйдөтө сатыыр.

— Онтон сааһын ол үлүгэрдээх итии, үтүө дойдуттан тоҕо кэлэбитий?

— Тоойуом, төрөөбүт дойдуга таптал уонна кини тардыыта диэн баар, ол иһин кэлэбит, — диир аҕата.

— Соҕуруу дойдуга төрүүр-ууһуур кыахпыт суох, олус итии, ол иһин манна төрүү-ууһуу кэлэбит, — ийэ кус оҕотугар өйдөтөр.

— Оччоҕуна, үөрэнэ сатыам, — диир кусчаан.

VIII

Биирдэ кусчаан, үөрэҕин кэнниттэн, доҕотторун кытта оонньуу тыаҕа барбыта. Онно тиийэн:

— Доҕоттоор! Сотору хаар, тымныы түһэр үһү. Онон биһиги соҕуруу бараары бэлэмнэнэбит, — диэн кусчаан доҕотторугар сонунун кэпсээбитэ. — Онтон эһиги соҕуруу хаһан бараҕыт?

— Суох, — диир хабдьычаан. — Барбаппыт.

— Биһиги да барбаппыт буолуо, — бочугурасчаан саарбахтыыр. — Ким да тугу да эппэт дии.

— Олох барбаккыт? — кусчаан соһуйар, дьиибэргиир.

— Ончу, — хардарар хабдьычаан.

— Онтон хаартан, тымныыттан куттаммаккыт дуо?

— Суох. Ийэм: «Сотору хаар түһүө. Ол түспүт үрүҥ хаарга сурук суруйа үөрэниэххит», — диэбитэ, — хабдьычаан үөрэ-көтө бэбээрэр.

— Онтон тымныыттан?

— Тымныы куттала суох. Түүнүн хаар анныгар киирэн, кимнээҕэр сылаастык утуйар үһүгүн, — хабдьычаан сис туттан баран хаамыталыыр.

— Оччоҕо соҕуруу барбат буоллаххыт? — кусчаан, доҕотторо соҕуруу барбаттарын истэн, санааҕа ылларар.

— Суох, — дэһэллэр үөрэ-көтө кусчаан доҕотторо.

IX

Ийэ кус улаханнык айманна. Күһүн кэлэн, от-мас саһаран көмүс өҥнөннө. Түүнүн тымныйар буолла. Соҕуруу барар көтөрдөр ыраах айаҥҥа турунаары улахан күөлгэ муһуннулар. Онтон кини кыра оҕото өссө да көтөргө ситэ үөрэнэ илик. Маҥнай: «Соҕуруу барбаппын», — диэбитин, нэһиилэ тылыгар киллэрэн көтөргө үөрэттэрбитэ. Онтуката билигин кэлэн: «Ыраах көтүө суохпун, дабыдалым ыалдьар», — диир буолла. Баҕар, кырдьык, туох билиэ баарай, ыалдьара да буолуо. Ол аайы ийэ эрэйдээх айманара улаатан иһэр. Онуоха эбии учуутала: «Оҕоҕут үөрэҕин ситиспэт, доҕотторуттан хаалан иһэр. Ити туругунан ыраах барар кыаҕа суох», — диэн куттуур. Онтон үөр баһылыга тойон, сотору-сотору кэлэн: «Оҕоҕут сүрэҕэлдьиир дуу, ыалдьар дуу, үөрэммэт, тылгытын тиэрдиҥ. Айанныыр кэммит кэллэ буолбат дуо?» — дии-дии мөҕөн барар. Кырдьык, бириэмэ кэллэ. Урут эрдэ соҕус бараллара. Ону, ити кыра оҕолоруттан сылтаан, тойонтон көрдөһөн, айанныыры хас да күн көһөртөрбүттэрэ.

— Хайа, туох диэн сүбэлэстигит? — ийэ кус сүбэ мунньахтан кэлбит кэргэниттэн ыйыта тоһуйда.

— Саҥа элбэх. Ордук тойоммут уордайар: «Хас хонукка тардыллыахпытый? Ол биир күөх сүрэх, атаах оҕоттон сылтаан сиргэ быстарыахпыт дуо, сарсын сарсыарда, күн тахсыыта айанныыбыт!» — диэн биллэрдэ.

— Оо, оҕом эрэйдээх, манна хаалар дуо? — ийэ кус айманар, ытыыр. — Саатар, биир-икки күн тохтуу да түспэт буоллахтара.

— Хайыахпытый, ыйааҕа, оҥоһуута оннук буоллаҕа, — аҕа кус доҕорун уоскутар. — Баҕар, дьол хараҕа суох, аны сааска диэри тыыннаах тиийиэ.

— Ыйааҕа, оҥоһуута диэбит буола-буолаҕын, хайдах тыыннаах сылдьыай? Хайдах утуйуой, тугу аһыай, өлөр буоллаҕа дии. Эт эрэ, ким тыыннаах ордубутун истибиккиний, суох буолбат дуо? — ийэ кус арааһы саныы-саныы тохтоло суох ытыыр.

— Ийээ, тоҕо ытаатыҥ? — доҕотторун кытта дуоһуйа оонньообут кусчаан кэлэн ийэтиттэн ыйытар.

— Тоҕо ытаабат буолуохпунуй, сарсын барар үһүбүт дии. Эн хайыыгыный, барсаҕын дуо? — оҕотуттан ыйытар.

— Барар буоллаххытына, барыҥ ээ, — кусчаан кыһаммат.

— Тыый, тоойуом, тоҥуоҥ, аччыктыаҥ дии.

— Тоҕо аччыктыамый? Манна көтөрдөр соҕуруу барбакка тыыннаах сылдьаллар үһү.

— Онтон хайдах утуйуоҥуй?

— Хаар анныгар сылаас үһү, — кусчаан кыһалҕата суох хардарар.

Ол аайы ийэ кус аймаммыта ааһа быһыытыйар, уоскуйар. Оҕотугар тугу билэрин сүбэлиир-амалыыр уонна сарсыҥҥы айаныгар бэлэмнэнэр.

X


Сарсыарда, күн сардаҥалара саҕах үрдүнэн кыыһыыта, тойон кус саҥата чуумпу күөл үрдүнэн сатараата. Инньэ гынаатын кытта, кэлии-барыы, суугунаһыы буолла. Айанныыр кустар күөл ортотугар муһуннулар. Тойон кус айанныах иннинээҕи бүтэһик дьаһалын иһитиннэрдэ уонна күн маҥнайгы сардаҥалара ууга түһүүтэ: «Ким да хаалбат! Мин кэннибиттэн көт…тт…тү…бүү…үүт!» — диэтин кытта эрчимнээх кынат тыаһа лаһыгыраата, уу тыаһа барылыы түстэ. Үөр кус халыҥ халҕаһата хара былыт курдук үөһэ көтөн таҕыста уонна бырастыылаһардыы күөлү эргийдэ. Ол үөртэн ийэ кус арахсан, күөлгэ хаалбыт оҕотун кытта бырастыылаһан иккитэ эргийэн ылла: «Тоойуом! Этэҥҥэ хаал! Доҕотторгор бараар!» — диэн хаһыытаата, хараҕын уута иэдэстэринэн сүүрдэ. Онтон аллараттан оҕото: «Дьоллоохтук этэҥҥэ айаннааҥ!» — диэтэ уонна кынатынан далбаатаата.

Кусчаан маҥнай үөртэн хаалан, айаннаабат буолбутуттан үөрэ санаабыта. Үөр кус барбытын кэннэ, күөл үрдүнэн ынырык чуумпу сатыылаабытыгар кусчаан чуҥкуйбута, үөртэн хаалбытыттан хайдах эрэ курутуйа санаабыта да, хойутаабыт этэ, үөрү ситэр кыаҕа суоҕа, хайыы-үйэ хараҕын далыттан сүппүт этэ. Уонна хайа диэки барбыттарын билэн эккирэтиэ баарай, суох буоллаҕа.

Кусчаан, аат эрэ харата күөл сиэркилэ курдук ньуурун устун онон-манан сылдьымахтаан баран, тыа диэки доҕотторугар көппүтэ.

XI

Хаар түспүтэ. Маҥнайгы хаар ойуур көтөрүгэр-сүүрэригэр үөрүүнү аҕалбыта. Ол иһигэр кусчаан эмиэ үөрбүтэ. Туох барыта баата курдук маҥанынан бүрүллүбүтэ. Бэл үүнэн турар от-мас барыта маҥан сонноммута. Бу барыта кусчааҥҥа сонун этэ. Маҥнайгы хаар соччо тымныыта суоҕа, өссө хайдах эрэ, сылааска дылыта. «Маннык буоллаҕына, кырдьык, хаар анныгар хонуохха сөп эбит» дии санаабыта кусчаан.

Маҥнайгы хаар түспүтүнэн доҕордуулар куоталаһа-куоталаһа араас суругу-бичиги, ойууну хаарга түһэрбиттэрэ. Хабдьычаан оскуолаҕа туйгуннук үөрэммит буолан, суруксутунан уонна ойууһутунан доҕотторун сөхтөрбүтэ. Доҕордуулар күнү быһа оонньоон сылайбыттара, аһыы тарҕаспыттара. Кусчаан кытыыта тоҥмут эбэтигэр тиийэн сууммута-тарааммыта, сэргэхсийбитэ уонна тото-хана аһаабыта.

XII

Тымныы күн-түүн күүһүрэн испитэ. Кусчаан эбэтэ бүтүннүү тоҥмута. Кини аны үрүҥ хаарынан бүрүллүбүт эбэтин ыраахтан ымсыыра эрэ көрөр буолта. От-мас быыһыгар хонон турара.

Биир күн доҕотторо киниэхэ хаар дьиэни тутан биэрбиттэрэ. Иһэ сырдыга, ырааһа сүрдээх, барыта үп-үрүҥ. Таһырдьатааҕар син сылаас курдук. Кусчаан манна олорор буолбута. Кини хаар дьиэтигэр олорон түннүгүнэн таһырдьаны одуулаһара. Түннүгүнэн көрөрүн наһаа сөбүлүүрэ. Хас хонон турдаҕын ахсын сонунтан-сонуну көрөрө-истэрэ.

Биирдэ түннүгүнэн оннук көрө олордоҕуна, адаарыйбыт тоҥ талаҕы төбөлөрүгэр сүгэ сылдьар, хаһан да харахтаабатах дьикти кыыллара ойуур иһиттэн тахсан кэлбиттэрэ. Муннуларынан тымныы салгыны сэрэммиттии сытырҕалаабыттара, тыаһы истэн даллаҕар кулгаахтара чөрөҥөлөспүттэрэ, төгүрүк киэҥ харахтарынан тулаларын көрөн күлтэспиттэрэ, ол кэнниттэн уһун синньигэс атахтарынан хаары хаһан тугу эрэ сиэн уостара ибигирээбитэ.

Кусчаан ити курдук билбэт кыылларын көрө олордоҕуна, доҕотторо кэлбиттэригэр:

— Ити туохтарый? — диэн ыйыппыта.

— Табалар, — диэбиттэрэ доҕотторо.

— Кутталлаахтар дуо?

— Суох. Туох да куттала суохтар.

— Онтон төбөлөрүгэр ити туохтарай?

— Муостара.

— Итинэн тугу гыналларый?

— Бөрөттөн көмүскэнэллэр. — Кусчаан ити курдук аан бастаан табалары көрбүтэ.

XIII


Кусчаан түһээтэҕинэ, соҕуруу дойдуга тиийбит. Сылааһа сүрдээх. Убайдара, эдьиийдэрэ бары сылаас уулаах күөлгэ сууна-тараана, аһыы-сии сылдьаллар. Кинини көрөн бары үөрдүлэр. Соҕотоҕун хайдах суолу-ииһи булан кэлбитин сөҕөн хайгыыллар. Ийэтэ кусчааны тото-хана аһатар. Кусчаан аһаан баран күн уотугар сыламнаан сытар. Куйааһа сүр. Ол сыттаҕына, күн уота сыгынньах атаҕын тэһэ сиэбитигэр: «Абытаай!» — диэбитинэн, атаҕын харбанаат, олоро түспүтэ. Көрбүтэ, сып-сырдык хаар дьиэ иһэ. Били, күн уота атаҕын сиэтэ диэбитэ, тымныы хаарыйбыт эбит. Ойон туран төттөрү-таары хаамта, атаҕын имэриннэ. Таһырдьаны өҥөйөн көрбүтэ — тымныы сүрдэммит, туох да бэйэлээҕэ таһырдьа быгыа суох. Кусчаан аанын сабан иһирдьэ киирдэ. Дьиэтигэр олорон дьонун санаата. Ийэтин-аҕатын тылын истибэтэҕиттэн, үөрэҕэр сүрэҕэлдьээбититтэн улаханнык хомойдо. Үөрэммитэ буоллар, бу маннык тоҥуо-хатыа суох этэ. Ону барытын санаан хараҕыттан уу бычалыйан тахсыбытын туора соттон кэбистэ.

Сотору кусчаан доҕотторо кэллилэр.

— Хайа, хайдах утуйан турдуҥ? — диэтэ бочугурасчаан.

— Син, — кусчаан аат эрэ харата саҥарда.

— Хайа? Туох буоллуҥ? — диэтилэр доҕотторо.

— Чуут атаҕым үлүйэ сыспыт.

— Буолуо, — сөбүлэһэр хабдьычаан. — Бүгүн наһаа тымныйбыт.

— Ийэм өссө улахан тымныы түһүө диир, — бочугурасчаан сонунун кэпсиир.

— Оо! Иэдээн эбит! Хайдах буолабыный? — кусчаан өссө улахан тымныы түһэрин истэн ыксаата. — Манна тоҥон өлөбүн дуо? — хараҕын уута бычалыйан таҕыста.

— Кэбис ытаама, тугу эмит толкуйдуохпут, — хабдьычаан доҕорун уоскутта.

— Бостуой дьоммун кытта барсыбаккабын, — диэхтээтэ кусчаан.

— Эн көтүү оскуолатын бүтэрбэтэҕиҥ дии уонна хайдах барыаххыный? — бочугурасчаан кинини кэлэйбиттии көрдө.

— Үөрэҕэ да суох тыыннаах сылдьыам дии санаабытым, — диэтэ кусчаан. — Маннык эргийэн тахсыа диэн санаабатаҕым.

— Чэ, буолар буолтун кэннэ хайыахпытый, тугу эрэ тобуллахпытына сатанар, — диэтэ дуоспуруннаахтык хабдьычаан.

— Саатар, аһаабыт киһи, — кусчаан аччыктаабытын биллэрдэ.

— Ол баҕас быһаарыллар боппуруос, — дэстилэр да, кусчаан доҕотторо таһырдьа элэс гыннылар. Сотору киирэн кэллилэр. Хабдьычаан тоҥ уулаах отону кусчаан иннигэр точугуратта, бочугурасчаан талах туораахтарын онно-манна төкүнүттэ.

— Чэ, дэлби тото-хана аһаа, наада буоллаҕына өссө аҕалыахпыт, — дэстилэр доҕотторо. Кусчаан отону сиэри гыммыта, тоҥ отон тылыгар сыстан моһуоктаата. Онтон туорааҕа, хаппыта да бэрт, минньигэс, сымнаҕас үөн курдук буолуо дуо, күөмэйигэр туран хаалан муҥнаата. Кусчаан эрэйдээх аһаан иһэн тохтоон хаалла.

— Хайа, тоҕо аһаабаккын? — дэстилэр доҕотторо.

— Тоҕо эрэ аһыах санаам кэлбэт, — диэтэ кусчаан.

— Тыый! Саамай бастыҥ аспыт дии, — дэһэллэр кусчаан доҕотторо уонна киллэрбит астарын биир-биир тобугуратан сиэн кэбиһэллэр. — Оо, наһаа да минньигэс, — астынан уостарын-тиистэрин соттоллор.

— Онтон мин бу түүн хайдах хонорбун саныыбын, — кусчаан үөһэ тыынар.

— Ээ, өйдөөтүм! — диир хабдьычаан уонна ойон турар. — Эйигин тыатааҕы дьиэтигэр илдьэргэ.

— Кырдьык даҕаны! — бочугурасчаан ытыһын охсунар.

— Хайдах итини өйдөөбөтөхпүтүй? Онно баҕас сылааһа дьикти.

— Онтон кини миигин сөбүлүө дуо? — кусчаан саарбахтыыр.

— Кини кыһаллыа суоҕа, кыһыны быһа утуйан тахсар үһү, — билэр киһилии хабдьычаан күлэ-күлэ этэр.

Доҕордуулар үһүөн эһэ кырдьаҕас дьиэтин көрдүү бараллар.

XIV


— Көрүҥ-көрүҥ, таба! — көтөн иһэн кусчаан аймана түспүтэ.

— Ханна, ханна? — доҕотторо көрө сатыыллар.

— Миигин батыһыҥ, — диэт кусчаан туора көтөн тахсар, доҕотторо кини кэнниттэн саппай уопсаллар.

Доҕордуулар сыһыы ортотунан баран иһэр адаар муостаах кыыл аттыгар түспүттэрэ. Бөгдьөгөр арҕастаах улахан кыыл кинилэргэ кыһаммакка, төгүрүк киэҥ харахтарынан күлтээриччи көрө-көрө киэҥ таныыларынан тыынан сурдурҕатара, уһун атахтарынан халыҥ хаарга аа-дьуо атыллаан хаамара.

— Улахан да таба! — кусчаан хантайан туран ааһан эрэр кыылы сөҕө көрөр уонна доҕотторун диэки хайыһар.

— Таба буолбатах, тайах, — дэһэллэр доҕотторо.

— Суох, таба, — утарар кусчаан.

— Тайах.

— Муостаах дии, — кусчаан бэриммэт.

— Муоһа таба киэниттэн атын, кэтит, даллаҕар уонна бэйэтэ да табатааҕар улахан буолбат дуо? — доҕотторо быһаара сатыылларын үрдүнэн:

— Суох. Ол эрэн кини таба, — диир кусчаан. — Кини төһө эрэ улахан дьиэлээҕэ буолла?

— Дьиэҕэ наадыйбат, хойуу талахтар быыстарыгар туран улахан тымныыны туоруур.

— Элбэх лабыктаны сиирэ буолуо.

— Лабыктаны таба курдук сиэбэт, үксүн отунан, талаҕынан аһылыктанар, — хабдьычаан доҕоругар кэпсиир.

— Чэ, кырдьаҕас дьиэтин көрдүү барыаҕыҥ, — диир тоҥон дьагдьайбыт кусчаан.

Үһүөн салгыы көтөллөр.

XV


Доҕордуулар эһэ кырдьаҕас тэҥкэ ойуурдаах сыыр сирэйигэр дьиэ туттубутун булаллар. Дьиэ үөлэһиттэн бур-бур буруо тахсар. Дьиэҕэ киирбиттэрэ, дьиэлээхтэр бары утуйа сыталлар, мурун тыаһа ырааппыт. Борук-сорук да буоллар дьиэ сылааһа сүрдээх. Кусчаан үөрэ түһэр. Доҕотторо сарсыарда кэлиэх буолан тахсан бараллар.

Кусчаан аһыан баҕарар да, ханна да ас баар сибикитэ биллибэт, ол иһин утуйуон баҕарда. Утуйуон баҕарда да, уута олох кэлбэтэ. Ити курдук, сарсыардааҥҥа дылы, хараҕын симэн көрбөтө. Бу олорон, атаахтаан уонна сүрэҕэлдьээн көтө үөрэммэтэҕиттэн хомойон, эмиэ ытаата.

Доҕотторо кэлбиттэригэр таһырдьа таҕыста.

— Һуу! Хата, ыраас салгыҥҥа тахсар эбиппин ээ, — диэтэ кусчаан уонна дириҥ-дириҥник салгыны эҕирийтэлээн ылла.

— Хайа, хайдах утуйдуҥ? Тоҥмотуҥ ини? — диэтэ бочугурасчаан.

— Тоҥорун тоҥмотум да, олох утуйбатым.

— Дьиэҕин атыҥыраатаҕыҥ буолуо, — хабдьычаан үөннээх хараҕынан көрдө.

— Баҕар буолуо, — кусчаан сөбүлэстэ. — Дьиэлэрэ хараҥата, сыта-сымара да бэрт. Сүрдээх ыарахан сыттаах дьиэ, олох тумнаста сыстым. Аны утуйаары гыннахпына, муннуларын тыаһа диибин диэн, санаабар, үөһэттэн буор саккырыырга дылы. Манна утуйуо суохпун, — диэтэ кусчаан. — Ханна эрэ аһаабыт киһи, наһаа да аччыктаатым, — кусчаан үөһэ тыынна.

— Онтон биһиги аҕалар аспытын аһаабаккын дии, — хабдьычаан хомойбут курдук саҥарда.

— Олус тоҥо, хаппыта да бэрт. Миэхэ сымнаҕас уу үөнэ-көйүүрэ баара буоллар бэрт этэ.

— Ону билигин хантан булуоҥуй, уу барыта мууһунан бүрүллэн хааллаҕа дии, — бочугурасчаан кусчааны аһынна.

— Ээ, өйдөөтүм! — хабдьычаан ытыһын охсунна. — Манна чугас өйүмү баар, чахчы тоҥо илик буолуохтаах. Онно барарга, — үһүөн үөрэ түстүлэр уонна өйүмү диэки көттүлэр.

XVI


Кусчаан сылаас уулаах өйүмүгэ кэлбитэ хас да хонно. Дэҥ-дэҥ да буоллар уу үөнүн сиэн абыранна. Атаҕа тоҥмот. Ол оннугар атын моһуокка ылларда — уу туманыттан кыната мууһурар буолла.

Сапсынан тэбии сатаата да, мууһа түһүөхтээҕэр, өссө ордук чопчулаһарга, халыҥыырга дылы. Инньэ гынан көппөт буолла. Доҕотторо сотору-сотору кэлэн билсэн бараллар.

Кусчаан саҥа сиргэ кэлэн саҥа доҕоттордоммута: тииҥчээннэри, куобахчааннары кытта билсибитэ. Кинилэр кусчааны аһынналлар да, тугунан да көмөлөһөр кыахтара суоҕуттан абаланаллар.

Биирдэ, хара килбэлдьигэс сонноох суор оҕонньор, ханна эрэ халаахтаан көтөн иһэн, кусчааны таба көрдө.

— Оо! Кулуп-халып, бу дьолу! Кус амтанын умнубутум ыраатта, — диэтэ уонна тиит төбөтүгэр дьоһуннук туттан олорунан кэбистэ, турулус-ирилис тулатын көрүннэ. — Кусчаан эрэйдээх, эрэйи көрбөккө ууттан тахсан кулу. Мин икки сүүс сылбын олоробун, элбэҕи бэлэспэр ыыппытым, үгүстэр эн курдук эрэйи көрүөхтэрин баҕарбат этилэрэ, эрэй эрдэтинэ тахсан кулу. Кэтэспэхтии түһэн баран, — чэ, син биир урут да, хойут да мин айахпар киириэҥ, — диэтэ суор. Хас да күн ханна да барбакка кусчааны кэтээтэ. — Чэ, онуоха-маныаха дылы хаал даҕаны, эйигин кытта бодьуустаһар бириэмэм суох. Ууҥ тоҥорун саҕана ыалдьыттыам, — диэтэ уонна сур-сар көтөн күпсүйэ турда.

Суор кэнниттэн кусчааҥҥа аны иккис алдьархай ааҥнаата. Уот кыһыл сонноох саһылыкаан буулаата. Кусчааны көрө-көрө уһун тылын салбаммахтаата.

— Тоойуом, ычча, ууттан таҕыс, тымныы ууга сыыстаран ыалдьыаҥ. Хата, тоҥмутуҥ буолуо, миэхэ ыалдьыттаа, араас үөнү-көйүүрү эйиэхэ анаан бэлэмнээбитим, — диэн саҥаран унаарытта. Кусчаан эрэйдээх минньигэс үөнү санаан ууттан тахсан истэҕинэ, маска олорор тииҥчээннэр:

— Ууттан тахсыма! Кинини итэҕэйимэ! Ити эйигин сиэри гынар! — диэн хаһыытаабыттарыгар кусчаан уутугар төттөрү киирбитэ.

Саһылыкаан кусчааны сиирэ-халты харбаан хаалбыта, абатыгар ыйылаамахтаан ылбыта, тииҥнэр диэки сутуругун көрдөрбүтэ.


Албын саһылыкаан кусчаан эрэйдээҕи хас да күн уу кытыытыгар сытан кэтэстэ-манаста. Ол кэмҥэ, суһал сырыылаах сур бөрө обургу, ааһан иһэн, уу кытыытыгар сытар саһылыкааны таба көрдө:

— Хайа, балтыкайым эрэйдээх уу үөннээн аһыырга санаммыккын дуу? Һи-һи-һи, — уонна үөннээхтик күллэ.

— Ээ, мин эрэйдээх уу үөннүүр кыахтаах буолуом дуо. Ас булан аһаары айан бөҕөнү айаннаан, сырыы бөҕөнү сылдьан сылайан-өлөн сынньана сытар дьүһүнүм. — Ол икки ардыгар бөрө обургу ууга сылдьар кусчааны туман быыһынан таба көрөн:

— Оннук буолумуна. Балтыкайым эрэйдээх, олус да улахан булка күҥҥүн-дьылгын бараахтыыр эбиккин. Һэ-һэ-һэ! — бөрө күлэр.

— Хайыахпыный, баара оччо буоллаҕа, — саһыл сөбүлэһэр. — Эн курдук киэҥ ыырдааҕым баара дуо?

— Балтыкайым оҕотоо, ити ыран өлөөрү сылдьар сордооххо сордонума, туох амтаннаах үһүө. Эн да көмөтө суох өлөөрү сылдьар буолбат дуо? Хата миигин кытта барыс. Талыы тастаах табаны таралытыахпыт, табылыннаҕына, тайаҕы да төкүнүтүөхпүт, — диир бөрө.

— Кэбис, эйигин кытта хаһан тэҥнэһэн сылдьаары, бэйэҥ бар, — саһыл аккаастанар. — Мантыбын да бултаатахпына, бу кытарах дьылга син додо курдук ас буолуоҕа. Хата, бултаатаххына, кэһиигин тииһиҥ быыһыгар кыбытан аҕалаар.

— Астан аккаастанар буоллаххына, баҕар, барсыма даҕаны. Сүрэҕэ суохха сүгэһэрдьит буолар санаам суох, бэлэмҥэ бэрт буолума, — диир да бөрө обургу субурус гынан хаалла.

Саһылыкаан кусчааны кэтэһэ сатаан баран, тулуйбакка:

— Кусчаан, эрэйэ суох тахсан кулу. Ууҥ син биир тоҥуо, оччоҕуна, мин айахпыттан ханна барыаххыный, син биир киириэҥ. Онон эрдэ-сылла эрэйдээбэккэ тахсан кулу, — диир абаламмыт саһыл. Кусчаан саҥата суох төбөтүн быһа илгистэр уонна уутун тоҥорумаары төттөрү-таары устар. Ол икки ардыгар саһыл, сыт ылан, муннунан түргэн-түргэнник салгыны сытырҕалаата.

— Чэ, эн хаал даҕаны, убайбар бөрөҕө көмөлөһө бардым, — диэтэ да, ойуур диэки ыстанан кутуруга субурус гынан хаалла.

Сотору ойуур быыһыттан булчут оҕонньор тахсан кэлбитэ. Уу кытыытыгар саһыл суолун хайбыта. Ол сылдьан, уу күдэрик туманын быыһынан кусчааны көрөн:

— Оо, ол иһин даҕаны, саһыл обургу эйигин сиэри чээччэммит эбит, — оҕонньор сэргэхсийэ түспүтэ.

Кусчаан оҕонньору көрөөт, наһаа куттаммыта, сүрэҕэ айаҕар тахса сыспыта.

Ийэлээх аҕата икки атахтаахтан сэрэппиттэрэ аҕай, онтон киниттэн куотарга, саһарга оскуолаҕа үөрэппиттэрэ. Икки атахтаах суордааҕар, тураахтааҕар, саһыллааҕар, бөрөтөөҕөр өссө ордук кутталлаах. Ону кусчаан илэ хараҕынан көрөн турар. Биирдэ сайын уһун ураҕастаах икки атахтаахтар күөлгэ кэлбиттэрэ уонна үөрэ-көтө, оонньуу-көрүлүү, сууна-тараана сылдьар саҥа көтөн эрэр кусчааннар эрэйдээхтэри өлөртөөбүттэрэ. Кинилэр уһун ураҕастарын туһаайдахтарын ахсын улахан тыас хабылла түһэрэ да, кусчааннар хаанынан ыһыллан, хаһан да турбаттык ууга сытан хаалбыттара. Бааһырбыттар от быыһын былдьаспыттара.

Кусчаан ону санаан, икки атах сүгэ сылдьар уһун ураҕаһа тыаһыан иннинэ, оскуолаҕа үөрэппиттэрин курдук, түргэнник ууттан тахсан, талах быыһыгар киирэн төбөтүн хаарга батары анньан саспыта.

XVII


Оҕонньор саһа сытар кусчааны суолун суоллаан бэрт түргэнник булбута. Кини куттанан кута ыстана сыспыт кусчааны аһыммыта, төбөтүттэн имэрийэн ылбыта уонна:

— Эрэйдээх, олус да ырбыккын, түү иччитэ эрэ буолаахтаабыккын. Соҕуруу дойдугар барбаккаҕын тоҕо манна сылдьаҕын, — диэбитэ.

— Кө…ө…төр…гө үөрэниэхпин сүрэҕэлдьээн… ма…н…на хаалбытым, — диэбитэ куттаммыт кусчаан.

— Сүрэҕэлдьиир туох үчүгэйдээҕэ баарай? Биллэн турар, куһаҕан буоллаҕа, — оҕонньор сөбүлэспитэ. Көтүү үөрэҕин баһылаабытыҥ буоллар, маннык эрэйдэниэҥ этэ дуо? Дьоҥҥун кытта итии дойдуга сылдьар буолуоҥ этэ.

— Хайыахпыный. Оннук буолан хааллаҕа, — кусчаан хараҕын уутун соттубута.

— Кусчаан, миигин кытта барыс, сааска диэри миэхэ олор, — диэбитэ булчут. Кусчаан саас дьоно соҕурууттан эргиллэн кэлэллэрин санаан, үөрэ түспүтэ.

— Илдьэр буоллаххына, сөбүлэһэбин, — диэбитэ кусчаан.

Булчут оҕонньор кусчааны хоонньугар уктан дьиэтигэр илпитэ. Сиэнэ уол кусчааны көрөөт үөрбүтэ, олус аһыммыта. Кини кыһыны быһа кусчааны көрбүтэ-харайбыта, аһаппыта-сиэппитэ.


Биирдэ, саас тиэргэҥҥэ харалдьык тахсыбытыгар, кусчаан салгылыы сылдьан, үөһэнэн кус үөрэ көтөн ааһан иһэрин көрбүтэ. Сүрэҕэ үөрүүнэн туолбута, күүскэ тэппитэ. Кусчаан, үөрэппиттэрин курдук, сиртэн тирэнэн үөһэ көтөн тахсыбыта уонна үөргэ холбоспута. Мас көтөрдөрө, тыа кыыллара, булчут оҕонньор сиэнэ кусчаан үөргэ холбоспутун көрөн үөрбүттэрэ, дьоллоох курдук санаабыттара. Дьолго, ол үөргэ кусчаан ийэтэ, бииргэ төрөөбүттэрэ бааллара. Кинилэр төрөөбүт-үөскээбит эбэлэрин ырбыытыгар түспүттэрэ. Ийэ кус оҕотун кууһан сыллаан-уураан ылбыта, үөрүүтүттэн икки иэдэһинэн дьол хараҕын уута сүүрбүтэ.