# Күрэтиллибит таптал

Федот Федотович Захаров

Бу сэһэҥҥэ номоххо киирбит Манчаары Ба» ылай олоҕо, таптала, баайдары утары охсуһуута суруллар.

Халыҥ хаарынан сабыллыбыт намыһах дулҕалаах үрүйэ баһа көмнөхтөөх лабааларын намылыппыт лиҥкир тииттэрдээх хонноҕунан муҥурданар. Хоннох ортотугар хордоҕой сиргэ тутуллубут муус түннүктэрдээх, тилэһэ хотонноох балаҕан оһоҕун хоротуттан көстө-көстүбэт буруо тахсан салгыны дьиримнэтэр. Аата сир баранан, манна эмиэ дьиэ туппуттар эбит дуу диэн, киһи соһуйа көрүөх курдук уораҕайа.

Кыһыҥҥы бытархан тымныы түһэн, сири-дойдуну иччилиир итии хааннаах баара барыта саспыт, кирийбит курдук уу чуумпу. Ол эрээри имириир тыыннаах хайдах суох буолуой? Аламай күн киҥкиниир киэҥ халлаан кэтит киэлитигэр ойон тэгилийэн тахсан, тииттэр быыстарынан сырдата тыктаҕына, дөрүн-дөрүн чооруос чыычаах үөрүн саҥата тыа баһынан дьы-ыыр диэмэхтээн ааһыаҕа. Ханна эрэ тоҥсоҕой торулуо. Биирдэ эмэтэ үөһээнэн көтөн ааһар хара суор «халып» диэн саҥарбыта иһиллиэ.

Онтон күн арҕаа санньыйан, чугас сабырыйан турар тииттэрдээх хара тыа кэтэҕэр түстэҕинэ, эмиэ туох да суоҕун курдук, ньим уоһуйуо. Киһи кута-сүрэ тохтообот түҥкэтэх дойдута.

Ол эрээри олохсуйан олорор дьоҥҥо оннук буолбатах. Бу үрүйэ баһа Таһымаан Дьаакып диэн оҕонньор сааһын тухары олохсуйбут түбэтэ. Төһө да дьадаҥы буоллар, кимтэн да умналаабакка, бэйэтин бэйэтэ көрүнэн сэттэ уон сааһыгар тиийдэ. Уола — Бараах Байбал — түөрт уон саастаах эдэр киһи. Кийиитэ Былтаҥныыр Мааппа дьадаҥы ыал кыыһа буолан, туох да иҥэ-дьаҥа суох үлэһит дьахтар. Байбаллаах Бүөтүччээн диэн саҥа туран эрэр уон сэттэтин ааспыт уоллаахтар.

Үс ыанар ынахтаахтар. Көлүнэр оҕустаахтар. Икки борооскуну кытта биир тиҥэһэ бургунаһы кыстатан туруораллар. Нэһилиэк уһугар, кытыы сиргэ, олорор буоланнар, бэркэ бултаан, балыктаан, айахтарын ииттинэн олорор ыал.

Бүгүн эт сиир дьоро киэһэлэрэ. Саха дьоно эти тото-хана, астына сииллэрин сөбүлүүллэр. Ол кэриэтин дьоро киэһэ кэнниттэн икки, үс эбэтэр түөрт да хонукка идэһэ этин сиэхтэрэ суоҕа. Эт сиэбэт ньыкы киэһэлэригэр, баар буоллаҕына, куобах этин буһараллар.

Ыргыччы буспут сыалаах эттээх улахан көһүйэни Мааппа буруолаппытынан көтөҕөн аҕалан, намыһах атахтаах остуолга уурар. Хаҥас оронтэн нэлэгэр удьурхай кытахтары, миин кытыйатын, мас хамыйахтары аҕалан уурталыыр. Өтөр эт сиэбэккэ хобдоҕурбут, аччыктаабыт дьоҥҥо буспут эт минньигэс сыта биллэр.

Эт хоторуллаатын кытта бары остуол тула олорон саҥата суох аһаан кимиритэллэр. Остуол ортотугар турар кытыйаттан итии миини хамыйаҕынан баһан ылан сып-сырыйаллар. Оһоххо умайан күлүбүрүүр уот сырдык толоно дьиэ эркинин саһара хараарбыт холлоҕоһугар түһэн, биллэ-биллибэттик дьиримнэтэр. Муус түннүктэр кубарыһаллар. Эт сиэн баран суорат сиэччилэр. Билигин ханнааҕы суораттара кэлиэй. Биир ынахтара уолбута. Икки ынах сыппатар да үүттэрэ кыра. Ону күнүскү аһылыкка кыынньаран иһэллэр.

Киэһэ аһылык кэнниттэн, утуйуохтарыгар диэри, иллэҥ кэмнэрэ. Мааппа аһаабыт иһити хомуйар. Оҕонньор көнө саастаах маһы талан, оһох чанчыгар олорон тымтык тыырар. Маһын хайыталаан, эргитэ-эргитэ имиллэҥнэтэн, чап-чараас гына тыыра-тыыра холумтаҥҥа быраҕаттыыр. Байбал тото аһаабыт киһи быһыытынан, хомуллубут утуйар таҥаһыгар өйөнөн, тиэрэ түһэн сытар. Мааппа кыл көлбүһэҕинэн иһитин сууйа охсон, хаҥас диэки илдьэн иһит оронугар уурталыыр. Үөттүрэҕи ылан оһоххо туруору ууруллубут имик-самык умайар хардаҕастары эргитэ аспытыгар, уот күүдэпчилэнэ умайан, дьиэ иһэ сырдыы түһэр.

Бүөтүччээн таһырдьаттан киирдэ. Кинини кытта кырыара тоҥмут ыттара мас бакаайытын соспутунан киирсэн, уот сылааһыгар иттээри, оһох диэки хайыһан олорор. Кылап-халап көрөр. Тыаҕа тахсан куобах айатын эһиэ диэннэр, моонньугар ыарахан бакаайы маһы баайан состороллор. Онон кыһын дьиэтин таһыттан ханна да ырааппат.

— Ити саһыл эргийбэтэ ээ, — оҕонньор бэйэтэ-бэйэтигэр эппиттии саҥарбытыгар ким да сэҥээрбэтэ.

Мантан хоту, аҕыйах мас хаххалаан турар билиини аастахха, Таала диэн күөллээх бүтэй алаас баар. Ол алаас тумус тыатын быһар сүөһү сайыҥҥы ыллыгын устун күһүөрү кыһын саһыл кэлэн ааспыт этэ. Оҕонньор онно айа тарпыта. Хас да сыллааҕыта ити ыллыкка, саһыл биирдэ сылдьыбыт суолугар айа тардан, кэрэмэс саһылы ылбыта. Быйыл онно эмиэ айа тарпыта да саһыл эргиллибэтэ.

Оҕонньор бүтэн, холумтаҥҥа быраҕаттаабыт тымтыктарын хомуйа тутан ылан, оһох чанчыгар сиргэ быраҕар. Кыстаммыт мастан хардаҕастары ылан, сөҕүрүйэн эрэр уокка эбэн, оһоххо туруору уурталыыр.

Оһох хаҥас чанчыгын таһынан хотоҥҥо киирэр аһаҕас аан хараара боруорар. Ол диэки сүөһү ииктээн чарылаппыта иһилиннэ.

* * *

Кыһыҥҥы түүн уһун. Оҕонньор утуйа сытан уһуктан, таһырдьа иккиһин чэпчэтинэ тахсыытыгар, араҥас сулус алтахтыы илик эбит. Онтон уута көтөн, утуйбат. Сыппахтаан баран «турарга сөп буолла быһыылаах» диэт, олоппоско уурбут таҥаһын ылан таҥнар, туран уоту оттор, чаанньыгы өрөр.

Балаҕан иһэ түүн тымныйар. Оһох уота күүдэпчилэнэ умайан, дьиэ иһэ сырдаабытын, сылыйбытын кэннэ Мааппа туран таһырдьа тахсар. Халлаан тымныйбыта сүрдээх. Окко хонон титириэр диэри тоҥмут, кырыарбыт түүлээх ыта кэлэн Мааппа иннигэр-кэннигэр эккэлии көттө.

Сарсыардааҥҥы аһылыктарыгар сыма[1] сиэтилэр. Сорох сарсыарда бэс үөрэни сиэччилэр. Оттон көннөрү от үөрэ баар буоллаҕына, күнү быһа, санаатахтарын аайы, иһэ сылдьааччылар. Ити ааттаммыт астарын сайын аайы элбэҕи хаһааналлар да, саас эрдэ бүтээччи. Дьылы туоруур сүрүн астара буоллаҕа.

Аһаан баран Байбал хотонтон оҕуһун таһааран көлүйэн, от тиэйэ барда. Таһырдьа билигин даҕаны хараҥа. Халлаан илин саҕата саҥардыы суһуктуйа сырдаан эрэр.

Лаппа сырдаабытын кэннэ Дьаакып оҕонньор, куобахха ииппит айаларын көрөөрү, тирии матаҕалаах мас сүгэһэрин сүгэн, уһун уктаах холотун ылан тыаҕа таҕыста.

Бүөтүччээн, аҕата Байбал от тиэйэр күнүгэр, күннээҕи үлэтэ элбиир. Кыбыыга киирэн чиҥээбит оту тордуохтаан түһэрэн, далга тарҕатан сүөһүнү аһатар. Сорох отун улахан талах иһиккэ симэн, хотоҥҥо соһон киллэрэн долборукка тарҕатар. Таала күөлүгэр баран ойбону тэһэн, сүөһүнү уулатар. Төттөрү кэлэригэр икки улахан ыаҕаска уу баһан аҕалан торбостору уулатар. Аны хонук маһын мастыахтаах.

Мааппа сүөһүлэрин баайыыларын сүөрэн хотонтон таһаартаата. Мүлүрүйэ элэйбит күрдьэҕин ылан иик былаастаах сүөһү сааҕын хаһыйталаан иһэн муннун хамнатан ылла. Төһө да үөрэммит сыта буоллар, маҥнай аҥылыйбытын абааһы көрдө. Чөмөхтөөн бүтэрэн баран таһырдьа тахсан, хотон кыра муус түннүгүн ылан аллара уурда. Онтон хотонугар төттөрү киирэн чөмөх сааҕыттан баһан ыла-ыла аһаҕас түннүгүнэн таһырдьа эһэр. Таһыттан тымныы салгын туманныра үргүйэн, хотон иһэ тымныйда. Мааппа тиэтэйэ-саарайа сүөһү сааҕын эһэн бүтэрэн, таһырдьа тахсан муус түннүгү оннугар уурар. Тирии үтүлүгүнэн хаары баһан ыла-ыла түннүгүн хайа түһэр. Күрдьэҕин ылан ыһылла сытар, бөһүйэ тоҥон эрэр ынах сааҕын чөмөхтөөн балбаах оҥорор.

Чараас таҥастаах буолан тоҥон, «ычча» диэбитинэн дьиэтигэр сүүрэн киирэн, холумтаҥҥа сууллан буруолуу сытар уоттаах хардаҕаһы туруору анньар. Уокка хардаҕас эбэн иттэ түһэр. Онтон эмиэ хотонугар киирэр.

Күнүскү аһылык буолуута Дьаакып амчыллан киирэн, сүгэһэриттэн муус маҥан тоҥ куобаҕы ороон ылан, үөһээ кирээккэҕэ ириэрэ уурар. Сыгынньахтанан, олоппоһу ылан уот иннигэр олорон, этэрбэһин тардыалыыр, бытыгын мууһун илбинэр.

Бүөтүччээн мастаабыт маһын көтөҕөн киллэрэ-киллэрэ оһох чанчыгар кыстыыр. Саха оһоҕо күнү быһа умайар буолан, күн аайы элбэх мас мастанар. Күнүскү аһылык кэнниттэн эмиэ мастыы түһэрэ буолуо. Түүн оһох аһаҕас үөлэһинэн тымныы салгын киирэр, күнүс аанынан үргүйэр, эркин холлоҕосторун ыпсыыларын кырыардар, куһаҕан таҥастаах аччык киһини тоҥорор.

* * *

Саха ыалыгар саамай элбэх үлэлээх киһинэн дьахтар буолар. Кини түбүгэ хаһан да бүппэт. Хотон үлэтин таһынан куобах тириитин имитэр, ас астыыр, иистэнэр. Ол сылдьан үлэтин «быыһыгар» оҕолонор. Саҥа төрөөбүт оҕо үксэ кыратыгар тымныйан өлөр. Адьас биир эмэ оҕо тыыннаах хаалар. Мааппа аҕыста оҕоломмутуттан Бүөтүччээн эрэ ордон, таҥара көмөтүнэн, быйыл уон аҕыһыгар барда. Оҕолоро өллөҕүнэ ытыыра. Бары бойбох курдук эттэнэн, киһини албынныыр буолан иһэн, аҕыйах хонукка ыалдьаат өлөн хаалаллара. Оҕо өллөҕүнэ «абааһы сиэтэҕэ» дии саныыллара. Абааһыны куттаары, оҕо биһигэр былыргы кураахтаах саа дьэбиннээх тимир оҕун, хаххан тыҥыраҕын баайаллара. Эмиэ абааһыны муннараары, оҕоҕо кыыл-сүөл аатын биэрэллэрэ. Бүөтүччээн сахалыы аата Күтэр диэн. Ол аатын сөбүлээбэт буолан наар нууччалыы аатынан ааттыыллар.

Мааппа бэйэтэ мантан сэттэ биэрэстэлээх сиргэ баар Көдөһү диэн кыракый алааска үөскээбитэ. Аҕатын өйдөөбөт. Үстээҕэр өлбүтэ үһү. Ийэтэ кыыс уон иккилээҕэр эмискэ ыалдьан өлбүтэ. Онтон ыла эһэтигэр иитиллибитэ. Эһэтэ Аамай оҕонньор икки ынаҕы бэйэтэ ыыра. Ол ынахтарын кыһын дьиэ хаҥас өттүгэр баайаллара. Эһэтэ балыктаан, куобахха айалаан, куртуйахха туһахтаан, иккиэйэх бэйэлэрэ айахтарын ииттинэн, ыал курдук сананан олорбуттара.

Мааппа уон алтатын ааспытын кэннэ, Таһымаан Дьаакып кэлэн, эһэтэ оҕонньору кытта кэпсэтэн, уолугар Байбалга холбообута. Туох да энньэтэ-таймата суох оҕонньордоох кыыһы көһөрөн ылбыттара. Тыһаҕас өлөрөн, чугастааҕы ыаллары ыҥыран уруу туомун тэрийбиттэрэ.

Аамай оҕонньор сайын аайы «алааспын аҕынным» диэн, дойдутугар тиийэн ый курдук олорон туулаан, балык хатаран аҕалара. Кэлин өлөрүн чугаһыгар эрэ барбат буолбута.

Кыһын Дьаакыптаахтан чугас эргин ыал суох буолааччы. Арыый чугас ыаллара Быргый Дьөгүөрдээх мантан соҕуруу үс биэрэстэлээх сиргэ олороллор. Кинилэр сайын сайылыктарыгар Бүрүнэйгэ көһөн кэллэхтэринэ чугаһыыллар. Бүрүнэй бу үрүйэ төрдүгэр баар сайылык алаас. Ити алааска сайын аайы хас да ыал көһөн кэлэн сайылыыр. Оҕолор саҥалара, дьахталлар сүөһүлэрин һайдыыллара, ынах маҥырыыра эҥин мантан иһиллэ турааччы. Бүөтүччээн оҕо эрдэҕиттэн, санаатаҕын аайы баран, оҕолору кытта оонньуур, сөтүөлүүр сирэ. Сорох сайын ол алааска көһөн тиийэн ыалга дьукаах сайылыыллара. Кэлин балаҕаннарыгар сайылыыр буоллулар.

Мантан арҕаа Өлүөнэ өрүскэ диэри онон-манан күөллэрдээх, хас эмэ көстөөх халыҥ сис тыа. Хоту уонна соҕуруу өттүлэригэр, чугаһынан, ыаллаах алаас суох. Илин өттүлэригэр киһи-сүөһү олохсуйбут үтүөкэн алаастара бааллар. Дьаакыптаах нэһилиэк кытыы сиригэр түҥкэтэх дойдуга олорор буолан, ыалдьыт-хоноһо сылдьыбат ыала. Ол эрээри нэһилиэккэ, улууска туох уларыйыы, сурах-садьык баарын хойутаан да буоллар истэ-билэ олороллор.

* * *

Сүүрбэ биэс-алта сыллааҕыта куораттан кэриим аҕабыыта тахсан, нэһилиэк дьонун барытын сүрэхтээн, саҥа нуучча миэрэтин ылыммыттара. Уһун суһуохтаах эр дьону баттахтарын кырыйталаан, үрдүлэригэр уу кутуталаан, нууччалыы ааты биэрэн, быалаах кинигэҕэ суруйбуттара. Саҥа ааттарын маҥнай умнан кэбиһэн моһуогураллара. Билигин үөрэннилэр.

Нуучча таҥаратын үөрэҕин быһыытынан, айыыта-буруйа суох киһи өллөҕүнэ дууһата ырайга көтөр үһү. Оттон буруйу оҥорор киһи айыыта-харата элбээн, аад айаҕар түһэн сымалаҕа буһар. Ол иһин күн сиригэр олорор киһи, туох да айыыны-буруйу оҥоруо суохтаах. «Куһаҕаны оҥордоххо сир-дойду иччитэ хоргутуо, хомойуо, айыы буолуо» диир саха, бэйэтин итэҕэлэ нуучча таҥаратын үөрэҕэр сөп түбэһэр, дьүөрэлэһэр буолан, саҥа миэрэни сөбүлээбитэ. Дьон үксэ дөбөҥнүк ылыммыта.

Куорат суута саха былыргы итэҕэлин боппута. Кэриим аҕабыыта ыалга киирэн ол-бу эмэгэти көрдөҕүнэ ылан уокка быраҕара. Бэйэтин тылынан ыллыы-ыллыы хадьыылатын биэрэҥнэтэн буруонан ыһаарара.

Сүрэхтэммит эр киһиэхэ баттаххын үүннэримэ, дьахтарга сирэйгин аҥнаҕынан сабыма диэбиттэрэ. Муостаах бэргэһэни кэтэри боппуттара. Ынах үүтүн уоһаҕын иһимэҥ, күтэри, тииҥи сиэмэҥ дииллэрэ. Ойууннууру эмиэ боппуттара. Ол эрээри улахан хомуһуннаах ойууннар саҥа миэрэни ылымматахтара, баттахтарын кырыттарбатахтара. Маҥнай дьон эмиэ атыҥыраабыттара. Ол эрээри кэлин саҥа миэрэҕэ, саҥа ааттарыгар син үөрэннилэр.

Улууска таҥара дьиэтэ суох буолан баай, кыахтаах дьон куоракка киирэн, Торуойускай собуорга сылдьан, таҥараҕа тиксэллэрэ. Ол курдук уонча сыл олорбуттарын кэннэ, Алтан нэһилиэгин улуу баайа Түөнүкү Көстөкүүн үс нэһилиэк баайдарын, тойотторун ыҥырталаабыт мунньаҕар, сиэртибэ хомуйан таҥара дьиэтин туттарыаҕыҥ диэн тыл эппит.

— Таҥара дьиэтэ, аҕабыыт суох буолан өлөр дьон собуора, буоругар ырыата суох хаалаллар. Ол иһин ырай сырдыгыттан маталлар. Төрөөбүт оҕолор сүрэхтэммэттэр. Дьон таҥараҕа тиксибэт, кини сылаас тыынын билбэт буоланнар, айыыны-хараны оҥороллор диэбит. Бар дьоммун быыһыыр инниттэн, таҥара дьиэтин туттарарга сиэртибэ хомуйабын уонна бэйэм үппүн холбуубун, — диэн түмүктээбит.

Ити эппит тылларын мустубут дьон сөбүлээн, саҥа аллайа, ытыстарын таһына олорбуттара үһү. Тойоттор үөрэн, Түөнүкү Көстөкүүҥҥэ махталларын биллэрбиттэр. Таҥара дьиэтигэр сиэртибэлээбит, тутуспут киһи өллөҕүнэ, бука, ырайга тахсара буолуо диэн кэпсэппиттэр.

Онтон сотору Түөнүкү куоракка киирэн, собуор таҥаратын дьиэтиттэн аҕабыыты таһааран, үс нэһилиэк дьонун барытын ыҥыран, улахан мунньах оҥорбут. Аҕабыыт мэлиибэн ыллаан, сибэтиэй уунан ыһыахтаан, таҥараны санаппыт. Түөнүкү сиэртибэ биэрбит киһи бу дойдуга уһуннук, дьоллоохтук олоруохтаах, өллөҕүнэ дууһата ырайга тахсыахтаах диэн тыл эппит. Дьон өрө көтөҕүллэн көхтөөхтүк суруйтарбыттар.

Аан маҥнай Моорук нэһилиэгин улуу баайа Ыстапаан Искирээбин сүүрбэ биэс биэни, сүүрбэ биэс буут арыыны, биэс мөһөөх харчыны сиэртибэлээбит. Кини кэнниттэн баайдар көҕүһэ-көҕүһэ биэстии сылгыны суруйтарбыттар. Дьадаҥы дьон биирдии ынаҕы сиэртибэлээбиттэр. Түөнүкү атын нэһилиэктэргэ, улуустарга итэҕэллээх дьону ыытан эмиэ сиэртибэ хомуйтарбыт. Түмүгэр, элбэх үп киирэн, Түөнүкү баайа олус хаҥаабыт.

Онтон аны таҥара дьиэтин ханна туттарары быһаараары мунньахтаабыттар. Биир да нэһилиэк сир биэриэн баҕарбат. Үтүө сирдэрэ барыта үллэһиллэн, биирдиилээн баайдар бас билэр сирдэрэ буолбута ырааппыт. Ол дьон сирбитигэр таҥара дьиэтэ тутулуннаҕына, ол таһыгар кэлии дьон олохсуйуохтара, кэлин бэйэбит үтүрүллүөхпүт дии саныыллар.

Түөнүкү эмиэ куоракка киирэр. Онно сэрэбиэй быраҕыҥ диэн сүбэлииллэр. Үс сири талан баран сэрэбиэй бырахпыттара, Бүтэйдээх диэн алааска түбэспит. Онно аҕабыыт бу сири таҥара бэйэтэ талла диэн мэлиибэн ыллаабыт.

Түөнүкү тутуу маһын дьоҥҥо наймылаһан киллэттэрбит. Таҥара дьиэтигэр сөптөөх суон, көнө бэрэбинэни, онтон-мантан ыраахтан булан, тиэйэн киллэрбит киһи биэс уон харчыны ылар. Бүтэйдээххэ тутуу маһа тиэллэн киирбитин кэннэ, күһүн, Тааттаттан аатырбыт маастар ыҥырыллан кэлбит. Ол кэнниттэн тутуу саҕаламмыт. Бастыҥ үлэһит хамнаһа күҥҥэ сүүрбэлии харчы. Сүүс күн үлэлээбит киһи сүүрбэ солкуобайы ылар. Ол — икки ынах сыаната.

Эркинин ортолуу таһааран эрдэхтэринэ, Баһырҕас диэн уус киһи мүччү үктээн, сууллан, тобугун уҥуоҕун үнтүрүппүт. Ол киһи кыстаан баран, сайыныгар, «ырайга тахсыам» диэн эрэнэ сытан өлбүт.

Үс сыл үлэлээн, тас өттүн бүтэрбиттэр. Ис киэргэлин оҥотторорго куораттан үс нуучча киһитин кэпсэтэн таһаарбыттар. Ол дьон эмиэ өр үлэлээн, араас таҥара мэтириэтин оҥорбуттар. Эркинин, муостатын кырааскалаабыттар. Көмүс солотуунан киэргэппиттэр. Үөһээ куупалыгар улахан халанчаны таһаарбыттар.

Барыта бүппүтүн кэннэ, куораттан аккыырай тахсан саҥа дьиэни сибэтии гыммыт. Кэлэн көрбүт дьон сөҕүү-махтайыы бөҕө буолбуттар. Бүтэйдээххэ ырай аһыллыбыт диэбиттэр. Төһө да киһи туппутун иһин, таҥара бэйэтэ көмөлөһөн, маннык оҥоһулуннаҕа дэспиттэр.

Саҥа тутуллубут таҥара дьиэтэ диэн, балаҕаҥҥа үөскээбит ынах этэрбэстээх киһи үктэниэн да кыбыстар, ыраас, сырдык, киэҥ, үрдүк, кырдьык даҕаны, ырай дойдутун курдук килбиэннээх уораҕай буоллаҕа.

* * *

Сааһыары, кулун тутар ый ортотун диэки, күн лаппа уһаан, сырдаан, тымныы арыый уҕарыйан, киһи сэргэхсийэр кэмэ кэллэ. Арай ас татыарыйбыта саппаҕырдар. Дьаакыптаах төһө да уһата сатаан сиэбиттэрин иһин, идэһэлэрин этэ бүппүтэ. Сайын хаһааммыт сымалара эмиэ бүтэн эрэр. Арай бэс субата дэлэй да, тардара дуона суох хаалла. Аҥаардас бэс ас буолбат. Биир сыппатар ынах баара уолбута.

Дьаакып оҕонньор Чаллыын Ньукулайдаах диэн сэниэ ыалтан тирии имитэ ылбыта. Киэһэ аайы улахан талкыга тирии имитэн дьэ бүтэрдилэр.

Сарсыарда Байбал эриллэ сууламмыт имиллибит тириини кыбынан Чаллыыннаахха барда. Таарыйа чугас ыалларыгар Быргый Дьөгүөрдээххэ сылдьан сээкэй сонуну истэн кэлиэхтээх. Кытыы сиргэ олорон ханна да барбат-кэлбэт буоланнар, дьон-сэргэ хайдах олорорун, нэһилиэк сонунун, ыалга эрэ бардахтарына истэллэр. Кыра да сонуну сэргииллэр.

Киэһэлик, ыттара үрбүтүгэр, Бүөтүччээн таһырдьа тахсан көрдө. Аҕата сүгэһэрдээх, нүксүччү соҕус туттубут. Үчүгэй. Ыт үрэн баҕырҕаан баран, иччитин билэн тохтоото.

Байбал дьиэҕэ киирэн, кэтэһэн олорор дьон санааларыгар, лис курдук сүгэһэрин көхсүттэн түһэрдэ. Сонно тута Мааппа кэлэн, матаҕа быатын сүөрэн, аһын хостуур. Биирдэ сиир эт, кыра ис уонна син балачча тар ыыппыттар. Баччаҕа бу да үчүгэй. Таах олордоххо ас хантан кэлиэй. Тирии имитиитэ диэн, кыһыҥҥы иллэҥ кэмҥэ үс эр киһиэхэ улахан үлэ буолбатах. Көһүйэҕэ уу кутан, эт угаттаан, чох тардан, уокка уура оҕустулар.

— Хайа дьэ, төһө бэркэ олороллор? Туох солуну кэпсииллэр? — оҕонньор утуйар таҥаһыгар өйөнө сытан ыйытар.

— Үчүгэйдик олороллор. Соччолоох туох да солун суох. Ыһыы Сэмэн куораттан тахсыбыт үһү, — Байбал уот иннигэр кэлэн олорор.

— Тугу таһаарбыт үһүнүй? — Мааппа оһоххо мас эбэр.

— Биир иһит арыгылаах үһү. Саа сэбин, аҕыйах арсыын таҥас таһаарбыт үһү. Түлүрбэх Бүөтүр өлбүт үһү.

— Оо, ээ. Аҕабыыт кэлэн собуордаабыт үһү дуо? — оҕонньор эмиэ ыйытар.

— Собуордаппыттар үһү.

— Били Манчаары түөкүн сураҕа иһиллэр үһү дуо?

— Туох да иһиллибэт дииллэр.

Хас да сыллааҕыта Манчаары Баһылай диэн Нөөрүктээйи киһитэ буруйу оҥорон хаайыыга киирбитэ. Онтон күрээн кэлэн дьону халаабытын иһин тутан, сууттаан, көскө ыыппыттара. Киһилэрэ аараттан күрээн кэлэн, эмиэ дьону халаабытын тутаннар, сууттаан, оруосканан таһыйтаран бараннар Лаамыга[2] көскө ыыппыттара. Онтон икки сыл буолан баран, ааспыт сайын, эмиэ күрээбит үһү диэн сурах иһиллибитэ. Күһүнүгэр ханна эрэ кинини көрбүттэр, ким эрэ ата сүппүт, биэни ытан баран этиттэн ылан барбыт диэн, үһү-тамах курдук кэпсээн тарҕаммыта. Ону сорохтор итэҕэйбэттэр этэ. Манчаары күрээбэтэҕэ буолуо, бэйэбит уоруйахтарбыт, Манчаарыга балыйтараары, уоран сиэтилэр ини дэһэллэрэ.

Онтон күһүн буолан хаар түспүтэ. Манчаары ханна да барбыта биллибэккэ, сураҕа да иһиллибэт буолбута. Ол иһин күрээбит үһү диэн сурах сымыйа кэпсээн эбит дэспиттэрэ. Манчаары чахчы сыылкаттан күрээбит үһү, быраабаҕа биллэрии кэлбит диэччилэр эмиэ бааллара.

Саха киһитэ улахан буруйу оҥорон хаайыыга киирэрэ, сыылкаҕа барара, өссө ол дойдуттан күрээн кэлэрэ диэн, урукку өттүгэр буолбатах түбэлтэ. Ол иһин киһи итэҕэйбэт.

* * *

Муус устар ый ортотун диэки өр кэтэһиннэрбит ынахтара дьэ төрөөн, үрүҥ аһы сиир буоллулар. Иккис ынахтара эмиэ синньээн эрэр.

Сааскы ичигэс күҥҥэ эдэр киһи дьиэтигэр тэһийэн олорбот буолар. Бүөтүччээн икки айаны сүгэн тыаҕа таҕыста. Ыарахан бакаайыта уһуллубут ыт батыһаары гыммытын, уһун уктаах холотунан дугдуруйан төттөрү үүрдэ.

Тыа иһигэр киирдэххэ, күн чаҕылыттан киһи хараҕа сынньанар. Хаар чиҥээбит. Тиит, талах умнаһын тулата быһыта сиэһэн чөнөрүттүбүт. Ол эрээри халыҥа халыҥынан сытар. Хаамарга ыарахан.

Баччаҕа дьон куобахха айалаабаттар. Оҕонньор айатын эспитэ өр буолла. Билигин күнүһүн сылыта-сылыта түүнүн тоҥорор буолан, хаар үрдэ чиҥээн кытааппыт. Ол иһин куобах ороҕурбат, ханан баҕарар сылдьар. Баччаҕа куобах аҕыйыыр даҕаны. Ханна эрэ баран хаалар. Ол эрээри сүүлэ буолан суола-ииһэ элбээбит курдук. Атыыр куобах ыарҕалаах сиргэ киирэн, күнүстэри сүүрэ сылдьааччы.

Бу тэҥкэ тыаны аастахха ыарҕалаах силээн кэлэр. Оччо ырааҕа суох сир. Оҕонньор баччаҕа куобах силээн кытыытынан сүүрэр, онно айа тардан өлөрөр баҕайы диэбитэ. Ол иһин үчүгэй ылааҥы күн буолбучча бу баран истэҕэ.

Байанай биэрдэҕинэ баҕар биир эмэ куобах айатын эһиэ. Билигин аччык кэмҥэ, алҕаска биир эмэ куобах түбэһэрэ буоллар үөрүү буолуо этэ…

* * *

Ыам ыйыгар ынах төрүүр, балык тахсар, кус элбиир кэмэ. Сандал саас кэлэрэ ордук дьадаҥы дьоҥҥо үөрүүлээх. Кырыа кыһыны этэҥҥэ туораатахтара дии.

Ыраах Ходоро нэһилиэгин сирэ-дойдута. Дьадаҥы ыал тусаһатыгар туох элбэх күрүө-хаһаа, тутуу диэн кэлиэй — кыбыы, дал, тилэһэ тутуллубут хотонноох балаҕан уонна ампаар эрэ көстөр.

Дьиэ иһигэр киирдэххэ тирии имитэр талкы, үс атахтаах төгүрүк остуол, аҕыйах олоппос баар. Хаҥас ороҥҥо ыаҕастар, кытыйалар, чабычах, быдараах, хобордоох эҥин көстөр. Холумтаҥҥа уот төлөнүгэр хараарбыт алтан чаанньык ууруллубут. Оһох чанчыгар собохтоох кэлии хоройор. Сыҥаһа ороннорун баһыгар утуйар таҥастара чөмөхтүү хомуллубут. Кэтэҕэриин орон быыстаах. Уонна атын туох да киһи киһиэхэ кэпсиир дьиэ тэрилэ көстүбэт.

Бу Мэлитэр Тиэхээн диэн киһи дьиэтэ-уота. Ыал үксэ дьадаҥы буолан, син дьон тэҥинэн сананан олороллор. Түөрт ыанар ынахтаахтар, аҕыйах субан сүөһүлээхтэр, аттаахтар, оҕустаахтар. Тиэхээн уоннарыттан тахсыбыт уоллаах кыыс оҕолоох. Кинини кытта инитэ Обун Арамаан диэн сулумах киһи олорор. Сүүрбэ сэттэтигэр диэри ойоҕо суох сылдьар. Биир ыал кыыһын ойох ылыах буолан кэпсэппитэ да, халыымын кыайан булан ситэ төлөөбөккө сүгүннэрэн аҕала илик.

Халыым харчыта булаары, Бэбэһэ Ыстапааннаах диэн сэниэ ыалга дьиэ маһа кэрдэр. Күнүс ол киһи сылдьан «сарсын киэһэ кэлэн хоннун» диэн этэн ааспыта.

Киэһэ, аһаары олордохторуна, Обун киирэн, өйүө аһын тутан илпит иһитин хаҥас диэки илдьэн уурда.

— Бэбэһэ сылдьан эйигин сарсын киэһэ кэлэн хоннун диэбитэ, — Тиэхээн сонунун иһитиннэрэр.

— Туохха бэһирдэҕэй? — дии-дии дьиэлээх дьахтар, Ылдьаана, кус этин хоторор.

— Байар иннигэр маска эрэ ыттыбатах киһи. Бука тугу эмэ соруйаары ыҥырбыта буолуо.

— Кэпсэтиилээх үлэм мас кэрдиитэ. Онтон атын улахан үлэҕэ мээнэ соруйбат ини, — Обун остуолга олорон, аһаары, кытыйалаах кус этин чугаһата тардар.

— Кыра сорудах буоллаҕына төттөрү этимэ. Санаатын таптаххына кэлин аахсар саҕана туһалаах буолуо.

Сааскы халлаан уларыйымтыа. Сайын кэлбитин курдук аҕыйах күн итийэн баран, дьыл оҕуһа алыс эрдэ ититтим диэбиттии тыалыран, тымныйан, хаардаан да ылааччы. Ол эрээри кэлэн эрэри туох тохтотуой, былыта дьайҕаран халлаан арылыннаҕына, итии күннэр сыыйа кэлэллэр.

Аҕыйах күн тымныйан, тыалыран баран халлаан көнүөх курдук буолбут. Обун Арамаан күнүскү үлэтин кэнниттэн Бэбэһэ Ыстапааннаахха барда. Сир аайы уу тахсан килэйбит, бадарааннаах. Этэрбэһин сытытымаары, онон-манан эргийэ хааман ыалга кэллэ.

Дьиэлээх киһи үлэһитин үчүгэйдик көрүстэ. Төһө маһы бэлэмнээбитин ыйыталаһар. Сэниэ ыал быһыытынан астара үчүгэй. Билиҥҥэ диэри эт сииллэр эбит.

Обун Арамаан ыалыгар хонно. Дьиэлээх киһи сарсыарда туран аһаан баран ханна эрэ барда. Обуҥҥа «ханна да барыма, сотору кэлиэм» диэбитэ.

Бэбэһэ, кырдьык, өр буолбата. Дьиэтигэр киирэн, хоноһотун ыҥыран тыаҕа таһаарда. Тугу да саҥарбат. Обун «тыаҕа тугу эрэ үлэлэтээри гыннаҕа дуу» дии санаата.

Тыа саҕатыттан чугас, үс ыҥыырдаах ат бааллан турар эбит. Ол таһыгар икки киһи олорор. Биирдэрин билэр — Топпооску Ньукулай диэн Тараҕай нэһилиэгин киһитэ. Урут кинини Бэбэһэлээххэ сылдьан көрөрө. Оттон иккиһэ — мааны таҥастаах, кини билбэт киһитэ.

— Топпооскуну билэр инигин? — Бэбэһэ оҕону сиэтэр курдук Обуну илиититтэн сиэтэн олорор дьон иннилэригэр аҕалар.

— Билэбин, — Обун, тугу эрэ сибикилээн билэн саллыбыт киһи курдук туттан, аллара көрөн туран саҥарар.

— Бу Манчаары Баһылай диэн киһи. Истибитиҥ дуо?

Обун мааны киһини көрөн аһарда. Иннигэр чугас баҕайы киэҥ харахтаах, биллэ-биллибэт эбирдээх сирэйдээх киһи олорор. Уол эмиэ төбөтүн санньытан баран аргыый саҥарар:

— Истибитим.

— Эн кинилэри кытта барсаҕын. Тыыллымаҕа диэри сирдээн биэриэҥ, — Бэбэһэ хамначчыт уолугар сорудах биэрэр киһи курдук этэр.

— Мин онно барар суолу билбэппин, — Обун төбөтүн илгистэр.

— Сымыйалаама! Сүөһү үүрсэн Тыыллымаҕа барса сылдьыбытыҥ буолбат дуо?!

— Биирдэ эрэ сылдьыбытым. Суолу үчүгэйдик билбэппин.

Эмискэ Манчаары ойон туран ынан кэлэн Обуну кэннинэн чугурутар.

— Барбат буоллаххына мин эйигин атыннык тыыннарыам! — Манчаары сирэйэ-хараҕа уларыйбыт. Суоһар көрүҥнэммит.

— Ыл, үчүгэй аҕайдык сахсыйа түһэн биэр. Оччоҕо дөбөҥнүк сыһыйыа, — Топпооску эбэн биэрэр.

— Ээ, доҕоор, куттаныма. Эн суолларын эрэ ыйан биэриэҥ, — Бэбэһэ эрэ дэмнээхтик саҥарар.

Обун мух-мах баран сөбүлэспит курдук буолла. Манчаары Бэбэһэни тэйиччи илдьэн тугу эрэ сибигинэстилэр. Ити икки ардыгар Бэбэһэ дьахтара улахан тууйаска сүөгэй тутан аҕалла. Ону барааччылар истилэр. Бэбэһэ иһиспэтэ.

Аттар холуннарын чиҥэтэн баран мииннилэр. Обуну сур акка олортулар. Бэбэһэ хаалла.

* * *

Обун Арамаан бастаан иһэр. Манчаары саалаах, батыйалаах. Топпооску тоҕо эрэ хотуурун туоһунан суулаан баран ыҥырда сылдьар. Оттон Обуҥҥа кыыннаах быһаҕа эрэ баар.

Манчаары баран иһэн Обунтан Тыыллыма баайа Даркы Дьаакып ханна олорорун ыйыппытыгар киһитэ «билбэппин» диэтэ. Саҥата суох айаннаан истилэр.

Кус элбээбит. Эҥин бэйэлээх өҥнөөх-дьүһүннээх кустар күөлтэн күөлгэ көтөллөр. Кус эрэ буолуо дуо, бараах, чөкчөҥө үөрэ элбэх. Кыһыл түөстээх талах чыычаахтара үөрдэрин батыһа биирдиилээн көтөллөр.

Былыта суох ыраас халлааҥҥа үөһэ ойбут күн итии сыламынан сыдьаайар. Арҕааттан үрэр быстах сиккиэр сөрүүн салгына сайар. Хонууга халыйбыт күөлгэ түспүт кустар долгун сырдык эрэһэтигэр ордук чуолкайдык харааран көстөллөр. Аттар туйахтарыттан сир куоһаҕар халыйбыт уу бырдаҥалыыр. Алаас иһэ күрэҥсийэ күкээрбит өҥүн уларыта илик. Арай үрдэл сиргэ хайы-үйэ ньургуһун тахсан бүөрдээн эрэр. Аны аҕыйах хонугунан күн уотугар арыллан тахсыа буоллаҕа.

Бу бэйэлээх үчүгэйгэ, күрүлүүр күнүс, дьону халыы-талыы баран иһэллэрэ саныырга алыс сүөргү, куһаҕан. Ойох ылыам этэ диэн күнү-ыйы ааҕа сылдьар бэйэтэ аны түөкүттэр сирдьиттэрэ буолан хаалла. Киһи хаһан да үөйбэтэх-ахтыбатах суолугар түбэһэр эбит.

Күн сүрдээҕин уһаабыт. Киэһэлик Тыыллымаҕа чугаһаатылар. Улахан алаас саҕатыгар кэлэн, сыарҕалаах оҕуһу мииммит киһи туора суолунан баран эрэрин көрдүлэр.

— Ол киһиттэн баран Даркы Дьаакып ханна олорорун ыйыт. Бэйэҕин биллэримэ, — диэн Манчаары Обуҥҥа сорудах биэрэр.

Обун атын тиэтэтэн оҕустаах киһиэхэ чугаһыыр. Кырдьаҕас оҕонньор аттаах киһи кэлбитигэр оҕуһун тардан тохтотор.

— Оҕонньор, кэпсиэ.

— Суох. Эн, кэпсиэ.

— Даркы Дьаакып диэн киһи ханна олороруй?

— Ити чараас тыаны аастаххына суолуҥ икки аҥыы арахсыа. Уҥа суолу тутустаххына тиийэҕин, — оҕонньор билбэт киһитин сонурҕаабыттыы көрөр.

— Төһө ырааҕый?

— Чугас. Икки эрэ биэрэстэ буолуо. Хантан иһэҕин?

— Ыраах нэһилиэктэн, — Обун атын хаамтаран аһара барар.

Тыаҕа киирэн, атын тохтотон, дьонун күүттэ. Талах, хахыйах былаастаах симилэх ойуур көстөр. Ким эрэ суол кытыытыгар турар тиит лабаатыгар эргэ томторугу ыйаабыт. «Сибилигин итинэн күрээн хаалбыт киһи» дии санаата. Ол эрээри кэбис. Манчаары кыыһыран өһүөннүө. Итинэн кини кэлбитин кэмсинэр санаатын уҕарытта.

Ыйдарбыт сирдэригэр дьэ чугаһаатылар. Аттарын тыа иһигэр тэйиччи баайдылар. Сонос талаҕы быһан, икки мохсуо маһы оҥордулар. Биири Топпооску ылла, иккиһин Обуҥҥа туттардылар. Онтон хатыҥ туоһун хастаан сирэй сабыыта оҥоһуннулар. Икки харах уонна мурун туһунан туоһу ойо быстылар. Бүүрэ тардар буолан туос киһи сирэйигэр иҥнэр. Түспэтин диэн кулгаахтарыттан эмиэ иҥнэр гына оҥордулар. Манчаары бэйэтэ сирэй сабыыта оҥостубата.

Тыа саҕатыгар кэлэн чуҥнаан көрдүлэр. Улахан балаҕан, ампаар, хоспох эҥин көстөр. Күн тыа баһыгар түстэ.

Обун кэлэн иһэн «Манчаары ыалы халыырын көрүөм» диэн хантан эрэ түгэхтэн күөрэйбит көлдьүн санаалааҕа. Дьулаан, суоһар быһыы сибилигин буолуохтааҕыттан саллыбыт киһиэхэ, ол көлдьүн санаата эмиэ түгэххэ түһэн кирийбит, симэлийбит.

— Кэбис, миигин илдьимэҥ. Мин манна хаалыам, — Обун сирэйин сабыытын устан сиргэ уурар.

— Көр эрэ, бачча кэлсэн баран, аны барсымаары гынар дуу?! Хата, батыйа хаптаҕайынан үчүгэй аҕайдык самыыгын лабырҕатыам ээ, — Манчаары, Обун көрдөҕүнэ, моонньун тымыра күүрбүт.

— Оо, дьэ, куттаҕас да киһигин доҕоор. Эн таһырдьа туруоҥ. Куттаныма, — Топпооску төһө да ньымааттаан саҥардар эмиэ кыһарыйар.

— Чэ, ыл, туоскун сирэйгэр кэтэт! — Манчаары саҥата кытаанах.

Биир бэрэмэдэйи тутан аҕалбыттара. Манчаары Обуҥҥа «тугу таһырдьа бырахпыппытын бэрэмэдэйгэ хаалаар» диэн эттэ.

Боруҥуй буолуута туран, дьиэ диэки хаамтылар. Үүт күрүө иһигэр киирбиттэрин кэннэ, эмискэ ыт үрэн баргыйда. Манчаары батыйатынан далбаатаан ыты үүрэн, дьиэ ааныгар сүүрэн тиийдэ да, аан халҕанын тэлэ тардан иһирдьэ киирэр. Топпооску киһитин кэнниттэн киирсэр. Обун эппиттэрин курдук таһырдьа туран хаалла.

— Илиигитин-атаххытын хамнатымаҥ! Ыар ыалдьыт, дьоһун хоноһо кэллим, — Манчаары баргыытаан саҥарбыта дьиэ таһыгар иһиллэр.

Сотору олоппос дуу, туох дуу түҥнэри тэбиллибит тыаһа, күргүйдүүр саҥа, дьахтар ньааҕыныыра, ким эрэ ааттаһара иһиллэр. Ортоку түннүк иһирдьэттэн анньыллан, таһырдьа түһэн, дьиэ иһэ аҥас гынар. Аһаҕас түннүгүнэн нуучча таҥаһынан тигиллибит ырбаахы, суккун сон, солко кур, хас да ылтаһын тэриэлкэ таһырдьа быраҕыллар. Обун олору ыла-ыла бэрэмэдэйгэ угаттыыр. Дьиэ иһигэр Манчаары ампаар күлүүһүн көрдөөн күргүйдүүрэ иһиллэр. Ампаардарын хатыыр эбиттэр.

Чочумча буолан баран, Манчаары тахсан ампаар күлүүһүн аһар. Топпооску дьиэҕэ хаалар. Ампаар иһиттэн аһаҕас аанынан бэдэр саҕынньах таһырдьа быраҕыллар. Онтон бэдэр тириитэ, имиллибит сарыы, сиэрэй суккун сон, хас да кыһыҥҥы бэргэһэ таһырдьа тамнааттанар. Обун ыла-ыла бүк-тах тутан бэрэмэдэйгэ хаалыыр. Манчаары иһирдьэ тугу эрэ хасыһан баран көмүс куру быраҕар. Тахсарыгар саппыйаны кытта тимир сааны тутан тахсар.

Дьиэ ааныгар тиийэн өҥөйөн туран киһитин ыҥырар. Топпооску дьиэттэн тахсан үүт умуһаҕар киирэн, хаҥас илиитигэр сүөгэйдээх ыаҕаһы тутан, уҥатыгар чабычахтаах арыыны кыбынан тахсар.

Обун бэрэмэдэйи ылан санныгар биллэхтии быраҕар. Ыт тэйиччи туран тохтоло суох үрэр. Бу барыта олус дөбөҥ уонна судургу курдук буолла.

Ыар ыалдьыттар тиэтэйэ-саарайа аттарын миинэн, атын сир диэки туора бараллар. Түүннэри наар тыанан айаннаан, сыыйа дьиэлэрин диэки эргитэллэр. Хайа эрэ алааска аһыы сылдьар атыыр үөрүн көрөннөр, суолларын муннараары, сылгылары иннилэригэр үүрэн бараллар.

Сарсыарда, биир кыра бүтэй алааска тохтоон, аттарын аһата ыыттылар. Өйүөлэрин, буспут эти, сиэтилэр. Солуурчахха чэй өрөн истилэр. Өтөр аһаабатах дьон аччыктаабыттар, утаппыттар. Сүөгэйдэриттэн сиэтилэр. Онтон күн ортотугар диэри утуйдулар.

Киэһэ, боруҥуй буолуута, эмиэ айаннаатылар. Түүн дьиэлэригэр чугаһаан баран, тыаҕа тохтоон малларын үллэһиннилэр. Манчаары Обуҥҥа суккун сону, икки ылтаһын тэриэлкэни биэрдэ. Улахан сарыы саппыйа иһигэр биэс киис тириитэ, алта бүүчээн ыыта баар эбит. Онтон биир киис тириитин уонна эмиэ биир бүүчээн ыытын Обуҥҥа биэрдилэр.

— Бу сырыыбытын иэгэйэр икки атахтаахха иһитиннэрэр буолаайаҕын. Мин туспунан кимиэхэ да кэпсээмэ. Этиэҥ да өлөрөн кэбиһиэхпин сөп. Мин абааһы киһибин, — Манчаары Обуҥҥа сутуругун көрдөрөр.

— Оттон бу малбын дьоммор хантан ыллым диибиний? — Обун күндү малы ыларыгар ол туһунан санаабыта.

— Бэбэһэ биэрдэ диэ. Киниэхэ дьиэ маһа кэрдэр үһүгүн буолбат дуо, — диэн Топпооску сүбэлиир.

— Дьиэ маһын кэрдэрбэр хаччы ылыах буолбутум.

— Бу малы эбии үлэлээбиппэр биэрдэ диэ. Ону булан эппэккин дуо? Мин туспунан дьоҥҥор да кэпсээмэ. Кэпсиэҥ да сэрэн, — Манчаары эмиэ сэрэтэр. Ол эрээри сирэйэ-хараҕа сымнаҕас.

* * *

Обун Арамаан Бэбэһэ Ыстапааннаахха кэлэн икки хонно. Күнүс тыаҕа тахсан мас кэрдэр. Үһүс киэһэтигэр дьиэтигэр дьэ тиийэн, Бэбэһэттэн уларсыбыт матаҕатын туппутунан киирдэ. Дьоно дьиибэргээбит харахтарынан көрдүлэр.

— Хайа тоҕо ыҥырбытый? Бу тугу аҕаллыҥ? — Тиэхээн саҥата суох олорбохтоон баран ыйытар.

— Оттон Бэбэһэ биэрдэ, — Обун матаҕа иһиттэн ылтаһын тэриэлкэни хостоон ылан остуолга уурталыыр. Суккун сону, бүүчээн ыытын хостуур. Бэбэһэ сүбэтинэн киис тириитин ыалга хаалларбыта. Онуоха-маныаха диэри диэн.

— Тыый, нохоо, суккун сон. Сабыс-саҥа. Бу тугуй, бүүчээн ыыта дуу? — ийэтэ эмээхсин кэлэн бүүчээн ыытын сыллаан көрөр.

— Бу туох ааттаах күндү маллары биэрдэ? Тугу үлэлэттэ? — Тиэхээн эмиэ ыйытар. Соһуйа көрөн хараҕа кэҥээбит.

— Оттон умуһах хастарбыта. Уонна ааспыт сайын киниэхэ от охсубутум дии, — Обун этиэх буолбут тылын этэр.

— Ол умуһаҕы саас, тоҥҥо, хаһаллар үһү дуо?

— Уолбар тутар саҥа дьиэбэр хастарабын диэбитэ. Баран Бэбэһэттэн ыйытыҥ даҕаны.

— Тугу-тугу кэпсээн эрэр киһи буоллуҥ, — Тиэхээн түннүгү көрөн ылар.

Обун санаатыгар, дьоно Манчаарыны кытта сылдьыбытын сэрэйдилэр. Туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыыга түбэспит дьон курдук буоллулар. Үөрбүт быһыылара биллибэт.

Сарсыарда туран Тиэхээн инитин олуйан-молуйан ыйытта. Обун төрүт да муҥкук, көнө муҥутаан, ыктаран билиннэ. Барытын кырдьыгынан кэпсээтэ. Дьоно кини кэпсээниттэн сүрдээҕин куттаннылар. Уоллара туох эрэ улахан буруйу оҥорбутун курдук саныыллар. Дьиэҕэ киирэн, көрдөрбүтүнэн туран, баай ыал малын-салын халааһын диэн, икки атах истибэтэх суола. Улахан буруй, айыы, саат-суут.

Тиэхээн күөлгэ баран туутун көрөн кэллэ. Онтон үтэһэлээх балык буһан күнүскү аһылыктарыгар олордулар.

— Тыыллымаҕа бараҥҥын Даркы Дьаакыпка бу малы барытын төннөр. Уонна атаҕар үҥэҥҥин буруйга-сэмэҕэ тиэрдимэ диэн көрдөс, — дьиэлээх дьахтар Ылдьаана санаатын түмүгүн эригэр Тиэхээҥҥэ иһитиннэрэр.

— Оттон оччоҕо Манчаары уолбутуттан ситиһиэ суоҕа дуо? Кимиэхэ да кэпсээмэ диэн сэрэппит буолбат дуо, — Тиэхээн кыынньыбыт сылаас үүттэн сыпсырыйар.

— Кырдьык, ити киһи уолбутун өлөрөн да кэбистэҕинэ көҥүлэ, — эмээхсин эбэн биэрэр.

— Оччоҕо хайдах буолабыт? Торбос сонноох сылдьан эмискэ суккун сонноннохпутуна дьон хантан ыллахтарай диэхтэрэ, — Ылдьаана Тиэхээн диэки көрөр.

— Онуоха-маныаха диэри кистээн кэбиһэр инибит. Оттон бүүчээн ыытын куоракка ыытан атыылаттарыахпыт. Бүүчээн ыыта ыарахан сыаналаах буолуо.

— Бу киһи аны үп сиэри гынна дии. Тыалынан киирбит үп холоругунан тахсар диэн өс хоһооно баарын умуннуҥ дуо?

— Биһи уолбут дьону халаспатах. Көннөрү сирдьит, таһаҕасчыт буолбут. Ол аата үлэлээн ыллаҕа дии. Икки атах оннооҕор буолуох айыыны оҥорор ини.

— Манчаары кэлэн эмиэ уолбутун илдьэ барара буолуо. Бэбэһэ бэдэр мэйии бэйэтэ барсыа дуо, биһи уолбутун уган биэрдэҕэ.

— Бэбэһэ халбархай киһи. Ол уруккуттан биллэр.

Обун убайыттан Тиэхээнтэн уон сылынан эдэр. Оҕо эрдэҕиттэн аҕа туппут киһитэ. Убайа тылынан-өһүнэн даҕаны баһыйар. Уол киэһэ үлэтиттэн кэлбитигэр убайа мас-таас курдук эттэ:

— Аны Манчаары кэлэн онно-манна ыҥырдаҕына олох барсыма. Дьону халыыр, талыыр диэн, үрдүк таҥараҕа айыы, бар дьоҥҥо саат, чолобууда суукка буруй буолар. Манчаары тутуллан хаайылыннаҕына, эн эмиэ хаайыллыаҥ. Оччоҕо ойох ылыах буолбут кыыһыҥ кэлиэ суоҕа. Ону өйдөө. Таһыйдаҕына даҕаны тулуй. Эр киһи буоллаҕыҥ дии.

* * *

Ыаллар сайылыктарыгар көһөн кэлбит саҥалара иһилиннэ. Биир үтүө күн Бүөтүччээн, саҥатык соҕус даба ырбаахытын кэтэн, Бүрүнэйгэ барда. Онно атаһын Охоноон уолу көрсүөхтээх.

Сайылык, алаас эҥин өҥнөөх сир симэҕинэн киэргэнэн, олус тупсубут. Кинилэр кыараҕас ыырдарыгар холоотоххо, алаас сир хонуута киэҥэ, киһитэ-сүөһүтэ элбэҕэ, үтүө дойду буоллаҕа. Күөрэгэй чыычаах саҥата дьырылас.

Алааһы ортолоон эрдэҕинэ ыттар үрдүлэр. Батыһан кэлбит ыта Моойторук кулгааҕын чөрбөттө. Инники иһэн тохтоото. Эргиллэн иччитин көрөн ылла. Иккитэ-үстэ «моҥ» диэтэ. Ити икки ардыгар икки ыт үрэ-үрэ утары кэллэ. Анараа ыттар ыты көрөн сэрэммит курдук туттан чугаһаатылар. Ыкса кэллилэр. Маҥнай сытырҕалаан көрдүлэр. Аргыый кутуруктарын хамнаталлар. Моойторук дьулайбыт көрүҥнээх, кутуругун купчуппут да буоллар, эмиэ сытырҕалыыр.

Күөт ыт арҕаһын түүтүн адаарытан көхсүн тыаһатта, тииһин көрдөрдө. Бүөтүччээн аны ыппын тутуохтара диэн «чөт» диэтэ. Ыттарга чугаһыы хаамта. Мас сытара буолаарай диэн көрүөлээтэ.

Эмискэ ыттар ардырҕаһа түстүлэр да охсуһан булумахтастылар. Моойторук уҥа-хаҥас харбыалаһан иһэн, мүччү ойон, дьиэтин диэки ыстанна. Кутуругун купчуччу туттубут. Дойдулаах ыттар эккирэтэн субуруҥнатан, үрүйэҕэ түһэрэн көстүбэт буолан бараннар, сотору төннөн, тылларын салыбыратан кэллилэр. Кыайбыт-хоппут көрүҥнээхтэр. Бүөтүччээҥҥэ кыһаммакка, дьиэлэрин диэки дыгыйдылар.

Дьиэҕэ киирбитэ — дьукаахтыылар бары кэлбиттэр. Оттон Охоноон уол баара көстүбэт. Бүөтүччээн ыалдьыт быһыытынан уҥа ороҥҥо кэлэн олордо.

— Тугу кэпсиигит? — Бүөтүччээн сиэр быһыытынан аан аһан кэпсэтэр.

— Суох. Эн кэпсээниҥ? — Быргый ийэтэ кыра уҥуохтаах чаҕаарыйбыт эмээхсин кэпсэтэр.

Дьиэлээх эмээхсин туох сонуннаахтарын, хайдах кыстаабыттарын, хас ынах төрөөбүтүн эҥин ыйыталаһар. Бүөтүччээн оҕо киһи быһыытынан хоруйдуур эрэ.

— Манчаары Баһылай эмиэ күөрэйэн ыалга ыалдьыттаабыт үһү. Ону истибиккит дуо? — Быргый Дьөгүөр оһох иннигэр сүгэ ытаһалыы олорон ыйытар.

— Суох. Истэ иликпит. Хайа ыалга сылдьыбытый? — Бүөтүччээн «ыалдьыттаабыт» диэн тылы көнөтүнэн өйдөөтө.

— Хоро нэһилиэгэр Архыып Сүөдэрэп диэн киһиэхэ ыалдьыттаабыт.

— Ол аата хайаабытый? — Бүөтүччээн тыл эҕэтин дьэ сэрэйдэ.

— Хайыай, ыган-ынан туран ампаардарын астарбыт уонна малларын халаабыт. Хата сэрэнэн олоруҥ, эһи ампааргытын алдьатан баайгытын халыаҕа.

— Оҕону хаадьылаама. Манчаары үрдүк өһүөлээхтэри өҥөйөр сурахтааҕа, — эмээхсин үүт кыынньаран ыалдьыкка иһэрдээри көһүйэҕэ кутар.

Бүөтүччээн атаһа суох буолан, кыынньыбыт үүтү иһэн баран дьиэтигэр төнүннэ. Дьиэтигэр кэлэн ытын чинчийэн көрдө. Эмсэҕэлээбэтэх. Арай муннун кырыытын сиирэ ытырбыттар. Моойторук иччитигэр кутуругун куйбаҥнатар, илиитин салаан «ньалып» гынна.

— Хайа туох сонуннаах ыалга сырыттыҥ? — Дьаакып оҕонньор уол киирэрин кытары ыйытар.

— Манчаары ыалы халаабыт үһү, — Бүөтүччээн сонунун иһитиннэрэр.

— Тыый! Кимнээҕи? — Мааппа этэрбэс абырахтыы олорон тохтоон, уолун диэки көрөр.

— Хороҕо Архыып Сүөдэрэп диэн киһиэхэ сылдьыбыт.

— Хайалара буоллаҕай. Сахалыы аатын эппэтилэр дуо? — оҕонньор лаппыйан ыйытар.

— Суох.

— Төһө эмэ таһыллар, көскө ыытыллар да кэһэйбэт, көммөт киһи эбит, — Байбал оһох иннигэр олоппоско олорор.

— Отуора алдьаммыт киһи буоллаҕа. Уонна тугу иһиттиҥ? — оҕонньор сиэниттэн эмиэ ыйытар.

— Уонна тугу да кэпсээбэттэр.

— Бэйи, мин бэйэм бара сылдьыыһыбын. Бу киһи тугу да иҥэн-тоҥон ыйыталаспатаҕа буолуо.

Оҕонньор ыалга баран, саас, өрүс хаайыан иннинэ, куораттан нууччалар тахсаннар, Манчаарыны тутаары уонча хонукка көрдөөн баран, булбакка төннүбүттэр үһү диэн сураҕы истэн кэллэ. Ол аата Манчаары эмиэ күөрэйбит үһү диэн кэпсээбиттэрэ кырдьык эбит.

Уонча хонук ааста. Манчаары туһунан сурах хас нэһилиэк аайы долгун курдук тарҕанна. Хаһан баҕарар сурах-садьык эбиилээх, күүркэтиилээх буолар. Ол ыалы халаабыт, бу баайы таһыйбыт, онно сылгы өлө сытарын көрбүттэр, манна ат сүппүт үһү диэн кэпсээн үллэҥнэтии. Ыалга ыалдьыт киирдэҕинэ туох ханнык иннинэ Манчаарыны сураһаллар.

Баайдар уйаларыгар уу киирдэ. Улахан баайдар ампаардарын үрдүгэр чуолҕаннардаах кыра мэҥэһик ампаар оҕотун туттара охсон, түүннэри-күнүстэри харабыллаах олороллор. Онно-манна ынах, сылгы сүппүтэ элбээтэ. Ону, Манчаарыга балыйтараары, нэһилиэк уоруйахтара бэйэлэрэ сииллэр быһыылаах диэн сэрэйдэллэр даҕаны, ким-хайа иннинэ Манчаарыны ааттыыллар.

Манчаары абаҕатыгар Чоочо баайга өстөнөр үһү, хаһан эрэ киниэхэ ыар ыалдьыт буолара буолуо дэһэллэр. Ыаллар кыра оҕолорун «Манчаары кэлиэ» диэн куттуур буоллулар.

* * *

Бэс ыйын халлаана ардахтаах буоллаҕына, өҥ үчүгэй дьыл буолар. Быйыл ардах сири син бэркэ өҥсүттэ. Сир ийэ барахсан ардах түһэн аастаҕына ырааһырар, салгынныын чэбдигирэр. Ону билбит курдук чыычаах саҥата эмиэ элбиир. Быйыл сайын бырдаҕа аҕыйах буолла. Ону бэс ыйын саҥатыгар халлаан тымныйан бырдаҕа өллөҕө, кэҕиннэҕэ дэһэллэр.

Дьаакыптаах киэһэлик, дьиэлэригэр олордохторуна, эмискэ ыттара үрдэ. Охоноон уол кэллэҕэ буолуо дэстилэр. Баччаҕа кини кэлээччи. Сотору ыт тэскилээн баран тэйиччи туран үрэрэ иһилиннэ. Хайалара кэллэҕэй?

Аан аһыллан, таһыттан кыл дэйбиирдээх, нууччалыы мааны таҥастаах, билбэт киһилэрэ киирэн, уҥа ороҥҥо кэлэн олордо.

— Дьиэлээхтэр, кэпсээҥҥит? — ыалдьыт дьиэни эргиччи көрөр.

— Суох. Эн кэпсээ, — оҕонньор саха киһитин үгэһинэн хардарар.

— Миэхэ да суох. Ким диэн ыалгытый?

— Сахалыы аатым Таһымаан. Нууччалыым Дьаакып Бөтүрүөп диэммин. Эн ким диэҥҥиний?

— Ааһан иһэр киһибин. Хоноору киирдим. Хоннороҕут дуо? — ыалдьыт холур соҕустук кэпсэтэр.

— Оттон… Хонумунаҕын. Биһи кылгас ыалбыт. Ас-таҥас мөкү. Ону кэрэйбэт буоллаххына…

— Туох буолуой. Миэхэ утуйар, сынньанар эрэ орон наада.

Ыалдьыттара остуолга ыҥырыллан аһаата. Үөлүллүбүт мундуттан сиэтэ. Сүөгэй кыынньаран биэрдилэр. Аһаан баран соҕуруу тыа саҕатыгар иһирдьэ соҕус тииккэ атын баайбытын эттэ. Бэрэмэдэй иһиттэн солуурчахтаах эти киллэрэн буһарыҥ диэн соруйда. Дьиэлээхтэр ону дьиибэргии иһиттилэр.

Байбал тахсан, тимир солуурчахха баппакка быга сылдьар, эмис эти киллэрдэ. Ыалдьыттара ол эти барытын буһартарда. Солуурчахха уонна күөс көһүйэтигэр буһардылар.

Дьиэлээхтэр тыллара тахсан туох да диэн ыйыппаттар. Ыалдьыттара чугас эргин кимнээх олороллорун, төһө сылдьыһалларын ыйыталаһар.

Күөс буһан, хоторуллан, аһаары бары остуолга кэлэн олордулар. Эт сиэбэтэхтэрэ быданнаата. Күөх оту сиэн тупсубут эмис сылгы этэ минньигэһэ сүрдээх.

— Аты ыытан аһатарга чугас эргин табыгастаах сир баар дуо? — ыалдьыттара эмиэ ыйытар.

— Арҕаа Таала диэн алаас баар. Аҕыйах мас хаххалаан турар. Онно ыытаар, — наар оҕонньор кэпсэтэр.

— Бүтэй алаас дуо?

— Бүтэй. Тула өттө сис тыа. Күөллээх. Ханна да барыа суоҕа.

— Ыытаар диэмэ. Айан киһитэ сылайдым. Бу эдэр киһи ыытыа буоллаҕа дии. Аатыҥ кимий?

— Бүөтүччээн.

— Эр бэрдэ быһыылааххын. Суулуу эриллибит утуйар таҥаһым баар буолуо. Ону киллэрээр. Мин ампаарга утуйуом.

Оҕонньор «Манчаары буоллаҕа дуу» дии санаата. Сирэйэ-хараҕа, таҥаһа-саба тойон хаан киһи курдук. Манна ким да сылдьыбат, түҥкэтэх сиргэ кэлбитэ, атын күлүккэ баайбыта дьиибэ. Мунан кэлбитэ эбитэ буоллар кэпсиэ этэ.

Ыалдьыт орто уҥуохтаах, киэҥ арылхай харахтаах, модьу-таҕа көрүҥнээх, үчүгэй сэбэрэлээх эдэр киһи. Мааны киһи диэтэххэ, элбэхтик салгыҥҥа сылдьыбыт көрүҥнээх.

Сарсыарда хоноһолоро хойут турда. Кыынньыбыт үүтү истэ. Киэһэ аһылыгыттан ордорбут этин сиэтэ. Буспут эти олорчу, окко суулаан, өйүө гынан илдьэ барыам диэн, киэһэ утуйуон иннинэ эппитэ.

Бүөтүччээн хоноһо атын тутан аҕалла. Хоноһолоро барыан иннинэ уҥа ороҥҥо олорон, дьэ бэйэтин билиһиннэрдэ:

— Мин Манчаары Баһылай диэммин. Сэрэйдэххит буолуо. Улахан суол киһитэбин. Ол эрээри дьадаҥы дьону тыытааччым суох. Онон миигиттэн куттанымаҥ. Мин сылдьыбытым, хонон ааспытым туһунан икки атахтаахха иһитиннэримэҥ. Кэпсээтэххитинэ бэйэҕитигэр куһаҕан буолуо. Утуйар таҥаспын хаалларан барабын. Ампаарга сыттын. Иһиттигит дуо?

— Истэн. Кимиэхэ кэпсиэхпит буоллаҕай, — оҕонньор аллара көрөн олорон аргыый саҥарар.

Итинтэн салгыы Манчаары оҕонньортон ханан, хайдах барыахтааҕын туһунан суол ыйдарда. Дьиэлээхтэр хоноһолоро тахсан барбытын кэннэ дьэ саҥардылар:

— Аатырар Манчаарыларын дьэ көрдөхпүт. Тас көрүҥүнэн киһи бэрдин курдук, — диэн маҥнай Байбал саҥарар.

— Тас көрүҥэ билбэт. Сүөһү эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр диэн мээнэҕэ этиллиэ дуо, — оҕонньор сыҥааҕын убаҕас бытыгын имэрийэр.

— Ити утуйар таҥаһын хаалларан барда дии. Ол аата эмиэ кэлээри гыннаҕа дуу?

— Биһигини кэлэн хонор сир оҥостоору гыннаҕа. Кутталлаах хоноһо буолсу, — Мааппа остуолун хомуйа сылдьан саҥарар.

— Кинээскэ баран тыллаатахха хайдах буолуой? — Байбал аҕатын диэки көрөр.

— Кэбис. Сэрэппитэ дии. Өстүйүө. Дьону батыйатын хаптаҕайынан таһыйар сурахтааҕа. Биһигиннээҕэр буолуохтары бобутуннарбыт киһи. Ол кэриэтин саҥата суох, ньимиликээн буолан, сылдьыбыт ордук. Биһиэхэ туох даҕаны куһаҕаны оҥоруо суоҕа.

— Кырдьык, ити киһи өстөннөҕүнэ, аҕыйах ынахпытын өлөрөн да кэбистэҕинэ көҥүлэ, — Мааппа эбэн биэрэр.

* * *

Оҕонньор Бүрүнэй ыалыгар баран, Манчаарыны тутаары куораттан, сэтээтэл тойон баһылыктаах, нууччалар тахсан көрдүүллэр үһү диэн сураҕы истэн кэллэ. Нөөрүктээйи киһитэ Чүүнү Дьөгүөр сүүрбэччэ киһилээх көрдөһөр үһү. Быргыйдаах соҕотох киһини өр гыныахтара суоҕа, тутан хаайыахтара диэбиттэр.

Эмиэ нус-хас олохторо эргийэн, дьиэ эргиннээҕи түбүктэригэр аралдьыйан, кутталлаах хоноһолорун умнубут курдук буоллулар. Оҕонньор балыкка туулуур. Байбал эмиэ ыраах баар сис күөлүгэр туу көрө барар. Сыма хаһаанарга арыый эрдэ. Билигин наар балык хатараллар. Дьиэ таһыгар балык хатарарга аналлаах үрдүк атахтаах сибиэ[3] баар. Үрдэ күн диэки иҥнэри, арыттаах сэрии[4] маһа. Мундуну кыратык чиккэйиэр эрэ диэри буһаран бараннар, сибиэ сэриитин үрдүгэр тарҕата кутан күн уотугар хатараллар. Анныгар уот оттон буруоҕа оҕустараллар. Хаппыт балык окко үлэлииргэ өйүө буолар. Элбэҕи хаһааннахтарына кыһыннары сииллэр.

Уонча хонук ааспытын кэннэ хоноһолоро эмиэ кэллэ. Икки аттаах. Сабыс-саҥа өлөрүллүбүт сылгы икки атаҕын ыҥырдан аҕалбыт. Олору муустаах умуһахха уктарда.

Дьиэлээхтэр үөрэ-көтө көрсүбэтилэр. Саҥа-иҥэ, кэпсэтии оччо тахсыбат. Куттаммыт дуу, абааһы көрбүт дуу курдук тутталлара харахха быраҕыллар. Хоноһолоро онно кыһаммат. Уруккуттан сылдьар ыалыгар кэлбит курдук туттар.

Эти эмиэ ыргыччы буһаттарда. Күөс буһара, эт сыта-сымара бэлиэ. Бүрүнэйтэн уот ыла, ынах хомуйа эҥин кэлиэхтэрин сөп. Кыбыстыылаах. Хоноһо ханна сылдьыбытын, тугу оҥорбутун туһунан кэпсээбэт. Дьиэлээхтэр ол туһунан ыйыппаттар даҕаны.

Манчаары хонон баран, биир атын туттаран аҕалан ыҥыырдатта. Эмиэ бараары олорон Байбалга туһаайан сорудаҕын этэр киһи буолла:

— Мин бардым. Аны биэс-алта хонон баран кэлиэм. Эн ити хаалбыт атынан куоракка киирэн таҕыс. Куораттан миэхэ кыһыл арыгыта атыылаһан таһаар. Уонна чэйдэ, саахарда, табахта ылаар.

Дьиэлээхтэр саҥарбатылар. Сөбүлүү истибэтилэр. Манчаары тахсан, чочумча буолан баран, хаппахтаах мас симиири[5] тутан киллэрэр. Байбалга уон солкуобай харчыны кытта эмиэ уон бүүчээн ыытын биэрэр.

— Өрүскэ киирэн аты кимиэхэ туттарабын? — Байбал мүччүрүйбэт сорудахтан кыайан төлөрүйбэт киһи буолан хаалла.

— Буор Ылар үөһээ өттүгэр икки биэрэстэ курдук сиргэ Көнтөс Сиидэр диэн киһи олорор. Киниэхэ туттараар. Миигин ыытта диэр. Аккын дьоҥҥо мээнэ көрдөрүмэ. Өйдөөтүҥ дуо?

— Оттон өйдөөтүм.

— Бүүчээн ыытын куоракка уон түөртүү солкуобай атыылыыр сурахтаахтара. Эн уон иккилии да биэрээр. Оччоҕо атыыһыттар үөрүүнэн ылыахтара.

Манчаары тахсыбытын кэннэ саҥата суох олорбохтоотулар. Кэлэн хонон да барара сөп этэ. Аны сорудах биэрдэ.

— Ити киһи биһигини саһар сир оҥостоору гынна дии. Этэҥҥэ олорбуппут сыччах, — диэн маҥнай Мааппа саҥарар.

— Аргыый саҥар, — Байбал, хоноһо ааҥҥа иһиллээн турара буолуо диэбиттии, буойар.

— Түбэһэн баран хайыахпытый. Утары эттэххэ сүгүннүө суоҕа, — оҕонньор аргыый саҥарар.

— Инньэ гынан куоракка киирэн тахсабын дуу? — Байбал аҕатын диэки көрөр.

— Бараргар тиийэҕин. Таарыйа кыра арыы киллэрэн атыылыырыҥ дуу?

— Аны эйигин дьону халыырыгар илдьэ барара буолуо, — Мааппа хаһан да кириэстэммэт бэйэтэ кириэстэнэн ылар.

— Онно баҕас барыам суоҕа. Айыыны оҥорбоппун, — Байбал төбөтүн илгистэр.

Хас да хонук ааста. Байбал куораттан хаппахтаах мас симииргэ кыһыл арыгы, муунта саахар, икки баайыы сэбирдэх табаҕы таһаарда. Чэй суох үһү.

Онтон икки хонук ааспытын кэннэ хоноһолоро дьэ кэллэ. Ыраахтан сылайан кэлбит быһыылаах — киирээт, ороҥҥо кэлэн, чөмөхтүү хомуллубут оҕонньор утуйар таҥаһыгар өйөнөрдүү сытта. Байбалтан хайдах сылдьыбытын, тугу атыыласпытын ыйыталаһар.

Эт буһан, аһаары остуолга олордулар. Манчаары удьурхай хончоҕордорго[6] арыгы кутуталаата. Мааппаҕа уонна Бүөтүччээҥҥэ хончоҕор быһаҕастыыта арыгыны кутта. Истилэр.

— Мин туспунан дьоҥҥо туох сурах-садьык баарый? — Манчаары оҕонньор диэки көрөр.

— Ээ, биһиэхэ кытыы сиргэ соччолоох туох даҕаны иһиллээччитэ суох. Арай куораттан нууччалар тахсаннар көрдүүллэр үһү диэбиттэрэ. Чоочо уола Чүүнү Дьөгүөр сүүрбэччэ киһилээх көрдүүр сураҕа эмиэ иһиллибитэ. Хайа тутан ылаайаллар, — оҕонньор бэйэ киһитин курдук кэпсэтэр.

— Көрдөөтүннэр. Бу да буолларбын иннибин-кэннибин көрүнэбин. Мин суолум туһунан, кинилэр суоллара туһунан.

Иккис хончоҕор кутулунна. Ону эр дьон истилэр. Сотору холуочуйбуттара билиннэ.

— Маҥнай туохтан тэмтэрийбиккиний? — оҕонньор аны бэйэтэ ыйытар киһи буолла.

— Кыраттан. Аҕам кырабар өлбүтэ. Уон үстээх уол эрдэхпинэ, саас оппут быстан, ийэбинээн абаҕабар Чоочо баайга баран үс бугул оту көрдөөбүппүт. Ону сайын сүрэҕэлдьээн оттообоккут диэн үнтү күргүйдээн ыыппыта. Онтон ыла Чоочоҕо өстөммүтүм, — Манчаары тобох хаалбыта буолаарай диэбиттии, хончоҕорун иҥнэтэн түгэҕин көрөр. Тугу эрэ өйдүү сатаабыттыы саҥата суох олорбохтоон баран салгыы кэпсиир:

— Сайын чаачар саабар аҕам айатын ырбатын уган бараммын, сылгыларын дьөлүтэ ытыалаабытым. Туттаран ылан таһыйбыта. Онтон уон алталаахпар, мин оттуур ходуһабыттан чугас, өтөх умуһаҕыттан, сүппүт биэ икки атаҕын тириилэри быһа охсон баран аҕалан укпуттарын булбуттара. Чоочо нэһилиэк кинээһэ буолан олорон, миэхэ балыйан, туттаран ылан, таһыйтаран баран сибииккэҕэ[7] хаайбыта. Оччоттон туохха да баппат түөкүн аатырбытым. Онтон уон аҕыстаахпар куоракка киирэ сылдьаммын дьаарбаҥҥа, биир атаһым кикпитигэр, дьахтар харчытын былдьаан баран куоппутум. Тутан хаайыыга укпуттара. Хаайыыттан, биир нуучча киһитинээн күрээбиппит. Күрээн да ханна барыахпыный, дойдубар таҕыстаҕым дии. Тутуохтара диэн куттанан ыалга киирбэтэҕим. Ийэм эрэйдээх өлөн хаалбыт этэ. Ол сылдьан хоргуйан барыам дуо, уоран-талаан аһаабытым. Тутан ылан сууттаан көскө ыыппыттара. Баран иһэн аараттан күрээбитим. Эмиэ дойдубар кэлэбин. Тутан сууттаан, оруосканан таһыйан баран Лаамыга көскө ыыппыттара. Онно баран туус үлэтигэр икки сыл үлэлээбитим. Ааспыт сайын ол дойдуттан күрээн кэлбитим. Уонна бу сырыттаҕым.

— Сааһыҥ хаскыный?

— Сүүрбэ аҕыһым.

— Оттон эн, бачча эдэр киһи, аны буруйу оҥоруом суоҕа, көнүөм, миигин сууттаамаҥ диэн чолобууда сууттан көрдөстөххүнэ.

— Син биир итэҕэйиэхтэрэ суоҕа. Дьон кырыы харахтарынан көрөллөр. Эн ити даба баккыгын сулбурутан бараҥҥын умса сыт. Ону мин талах кымньыынан сырбатыым. Төһө ыарыылаах буолар эбитий? Оттон миигин үс хос өрүү талаҕынан түөрт уон биэстэ охсубуттара. Дьон тыйыс сыһыаннарыттан, киһини аһымматтарыттан кэлэйдим, абардым. Отуорум алдьаммыта. Чэ, иһиэх.

— Чолобууда суут уурааҕа кытаанах. Уонна бар дьоҥҥо саат, үрдүк таҥараҕа айыы диэн баар ээ.

— Сааппат сирэйэ суох баайдар бааллар. Биир тоһоҕону туруору анньан үлэлээбэт эрээри кэдэрги байаллар. Кинилэр баайдарын хаҥатаары бүтүн нэһилиэк дьадаҥылара үлэлээн сордоноллор. Уонна баран баайдар дьадаҥы киһини ыкка да холооботтор. Оннук буолбат дуо?

— Таҥара ыйааҕа буоллаҕа дии.

— Мин Лаамыга биир нуучча атастаах этим. Ол киһи таҥара диэн суох, сымыйа үөрэх диирэ.

— Нууччалыы биллиҥ дуо?

— Балкыһан наадабын син кэпсэтэбин. Таҥара баара буоллар баайдары накаастыа этэ. Күн кимиэхэ барытыгар тыгар. Ол кэриэтэ киһи барыта тэҥ буолуохтаах. Ол суох. Нэһилиэк сирин үксүн, үтүөтүн кинилэр бас билэллэр. Сукка эн аҕыйах сүөһүҥ сутуо. Оттон Чоочо баай сэттэ сүүс сүөһүтэ сутуо суоҕа. Дьадаҥылар бары өрө туран, баайдар сүөһүлэрин үллэстэн кэбиһиэ этигит.

— Ол айыыта бэт буолуо суоҕа дуо?

— Ким барыта айыыны оҥорор. Холобур, бу куобах эрэйдээҕи тоҕо өлөрдүҥ? — Манчаары остуолга сытар куобах атаҕын ыйар. — Тириитин сүлэн ылаары, этин сиэри өлөрдөҕүҥ. Ол айыы буолбатах дуо?

— Куобах кыыл буоллаҕа дии.

— Киһи кыыллааҕар куһаҕан. Мин эмиэ үчүгэйбинээҕэр куһаҕаным баһыйар. Ол иһин маннык сырыттаҕым.

— Оттон эн куһаҕаҥҥын саба баттаан, үчүгэйгин көрдөрүөҥ этэ буоллаҕа дии.

— Онно кыах биэрбэттэр. Былдьаан, уоран аһаатахпына эрэ тыыннаах буолар дьылҕалаах киһибин. Уонна тэһийбэппин. Абааһы уола имнэммитин курдук кыдьыгыран кэлэбин. Ол да буоллар мин киһини өлөрбөппүн. Өлөрүөм да суоҕа. Мин таһыйабын эрэ. Миигин сөбүн таһыйбыттара.

Ити курдук элбэҕи кэпсэттилэр. Киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр диэн өс хоһооно баарыныы, син бэйэ-бэйэлэрин билсистилэр.

* * *

Хоноһолоро түөрт күнү быһа арыгытын иһэ-иһэ ампаарга сытта. Итирэр гына испэт киһи эбит. Көннөрү холуочуйар эрэ.

Бэһис күнүгэр туран, саатын сүгэн тыаҕа хааман куртуйах өлөрөн аҕалла. Онтукатын үргэтэн, буһартаран сиэтэ. Куртуйах миинэ иһиэн баҕарбыт үһү.

Сарсыҥҥы күнүгэр аттарын туттаран ханна эрэ барда. Дьиэлээхтэр эмиэ нус-хас олохторо эргийдэ. Манчаары баара хайдах эрэ кутталлаах, сэрэхтээх буолан, санаа баттыгар сылдьыбыттара. Уоруйах этиттэн сиэспиттэрэ, тыллаабатахтара, саһыарбыттара, сорудаҕын толорбуттара — түөкүҥҥэ кыттыгастаах курдук буолан хааллылар.

Биир үтүө күн Бүөтүччээн Охонооҥҥо барда. Тиийбитэ, атаһа хата дьиэтигэр баар эбит. Иккиэн нөҥүө алааска олорор Киппиэн диэн уолга бардылар. Онно тиийэн туу көрө таарыйа сөтүөлээтилэр. Уол дьиэтигэр кэлэннэр балык хатарыстылар. Мохсуо бырахса оонньоотулар. Онтон Бүө-түччээн Охоноону кытта Бүрүнэйгэ кэлэн ыал киэһээҥҥи аһылыгар аһаста. Устунан атаһыгар хоно хаалар буолла.

Дьиэ таһыгар эргэ отуу баар. Онно киирэн утуйаары сыттылар. Илиилэрин уунан баттаһа оонньоотулар.

— Хайа ноко, күүһүрбүккүн даҕаны, — Охоноон кыайтаран, илиитин хам баттатар.

— Эн Манчаары туһунан иһиттиҥ дуо? — диэн Бүөтүччээн эмискэ ыйытар.

— Суох. Ыраах, атын нэһилиэктэринэн сылдьара буолуо.

— Эн биһикки улааттахпытына Манчаары курдук баайдары халыахпыт.

— Айыы даҕаны. Хата ойох ылыахпыт диэ. Эн хайа кыыһы сөбүлүүгүн?

— Ээ, суох. Оттон эн?

— Мин дьонум кыра эрдэхпинэ биир кыыһы кэпсэтэн кэбиспиттэр үһү.

— Кими?

— Чэ, биир баар.

— Нуурайы дуо?

— Суох.

— Маайыһы дуо?

— Атын.

— Оччоҕо кимий?

— Оонньоон этэбин. Бүтэйдээххэ баар таҥара дьиэтигэр сылдьыбытыҥ дуо?

— Биирдэ эһэбин кытары айыыбын этээри сылдьыбытым.

— Көрө, таҥара үс сирэйдээх үһү ээ. Аҕа таҥара, уол таҥара уонна тыын таҥара диэн. Инньэ диэн миэхэ Өлөксөй уол кэпсээбитэ.

— Тыын таҥара даа?

— Тыын таҥара.

— Аҕа таҥара, уол таҥара уонна кыыс таҥара буолуо.

— Чахчы тыын таҥара диэн. Үс сирэйдээх буолан тугу барытын көрөр үһү.

— Оччоҕо Манчаарыны эмиэ көрөрө буолуо дуу?

— Көрөн турдаҕа дии.

— Үс сирэйдээх буоллаҕына сирэйэ үс өттүгэр буолуо дуо?

— Баҕар оннук буолуо.

— Оттон таҥара киһи курдук дииллэр дии. Уонна тоҕо үс сирэйдээҕий?

— Ким билэр. Таҥара киһиэхэ маарынныыр буолан баран киһи буолбатах.

— Оччоҕо тугуй?

— Ону мин билиэм дуо.

— Көрө, Манчаары Лаамыга сырыттаҕына биир нуучча таҥара диэн суох диэн кэпсээбит.

— Ону эн кимтэн истибиккиний?

Бүөтүччээн алҕас саҥарбытын дьэ өйдөөтө. Тохтуу түһэн баран оонньоон этэбин диэн, кэпсэтиини атыҥҥа салайан, саас куска тиргэлээн хаһы өлөрбүтүн ыйытта.

* * *

Байбал уолунаан, Бүөтүччээнниин, ходуһаларыгар кэлэн оттообуттара уонча хонно. Оттуур алаастара олорор сирдэриттэн соҕуруу диэки халыҥ сиһи туораатахха кэлэр. Көрдүгэн диэн, ыарҕа быыстаах бүтэй алаас.

Бу сири былыр-былыргыттан бас билэн оттууллар. Дьаакып аҕата Халчаах эдэригэр уу, дулҕа, талах былдьаабыт ньыдьыраан дойдуну анатан ылбыт. Ону саастарын тухары оттуур ходуһа сир оҥостоору, уутун хорон түһэрэн, талаҕын түөрэн кэҥэтэн, тула бүтэйдээн, сыра бөҕөнү көрбүттэрэ. Онтукалара орто үүнүүлээх дьылга, биэс-алта бөдөҥ сүөһү сыл тахсар ото кэлэр, үчүгэй ходуһа сирэ буолбута. Быйыл син бэркэ үүммүт.

Байбал урут биир хотуурунан охсоро. Аны уола улаатан, эмиэ от охсор киһи буолла. Киниэхэ анаан Аһымай ууска эт, арыы биэрэн үчүгэй укулаат тимирдээх хотуур оҕустарбыттара. Икки хотуур түһэр буолан, биирдэ таҕыстахтарына, киэҥ сири охсон нэлэтэллэр. Үлэлииргэ көхтөөх. Бүөтүччээн, оҕо киһи буолан, аҕатыгар тиийбэт охсооччу. Аҕатыттан хаалан иһэр. Сынньана-сынньана илистибэт гына үлэлиир.

Күн үөһэ ойон итии буолла. Сырылатан түһэн куйааһа сүрдээх. Иккиэн даба баккылаахтар. Бүөтүччээн нууччалыы сиидэс ырбаахылаах. Онтуката илдьирийэн бүттэ. Ийэтэ самсыы, тигэ сатаабыта да, икки тоҥолоҕо тырыттан сарымтах курдук буолбут. Нуучча таҥаһа олус кэбирэх эбит. Байбал түүтэ кыһыахтаммыт торбос сонноох. Хата онтуката бөҕө таҥас. Төһө да эргэрдэр тырыттыбат.

Маҥнайгы омурҕаннара буолан, аһыыр сирдэригэр — талах төрдүгэр күлүккэ кэллилэр. Тамахтара хатан, айахтарын иһэ кууран там курдук буолбут. Итииргээн, утатан кэлэн баран сөрүүн ымдааны иһэр диэн үчүгэй да буоллаҕа. Киһи дьэгдьис гына түһэр. Өйүөҕэ анаан аҕалбыт хаппыт балыктарын ыстыыллар.

Төһө да итиитин иһин отчуттар үөрэнэн, «эттэрэ хатан» куйааһы тулуйаллар. Аһыҥа сырдыргыыр, кырылыыр. Чыычаах саҥарар. Киһиттэн арахпат сааҕынас сахсырҕа быыһыгар күйүгэс тула көтөр. Хата куйаас буолан бырдах намыраабыт.

Хоту көстөр намыһах халдьаайы үрдүнэн итийбит салгын дьиримниир. Сир-дойду эмиэ итииргээн, эппэҥнии тыынар, хамныыр курдук. Бэс чаччыгыныара чардыргыыр, ханна эрэ кыырт саҥарар. Ыттара Моойторук аттыларыгар сытан итииргээн тылын салыбыратар. Кулгааҕын таһынан түһээри бытааннык көтөр күйүгэһи сыыһа хабан кэбистэ.

Сибэккилээх окко тойон ыҥырыа кэлэн түстэ. Тугу эрэ тиҥсирийэн, түүлээх эриэн иһэ көбүөхтүүр. Бүөтүччээн иҥнэх гынан, сэрэнэн илиитин уунан, сыыһа тыган кэбистэ. Соһуйбут ыҥырыа көтөн тахсан кыыһырбыт курдук Бүөтүччээни тула көппөхтөөн күүгүнээтэ. Онтон ханна эрэ сүтэн баран, эргиллэн кэлэн, аттынан лоҥкунаан ааста.

Аһаан баран Байбал хотуурдары таптайар. Бүөтүччээн өттүгэстии түһэн сынньанардыы сытар.

— Бачча куйааска Манчаары ханна сылдьара, тугу гынара буолуой? — Бүөтүччээн, Манчаарыны саныы түһэн, аҕатыттан ыйытар.

— Биир эмэ ыал сөрүүн ампаарыгар сытар ини. Биһи курдук от оттоон куйааска буһуо дуо.

Бүөтүччээн «түөкүн буолбут киһи үлэлээн эрэйдэниэ суоҕа этэ» дии санаата. Оттон эһэтэ оҕонньор үлэни дьол диэн ааттыыр. Бүөтүччээн сүрэҕэлдьээбэтэҕинэ, үлэни хайдах да дьол диэҕин тыла тахсыбат. Үлэ барыта дьол буолбатах быһыылаах. Үлэлээн бүтэн, саҥа бугулу кэккэлэтэн баран эргиллэн көрөр, кырдьык, үчүгэй буолааччы. Ол буолуо дуо дьол диэн?

Маҥнайгы омурҕан кэнниттэн куурбут отторун мустулар. Бугуллаатылар. Иккис омурҕан кэнниттэн, киэһэлик, эмиэ кыратык охсо түһэн баран бүтэн дьиэлээтилэр. Моойторук үөрэ-көтө, иннилэригэр түһэн барыста. Кини окко сылдьыһан, түбэстэҕинэ, кус оҕотун эбэтэр куобаҕы тутан биэрээччи.

Ити курдук, күн аайы тиэтэйбэккэ, аа-дьуо үлэлээн, сүүрбэччэ хонугунан ходуһаларын оттоон бүтэрдилэр. Билигин онно-манна кыра-кыратык күөл кытыытын, үрүйэ хонноҕун эҥин охсоллор. Оҕонньор сыл аайы «баҕар эһиил кураан сайын буолуо» диэн эбии оттотооччу.

Биирдэ, атырдьах ыйын ортотун диэки дьиэлэригэр кэлбиттэригэр оҕонньор сонунун кэпсии тоһуйда:

— Манчаары Нөөрүктээйи нэһилиэгэр Чоочо кыыһын Балтардыыр Ыстапаанньыйаны таһыйбыт үһү. Хас да буут арыытын илдьэ барбыт. Чоочо бэйэтэ күүстээх дьону мунньан, күнүстэри-түүннэри харабыллаах олорор үһү.

— Кимтэн иһиттиҥ? — Байбал аһаары остуолга кэлэн олорор.

— Быргыйдаахха бара сырыттым.

— Дьахтары тоҕо таһыйдаҕай?

— Утарыласпыта буолуо. Эбэтэр Чоочо кыыһа диэн өһүөннээн таһыйдаҕа.

— Сүрдээх киһи эбит.

— Ол арыытын аны биһиэхэ аҕалан уурдарара буолуо, — Мааппа остуолга үтэһэлээх балыгы аҕалар.

— Уурдарар ыаллаах буолуо. Киэҥ ыырдаах киһи буолуохтаах, — оҕонньор олоппоһун тутан, аһаары, остуолга кэлэр.

— Манчаарыны туттахтарына аны биһигини буруйдууллара буолуо. Түөкүнү хорҕоппуккут диэхтэрэ.

— Оччоҕо хайыыбыт? Кинээскэ тыллыыбыт дуо? Кэллэҕинэ холдьоҕон ыытабыт дуу? — оҕонньор кийиитин диэки көрөр.

— Мин тугу билиэмий? Арай куттанабын эрэ. Туох эрэ куһаҕан баарын билэбин.

— Арай биһи Манчаарытын билбэтэхпит диэтэхпитинэ? — Бүөтүччээн дьонун хардарыта көрбөхтүүр.

— Ону итэҕэйиэхтэрэ суоҕа. Эн Охоноону манна аҕалбат буол. Аны Манчаары баарыгар түбэһэ кэлиэ, — оҕонньор урут сэрэппитин эмиэ хатылыыр.

— Манчаары эмиэ кэллэҕинэ хорҕотобут дуу? — Бу сырыыга Байбал ыйытар.

— Түбэһэн баран хайыахпытый. Ис-иһигэр киирдэххэ, муҥнааҕы киһи аһынар даҕаны. Куруук сойуолана, саһа сылдьар эрэйдээх олохтоох киһи. Муҥ маһы кэрийбэт, киһини кэрийэр. Кини да киһи буоллаҕа.

* * *

Күһүөрү Манчаары өрүс арҕаа өттүгэр тахсыбыт үһү диэн сурах тарҕанна. Кырдьык, чугас эргин дьону халаабыт сураҕа иһиллибэт буолла. Манчаары кэлиэ диэн харабыллаан олорбут дьон сыыйа-баайа дьиэлэригэр тарҕаспыттара. Хайа отторун оттуохтарын эмиэ наада. Сорохтор икки ыйы быһа кураанаҕы харабыллаан хачаннылар даҕаны. Арай Чоочо баай аҕыйах киһини кэм да тутан олорор.

Обун Арамаан дьиэ маһын кэрдэн бүтэрэн, Бэбэһэттэн сүүрбэ солкуобайы ылбыта. Уон биэс солкуобайга кэпсэтиилээх этилэр. Бэбэһэ кэччэгэй муҥутаан туох буолан дэлэмсийбитэ буолла дэһэллэр. Онон халыым харчытын дьэ барытын төлөөтө. Күһүн хаар түспүтүн кэннэ кыыһын сүгүннэрэн аҕалыах буолла.

Атырдьах ыйа бүтэн, балаҕан ыйа үүннэ. Биирдэ, Обун туу көрө сырыттаҕына, тураҕас аты миинэн Манчаары тиийэн кэллэ. Иккиэлэр.

— Хайа, доҕоор, төһө балыгы бултаатыҥ? — Манчаары атын тохтотон баран ыйытар.

— Оччо киирбэт. Ити эрэ, — Обун тымтайын кыра быһаҕаһынан буолбут балыгын ыйар.

— Хата, манна тохтоон, аһаан барыахха. Үтэһэлээх балык сиэхпин баҕардым.

Обуну сутуруотун, этэрбэһин кэтэрдэн, илдьэ бардылар. Тыаҕа тахсан аттарыттан түстүлэр. Үс үтэһэни оҥорон, уоту тула хороччу анньыталаатылар.

Сотору мундулара буһан, балык сиэтилэр. Култаҕар көбүөрү[8] иҥнэтэн кымыс истилэр.

— Мин туспунан дьон тугу кэпсэтэр? — Манчаары аһыы олорон ыйытар.

— Оттон өрүс уҥуор тахсыбыт үһү диэбиттэрэ, — Обун истибитин кистээбэккэ этэр.

— Чэ, бэт эбит. Доҕоор, биһигини кытары барсаҕын, — Манчаары баргыытаан эппитинээҕэр, аргыый саҥарбыта син биир дьулааннык иһилиннэ.

— Суох, — Обун төбөтүн илгистэр.

— Тоҕо?

— Кэбис.

— Эн үнүргү курдук көннөрү таһаҕасчыт эрэ буолуоҥ. Аттары көрүөҥ.

— Син биир куттанабын, — Обун аллара көрдө. Саллан саҥата эмиэ намтаабыт.

— Оттон ити талаҕы көрөҕүн дуо? Итинэн иэҥҥин хастаатахпына хайдах буолуой, — Манчаары саҥата ынырык намыын.

— Чолобууда суут уурааҕынан таһыллыам кэриэтин, эн илиигиттэн таһыллыбытым ордук, — Обун этиэх буолбут тылын эттэ.

— Эн быһаас Тыыллымаҕа сылдьыспытыҥ буолбат дуо? Онон син биир чолобууда суукка буруйдааххын. Эбэтэр туох да буруйа суох чыычаах оҕотобун дии саныыгын дуу?

— Буруйдаахпын. Ол эрээри барбаппын. Куттанабын.

— Чэ, оччоҕо ити күлтэн ылан сиэ. Эн биһикки аны атырдьах маһыныы арахсабыт.

Манчаары киһитэ хамсаабакка олорорун көрөн баргыытыыр:

— Сиэ диибин!

Обун үтэһэни тоһутан уот күлүттэн буордары баһан ылар. Төһө сылааһын билээри сөмүйэтин төбөтүнэн таарыйар. Күллээх үтэһэ төрдүгэһин айаҕар уган ньэлбийэр. Буордаах күл тылыгар, таҥалайыгар сыстыбытын ыйыстымахтыыр.

Манчаары туран талахха тиийбитигэр, Обун «таһыйаары гыннаҕа» дии санаан, иэнэ кэдэс гынна. Киһитэ кыыныттан быһаҕын таһааран ачаахтаах лабааны быһан ылар. Кэлэн, аҥаар ачааҕын Обуҥҥа туттарар. Бэйэтэ иккис лабаатыттан ылан, икки аҥыы хайа тардаллар.

Онтон саҥата суох хомунан аттарын миинэллэр. Манчаары бараары туран эргиллэн этэр:

— Биһигини көрбүтүҥ туһунан кимиэхэ эмэ этиэҥ да сэрэн! Өлөрөн кэбиһиэм!

Обун барбыттарын кэннэ биирдэ һуу гынна. Хата таһыйбата.

* * *

Күһүн буолан түүн хараҥарар буолла. От күкээрбит. Үөн-көйүүр сүтэн үчүгэй күннэр тураллар. Халлаан уоскуйан налыйбыт.

Түөрт аттаах киһи илин диэки айаннаан субуста. Бу Манчаары Баһылай доҕотторунаан аатырбыт баай Бакыыһа Байбалга тиийээри айаннаан иһэллэр. Тиийэр сирдэрэ ыраах — сэттэ көс.

Сиэҥкэ Сэмэн диэн эр бэрдэ бастаабыт. Кини Обун Арамаан курдук буолбатах, иннинэн киһи. Сайын оттуу сырыттаҕына Манчаары иккиэ буолан кэлэн «сыа сиэххин баҕараҕын дуо?» диэн ыйыппытыгар «баҕаран бөҕө буоллаҕа дии» диэбитэ. Онно Манчаары кинини атыгар мэҥэһиннэрэн илдьэ баран Күтэр Саахтаах диэн алааска аҕалбыта. Ол алааска Чоочо баай атыырын үөрэ мэччийэ сылдьарын, тыаҕа үүрэн киллэрэн, үс биэни ытан өлөрбүттэрэ.

Онтон Сиэҥкэ эмис сылгы түөһүн дьиэтин таһынааҕы тыаҕа аҕалбыта. Тэлгэһэҕэ ыҥыырдаах ат бааллан турарын көрөн, этин тыаҕа хаалларан баран дьиэтигэр киирбитэ. Аймаҕа киһи хоно кэлбит, онон тыаҕа хаалларбыт аһын дьиэҕэ киллэрбэтэҕэ.

Сарсыарда, хоноһо барбытын кэннэ, этин ылаары тыаҕа тахсыбыта — ыттара буланнар түүнү быһа дэлби сиэбиттэр этэ. Онон ол этиттэн туһамматаҕа.

Бэҕэһээ Манчаары кэлэн Бакыыһа Байбалга барыс, сирдээ диэбитигэр Сиэҥкэ улгумнук сөбүлэспитэ. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ ыраах Эмис нэһилиэгэр эргэ баран олорор. Онон ол дойдуга хаста да сылдьыбыт буолан суолу бэркэ билэр.

Үһүс киһинэн Манчаары биир дойдулааҕа, Нөөрүктээйи нэһилиэгин киһитэ Тараҕай Мэхээлэ барсан иһэр. Манчаарыны кытта элбэхтик сылдьыспыт киһи. Төрдүс акка Сүллүгэс Сүөдэр диэн киһи олорбут. Кини Обун Арамаан курдук маҥнай кэтэмэҕэйдээбитэ. Манчаары батыйа хаптаҕайынан иккитэ самыыга охсубутугар барсарга сөбүлэммитэ.

Күнү быһа айаннаан баран, түөртүүр ыам ааһыыта туора тахсан бүччүм алааска тохтоон сынньаннылар. Аттарын аһата ыыттылар. Бэйэлэрэ тыаҕа киирэн кутаа оттон, эт үөлэн сиэтилэр, чэй оргута уурдулар. Аҕалбыт эттэрин өйүөҕэ анаан барытын үөллүлэр.

— Мантан төһө хаалбыта буолуой? — Манчаары үтэһэлээх эти сии олорон ыйытар.

— Көскө тиийбэт сир хаалла, — Сиэҥкэ тута хоруйдуур.

Кини — кыра уҥуохтаах, хатыҥыр, көрөн-истэн мэлэкэчийбит, саҥаран-иҥэрэн хабыгыраабыт уол. Тараҕай Мэхээлэ — саас ортолоох, улахан муруннаах, халыҥ уостаах, боччумнаах көрүҥнээх киһи. Оттон Сүллүгэс Сүөдэр куоска курдук ньылбаарыйбыт, сэрэммит курдук туттубут, көрсүө көрүҥнээх, эмиэ саас ортолоох киһи.

Саҥата суох аһаан кимиритэллэр. Аччыктаабыттар. Көбүөрү иҥнэтэн кымыс иһэллэр. Сиэҥкэ аһыы олорон эмискэ күлэ түстэ.

— Тоҕо күллүҥ, доҕоор? — Манчаары ыстыы олорон ыйытар.

— Атаспын дьэ, үчүгэй аҕайдык, саҕатыттан сахсыйарбыт буолуо. Кыра киһини аанньа ахтыбат, алыс киэбирэр этэ.

— Киэбирэн хайыырай?

— Бырааба дьиэтигэр мунньахха кэлэригэр аан аһааччылаах буолар. Саҕатыттан сахсыйдахпытына, сирэйин-хараҕын хайдах туттарын көрүөхпүт.

— Оттон эйигин сахсыйдахпытына хайдах туттуоххунуй? — Манчаары ымайар.

Сиэҥкэ саҥарбат. Үтэһэлээх эти хадьырыйар.

Тото аһаан баран кытарбыт чох тулатыгар өттүгэстии түһэн сыттылар. Күһүҥҥү тыа чуумпу. Көппөх, хагдарыйбыт от, буор уонна туох эрэ тыа күһүҥҥү сыта биллэр. Тото аһаабыт киһи ыарыыр. Онно айан сылаата эбиллэн, киһи саҥата суох сытыан, сынньаныан эрэ баҕарар. Ыҥыырдарын сыттанан, саҥата суох сыппахтаан баран сыыйа утуйан бардылар.

Манчаары түүн үөһэ уһуктан, дьонун уһугуннаран туруортаата. Сыһыыттан аттарын тутаттаан, сиэтэн аҕалан ыҥыырдаан, хомунан эмиэ айаҥҥа турдулар.

Сарсыарда, күн тыа баһынан тыгыыта, Бакыыһа Байбал олорор алааһыгар чугаһааннар, аттарын тэйиччи сиргэ, тыаҕа, баайдылар.

— Эн аттары көрө сырыт. Ити ырааһыйаҕа ыытан мэччитээр, күнүс уулатаар, — диэн Манчаары Сиэҥкэҕэ сорудах биэрэр.

— Оттон эһиги? — Сиэҥкэ аттары маныыр буолбутуттан хомойбут курдук туттар.

— Биһи тыа саҕатыгар киэһээҥҥэ диэри кэтээн олоруохпут. Билигин биһигини кытары барыс. Ханна баарбытын бил. Кэлэ-бара аттары көрө сылдьыаҥ.

Төрдүөн алаас саҕатыгар, хатыҥ төрдүгэр тохтоон аһаатылар. Түөрт үүт баҕана бүтэйинэн күрүөлэммит үтүөкэн алаас. Бу алаас кыстыга быһыылаах. Кэбиһиилээх оттор көстөллөр. Алаас арҕаа өттүгэр баар Бакыыһа дьиэтэ-уота мантан үчүгэйдик көстөр. Ампаар үрдүгэр харабыл ампаарын туппуттар. Ыраах да олордор Манчаары кэлиэ диэн сэрэммит эбит.

— Билиҥҥэ диэри харабыллаах олордоҕо дуу? — Тараҕай этин ыстыы олорон аргыый саҥарар.

— Киэһээҥҥэ диэри кэтээтэххэ харабыл баара-суоҕа биллиэ, — Манчаары эмиэ аргыый саҥарар.

Алаас иһигэр сүөһү бөҕө мэччийэ сылдьар. Чахчы кыахтаах ыал олороро таһыттан биллэр. Тэйиччи соҕус улахан хотон уонна саха балаҕана көстөр. Онно хамначчыттара олордохторо. Ол дьиэттэн оҕолор киирэллэр-тахсаллар.

— Бу ким диэн ааттаах алааһый? — Тараҕай Сиэҥкэ диэки көрөр.

— Бадымты диэн, — Сиэҥкэ хоруйдаан чап гыннарар.

— Харабыл баар быһыылаах дуо? Кытаатан ону көрүҥ, — Манчаары кыра уҥуох этин тиниктиир.

— Мин көннөрү ыалдьыт курдук киирэн тахсабын дуо? — диэн Сиэҥкэ ыйытар.

— Ити ыалга урут сылдьыбытыҥ дуо?

— Суох.

— Оччоҕо туох диэҥҥин киириэҥий? Киэһээҥҥэ диэри кэтэстэххэ харабыл баара-суоҕа биллиэ.

— Харабыллаах буоллахтарына хайыыбытый?

— Төннөр буоллахпыт дии.

— Омук Сүөдэр диэн күүстээх киһи баар сурахтааҕа. Бука, кинини харабыллаппыта буолуо, — Тараҕай аһаан бүтэн өттүгэстии түһэр.

— Эн аттаргар бар. Ыыталаан аһат. Сонос соҕус икки үөл талахта быһан аҕалаар, — Манчаары Сиэҥкэҕэ сорудах биэрэр.

— Ол туох талаҕын? — киһитэ өйдөөбөтө.

— Кыһалҕа буоллаҕына киһини охсор маһы. Уонна туоста хастаан аҕал. Иккитэ. Сирэй сабыыта оҥостуохпут. Чэ, бар.

Олорбохтоотулар. Харабыл эҥин баар сибикитэ биллибэт. Дьиэ таһыгар уончалаах оҕо сылдьар. Дьахтар киирэр-тахсар.

Тоҥ күөс быстыҥа[9] ааспытын кэннэ, Сиэҥкэ обургу талах быһан, туос хастаан аҕалла. Кинини эмиэ төттөрү ыыттылар. Күнүскү аһылык саҕана кэлээр диэтилэр.

Бакыыһа Байбал дьиэтигэр баар эбит. Тахсан, хамначчыттарыгар баран кэллэ. Бүтүннүү түү бытык сирэйдээх, суон, бэлиэ киһи. Оттон харабыл баар сибикитэ биллибэт. Ыалдьыт эҥин суох быһыылаах. Биир киһи тахсан мас мастаата. Бука хамначчыттара буолуо.

— Харабылларын тарҕаппыт быһыылаах. Бааллара буоллар биллиэ этэ, — Тараҕай туран тыыллаҥныыр.

— Киэһэ утуйуохтарыгар диэри кэтиэхпит. Онуоха диэри бааллара-суохтара биллиэ, — Манчаары уһун оту быһа тардан ылан айаҕар угар.

— Аатырбыт баай. Харчы да баар буолуохтаах.

— Төһө сүөһүлээҕэ буолуой? — Сүллүгэс көхсүнэн хатыҥҥа өйөнөн олорор.

— Элбэх буолуо. Аҕыс сүүс кэриҥэ баар ини, — Тараҕай дьааһыйар.

— Ити тоҕо элбэх сүөһүнү мунньарый? Киһи кыһалҕата суох аһаан-таҥнан олороругар аҕыс уон да сүөһү сөп буолуо суоҕа дуо?

— Иҥсэтэ буоллаҕа дии. Тыһыынчатын толороору гынара буолуо. Былыр тыһыынча сүөһү буоллаҕына, күһүн тоҕустуу сүөһүнү үрэх баһыгар үүрдэрэр сурахтаахтара.

Итинтэн салгыы баайдар баттыгастарын туһунан кэпсэттилэр. Кэччэгэй, таһыырдаах, уордаах баайдары аҕыннылар. Саастарын тухары ытыктыы, ымсыыра, толло көрбүт баайдарын-тойотторун туһунан дьэ аһаҕастык саҥаран кэпсэттилэр. Бэйэлэрин ыар, тиийиммэт-түгэммэт олохторун санаатылар. Ханна эрэ түгэххэ кирийбит, сөҥмүт аба-сата санаалара көптө. Бэл күүс өттүнэн күһэллэн кэлбит Сүллүгэс Сүөдэр, аллараа сыҥаах буолан, сөбүлэһэн кэҕиҥнии, «оннук», «кырдьык» дии олордо.

Күнүскү аһылык саҕана Сиэҥкэ кэлэн аһаатылар. Сүллүгэс Сүөдэр сөтөллөн хахсыйан баран, мөҕүллүөм диэбиттии Манчаарыны көрөн ылла. Бары даҕаны саҥаран бараннар, хайдах ылынар диэбиттии Манчаарыны көрөн ылаллар.

Таах сыттахха күн уһуна сүрдээх. Харабыл баар сибикитэ биллибэт. Бааллара буоллар тахсан киирэллэрэ эҥин көстүө этэ. Арай дьиэлээхтэр киирэллэр-тахсаллар. Саха ыалын күннээҕи нус-хас олоҕуттан атын туох да суох.

Күн арҕаа санньыйан тыа баһыгар түһүүтэ, икки киһи кэлэн хамначчыттар дьиэлэригэр киирдэ. Үлэлээн кэллэхтэрэ. Кинилэр дьиэлэрэ тэйиччи, тыа саҕатыгар баар.

Күн тииттэр быыстарынан тыган иһэн, аллара түһэн көстүбэт буолла. Алаас иһэ, туох эрэ буоларын кэтэспиттии, күлүгүрдэ.

Эмиэ биир күһүҥҥү намыын киэһэ буолан, уоскутар чуумпу алыбар ылларан налыйда. Кэтэһэн олордоххо, сырдык халлаан улам суһуктуйан, имириир тыыннаах баарын барытын саһыараары, утутаары, туох эрэ кистэлэҥ таайтарыылаах түлэй түүн ньим уоһуйбут сири-дойдуну барытын сабардаан боруора хараҥарда.

Дьиэттэн күлүк курдук буолан көстөр киһи тахсан, устан эрэр курдук сыҕарыйан, ампаарга киирдэ. Онтон сотору иккис күлүк киирэр. Утуйаары киирдилэр быһыылаах.

— Чэ, сөп буолла, — Манчаары туран батыйатын ылар. Хаҥас илиитигэр кыра хардаҥ от аҕалбытын туппут.

Тараҕай Мэхээлэ уонна Сүллүгэс Сүөдэр сирэйдэригэр туос хахханы кэтэттилэр. Мохсуо мастары ыллылар. Сүллүгэс Сүөдэр кураанах бэрэмэдэйи санныгар иилэ бырахта.

* * *

Дьиэҕэ чугаһаан эрдэхтэринэ ыт үрбүтүгэр сүүрэн битигирэстилэр. Манчаарылаах Тараҕай дьиэҕэ көтөн түһэллэр. Сүллүгэс таһырдьа хаалла.

Манчаары дьиэҕэ киирээт, кытара сытар чоххо хардаҥ оту быраҕан дьиэ иһин сырдатар. Онно көрбүттэрэ — биир киһи оһох чанчыгар улахан мас хамыйаҕы туппутунан айаҕын атан баран кэҥээбит хараҕынан көрөн олорор эбит. Тобугар суораттаах кытыйаны уурбут. Суорат сии олорон кинилэри көрөн таалбыт быһыылаах. Уончалаах уол утуйаары сыгынньахтанан иһэн тохтообут. Дьиэ иһигэр онтон атын киһи баара көстүбэт.

Манчаары «дьиэттэн тахсымаҥ» диэн баран таһырдьа тахсар. Тараҕай Мэхээлэ кэнниттэн батыһар. Ампаар ааныгар кэлэн халҕаны анньан көрбүттэрэ — иһиттэн олуурдаах. Тоҥсуйан дибдигирэтэллэр.

— Бакыыһа Байбал, Манчаары Баһылай эн үтүө ааккын, дьоһун сураххын истэн, ыраахтан ыалдьыттыы кэллим. Тур! Амтаннаах аскыттан аһат, кэрэ кэпсээҥҥин кэпсээ, — диэн Манчаары доргуччу саҥарар.

Кэтэһэн тура түстүлэр. Им-ньим. Арай ыттара тохтоло суох үрэр. Халҕан аһыллыбат.

— Ас! — Манчаары батыйа угунан ампаар халҕанын дарбыйар.

Халҕан икки өттүнэн саҥа оҥоһуллубут дьөлө охсуу чуолҕаннаах. Тараҕай чуолҕаҥҥа саба түһэн ампаар иһин көрө сатаата да туох да көстүбэт. Иһэ хараҥа.

— Ас диибин! — Манчаары эмиэ дибдийэр.

Аан аһыллыбат. Сүллүгэс Сүөдэр хамначчыттар дьиэлэрин диэки көрөр. Кэтээр диэбиттэрэ. Ол дьон куттанан кирийбиттэр быһыылаах. Тараҕай халҕаны тэбиэлиир.

Тохтоон кэтэһэ түстүлэр. Ампаар аһыллыбат. Ыт тэйиччи туран үрэр.

— Ыл, кыс мастан маста көтөҕөн аҕал. Дьиэттэн туоста таһаар. Ампаары уоттуохха, — Манчаары доргуччу саҥаран сорудах биэрэр. Сүллүгэс Сүөдэр мас көтөҕөн аҕалан, ампаар муннугар «табыгыр» гына быраҕар.

Эмиэ кэтэһэ түстүлэр. Эмискэ чуолаан үүтүнэн саа эстэн сатарыйар. Бары «дьик» гына түһэллэр. Тараҕай туора ыстанар.

Халҕан тэлэ баран аһыллар да, иһиттэн бытыктаах үскэл киһи ойон тахсан, хонуу диэки сүүрэн кыалҕайар. Манчаары кэнниттэн эккирэтэн курбачытар, ситэ баттаан, умса садьыйан түһэрэр. Онтон туруоран, үнтү күргүйдээн, ампаар таһыгар аҕалар.

— Чэ, харчыгын аҕала тарт! — Манчаары киһитин аан диэки анньар.

— Харчым суох, — Бакыыһа ампаарга киирбэт.

— Сымыйалаама! — Манчаары батыйатын хаптаҕайынан Бакыыһа кэннин охсубутугар, киһитэ, кэдэс гынаат, тэмтэрийэн ылар.

— Кырдьык этэбин. Харчыны муспат этим. Сүөһүнэн байбыт киһибин.

— Чэ, биэрэҕин дуу, суох дуу, — Манчаары Бакыыһаны саҕатыттан ылан, умса баттаан баран, кэннин көп этин батыйа хаптаҕайынан охсуолаан күбүргэтэр.

— Айыккаа! Суох-суох, харчым олох суох, — Бакыыһа умса сытан, оҕустаҕын аайы дьигис, сыҕарыс гынар.

Ампаар иһигэр дьахтар ытаан сыҥыргыыра иһиллэр. Манчаары киһитин «аҕал, аҕал» дии-дии биэртэлиир.

— Сүүрбэ үс эрэ солкуобай баара буолуо. Алааппыйа, кумааһынньыгы ылан биэр. Сор да буолар эбит! — Бакыыһа ыксаабыт, ытамньыйбыт.

Сотору дьахтар салҕалас илиитэ аһаҕас аанынан уунан, сууламмыт уһун солко кумааһынньыгы биэрэр. Манчаары ону ылан сиэбигэр уктар. Онтон ампаарга киирэр, тахсан баран этэр:

— Ампаар иһигэр икки хоппо баар. Ону таһаарыҥ.

Дьоно ампаарга киирэн күлүүһэ суох улахан хоппону көтөҕөн таһаараллар. Хоппо иһиттэн тииҥ истээх дьахтар суккун сонун, эр киһи бөрө истээх сарыы тастаах эргэ сонун, икки киһи кэтэр таарбаҕан истээх кыһыҥҥы сутуруону, саҥа сиидэс быыһы, дьахтар хаарыс ырбаахытын, эр киһи даба ырбаахытын хостууллар. Манчаары ампаарга киирэн бинтиэпкэ сааны тутан тахсар.

Кыра хоппону таһааран аһаллар. Ол иһигэр киһи туһанар мала суох эбит. Арай оҕус хабаҕар кутуллубут буорах, кыра сибиниэс эрэ баар.

— Ааттаах Бакыыһа баай, малыҥ-салыҥ бу эрэ дуо? — Манчаары умса сытар киһини эргилиннэри тардар.

— Ити эрэ баар. Уонна тугум да суох, — Бакыыһа хараҕын соттор.

— Хопполоруҥ кураанахтар. Харчыгын кистээбиккин. Миигин кэлиэ диэн күрэттэҕиҥ. Айах тутан аһаппатыҥ, куурбут тамахпын сиигирдибэтиҥ. Ол иһин кыратык таһылынныҥ. Ону баалаама.

Бакыыһа саҥарбат. Манчаарылаах аттарын диэки бараллар.

* * *

Бараах Байбал уолунаан, Бүөтүччээнниин, отторун кэбиһэн бүтэрбиттэрэ. Көмүс күһүн буолан, салгын сөрүүкүйэн, үчүгэй күннэр тураллар. Үлэ үмүрүйэн, иллэҥ кэмнэрэ буолан, куобах, куртуйах оҕото ситэн, бултуурга эмиэ табыгастаах күннэр.

Киэһэлик кутталлаах хоноһолоро эмиэ кэллэ. Өссө саҥа өлөрүллүбүт эмис эти аҕалбыт. Аһылык саҕана Манчаары атыгар тахсан мас симиири тутан аҕалла. Ону иҥнэтэн хончоҕордорго кыһыл арыгыны кутуталаата. Тобох арыгы быһыылаах — үс буолан истилэр.

— Дьэ, Байбаал, сотору кыһын обургу кэлиэ. Мин дьиэтэ-уота суох саһа сылдьар киһи быһыытынан, кутуйах курдук сир анныгар хороон хастан кыстыахтаахпын, — Манчаары кураанах хончоҕору эргиппэхтиир.

Ким даҕаны саҥарбата. Хоноһолоро тохтуу түһэн баран салгыы саҥарар:

— Онно эн миэхэ көмөлөс.

— Ол хайдах көмөлөһүөхпүнүй? — Байбал төбөтүн илгистэн иһэн тохтоото.

— Тыаҕа умуһах хаһан бараҥҥын ол үрдүгэр дьоҕус дьиэтэ тут.

Байбал саҥарбата. Түннүк диэки көрдө. Сөбүлүү истибэтэ быһыылаах.

— Тыа буора тоҥо чугас буолуо. Ону хаһарга баһымньыбыт да, туохпут да суох, — оҕонньор «өй булан» саҥарар.

— Баһымньыны биир эмэ билэр ыалгыттан уларыс. Оттон тимир күрдьэҕи мин булуом. Босхо үлэлэппэппин. Эрэйгин төлүөм.

— Баһымньы Быргыйдарга баар этэ, — оҕонньор Манчаары этиитигэр сөбүлэспит курдук саҥарар.

— Умуһах хаспат буоллаххына, миигин дьукаах кыстатаргытыгар тиийэҕит, — Манчаары этиитэ суоһурҕаныы курдук иһилиннэ.

— Онно соҕотоҕун үлэлиибин дуо? — Байбал сөбүлэһиэх курдук буолбут.

— Соҕотоҕун үлэлээбэккин. Үс буолан үлэлиэххит. Хайа, сөбүлэһэҕин дуо?

— Оттон сөбүлэһэр буоллаҕым дии. Төһө ыраах сирий?

— Тэйиччи. Мин сирдээн биэриэм. Онно хоно сытан үрдүттэн үлэлиэххит.

— Дьэ бу эн, бачча үчүгэй көрүҥнээх киһи эрээригин, куруук дьонтон саһан, күрэнэ сылдьаргыттан салгыбатыҥ дуо? — оҕонньор холуочуйда быһыылаах — саныыр санаатын быһаччы этэр.

— Ыйытыаххын ыйыттаҕыҥ. Салҕан бөҕө буоллаҕа дии, — Манчаары тугу эрэ санаабыт курдук тохтуу түһэр. Олорбохтоон баран салгыы саҥарар. — Мин даҕаны киһи курдук олоруохпун баҕарбат үһүбүн дуо. Дьиэлээх-уоттаах, ойохтоох-оҕолоох… Мин бу Байбалы ордук саныыбын. Туох да санаата-оноото, кыһалҕата суох үлэлээн баран дьиэтигэр кэлэр.

— Бэйэҥ дьылҕаҕын, олоххун бэйэҥ көннөрүөххүн сөп.

— Дьылҕа, олох. Олох диэн тугуй?

— Олох диэн оттон… ыал буолан, сүөһү иитэн, оҕо төрөтөн, этэллэрин курдук, аҕа баһын тосту олордоххуна, ол буоллаҕа дии олох диэн.

— Ол эрэ дуо?

— Байан-тайан. Уһуннук, дьоллоохтук…

— Эн төһө байдыҥ-тайдыҥ?

— Мин дуо? Оттон син дьонтон умналаабакка, айахпын ииттинэн олордоҕум дии.

— Санаан көрдөххө, киһи бу күн сиригэр тоҕо олороро эбитэ буолла? Үөскээн хаалбычча, тыыннаах эрэ буолаары дуо? Үөрээри эбэтэр эрэйдэнээри дуу?

Оҕонньор саҥарбата. Тугу эрэ толкуйдаата быһыылаах. Манчаары хончоҕордору толортоон, симиирин таҥнары тутта. Оһоҕу одуулаан олорбохтоон баран салгыы саҥарар:

— Мин дьон ордугар ымсыыран халыыр-талыыр буолбатахпын. Баайдар миигиннээҕэр иҥсэлээхтэр. Эн түөрт-биэс эрэ сүөһүлээххин. Оттон Чоочо баай сэттэ сүүс сүөһүлээх. Ол сөп үһү дуо?

— Өйдөөх, дьаһаллаах дьон байаллар дииллэр дии.

— Сымыйа. Ымсыы-обот киһи дьону хамначчыт, кулут оҥостон, босхо үлэлэтэн байар. Ол баайдарыгар харахтара туолбат. Дьиҥнээх түөкүннэр кинилэр бааллар. Түөкүннэри халыырбын улахан айыы курдук санаабаппын. Оннук буолбат дуо, оҕонньоор?

— Ким билэр. Куруук дьонтон саһа сылдьар диэн туох аанньа үһүө. Син биир хаһан эмэ түбэһиэҥ.

— Сөпкө этэҕин. Мин да көнүөм, киһитийиэм этэ. Быйыл кыһыны хайдах эмэ аһарбыт киһи.

— Онтон эһиил ханна барыаххыный? Тугу аһыаххыный?

— Онтон көстөн иһиэ. Баҕар ханна эмэ кый ыраах барыам. Саҥа сиргэ тиийэн саҥалыы олоруом.

— Ол сөп этэ. Олоххун бэйэҥ аймыыгын. Куруук эдэр сылдьыаҥ суоҕа. Киһи күннээх, балык ыамнаах. Эдэр, эрчимнээх эрдэххинэ олоххун оҥостуоҥ этэ.

— Эн этэриҥ барыта сөп. Муҥ миигин бэйэтэ булар дии саныырым. Эрэйи бэйэм көрдөһөн булабын быһыылаах. Ону өйдөөн эрэбин. Чэ, иһиэх.

* * *

Куртах Мэхээлэ, Чурку Мэхээлэ уонна Бараах Байбал үһүө буоланнар тыа иһигэр умуһах хаһаллар. Икки баһымньылаахтар, биир тимир күрдьэхтээхтэр. Манчаары биир аты аҕалан өлөрөн биэрбитэ, ол этин буһаран сииллэр.

Кыра эт уурар умуһаҕы сир тоҥор диэри хаспыттара. Куртахтаах Чурку дьиэлэрэ чугас быһыылаах — онно хардарыта баран сүөгэй, суорат аҕалбыттара. Мантан эт сүгэн илдьибиттэрэ.

Буор аллараа өттө тоҥ уонна төҥүргэс түөрүүтэ, силис ылҕааһына буолан үлэлииргэ ыарахан. Тоҥ күөс быстыҥа үлэлээн баран тохтоон, отон угар олордулар.

— Түөкүн хорҕойор сирин оҥорбуппут иһин, биһигини буруйдуохтара суоҕа дуо? — Байбал саныыр санаатын дьонугар иһитиннэрэр.

— Ким да билиэ суоҕа. Манна киһи сылдьыбат сирэ, — Чурку этэрбэһин оһугар кымырдаҕас тахсыбытын тыган кэбиһэр.

— Биллэхтэринэ даҕаны, биһигини күүһүнэн күһэйэн үлэлэппитэ диэхпит буоллаҕа дии, — Куртах өттүгэстии түһэр.

— Кинээскэ тоҕо тыллаабатаххытый диэхтэрэ, — Байбал түөкүнү дьиэтигэр олорпут айыылаах буолан, бэйэтин буруйдаах курдук сананар. Аны билигин саһар сирин оҥорон эрдэҕэ.

— Кинээскэ тыллаатахпытына Манчаары хаайыыттан тахсан баран өһүөннүө.

— Манчаарыны киһи аһынар даҕаны. Эрэйдээх олохтоох киһи. Биһи дьону халыырыгар сылдьыспаппыт, көннөрү умуһах хаһабыт, дьиэ тутабыт. Онон буруйбут да кыра буолуохтаах, — Чурку иҥнэх гынан, анныттан мутугу ылан тэйиччи быраҕар.

Үс толуу эр киһи дьиэ онно буолар кэҥэс умуһаҕы хаһан бүтэрдилэр. Манчаары дириҥ буолбатын диэбитэ. Аны сонос уолах тииттэри охтортоон, умуһах иһиттэн тахсар сытыары эркиннээх дьиэ тутуохтаахтар.

Эркинин ортолуу таһааран эрдэхтэринэ, Манчаары кэлэн көрөн барда. Барарыгар оронун икки киһи сытарыгар сөп буолар кэтиттээх гына оҥорооруҥ диэтэ. Үлэлээмэхтээн баран сынньанаары олордулар.

— Хайалара кыстаһар буоллаҕай? — Чурку үлэҕэ кэтэр торбос үтүлүгүн устан аттыгар уурар.

— Бука, дьахтары аҕалара буолуо, — Байбал кэккэлэһэ олорор.

— Итиччэ эдэр киһи дьахтара суох хайдах тэһийэн кыстыай, — Куртах эбэн биэрэр.

— Хайа дьахтар кэлэн кыстаһыа буоллаҕай. Арай күүһүнэн аҕаллаҕына, — Чурку сүгэтин биитин көрөр.

— Күүһүнэн да аҕаларын кэрэйбэт киһи буолуохтаах.

— Манчаары тас көрүҥүнэн дьахтар сирбэт киһитэ. Баҕар биир эмэ билсэр, уоран көрсөр дьахтардаах буолуо, — Байбал моҕотой кириҥнээн кэлбитин мутугунан быраҕар.

— Ити бэйэлээх киһи дьонтон саһан сир анныгар дугуйданар буоллаҕа. Төһө уһуннук сылдьаахтыыр.

— Бука, уһуннук сырытыннарбаттара буолуо. Ыраахтааҕы илиитэ уһун, таҥара илиитэ тардыахтаах дииллэр.

— Дьон саһыарбата буоллар тутуллубута ырааппыт буолуо этэ. Сорохтор биһи курдук аһынар да буолуохтаахтар. Сайыны быһа көрдүүр ааттаахтар да, хата киһилэрэ халбас харатын курдук. Чүүнү Дьөгүөрдээх Манчаары Нөөрүктээйи баайын Уйбаан Сиипсэби халаабытын кэнниттэн, суоллаан эккирэтэн баран, Хоро сиригэр тиийэн суолун сүтэрэн кэбиспиттэр этэ, — Чурку урут кэпсээбитин хатылаан кэпсиир.

— Бу курдук сырыттаҕына хаһан эрэ түбэһэрэ буолуо.

— Түбэһэрэ буолуо.

Манчаары иккис кэлиитигэр кытаатан түргэнник бүтэриҥ диэтэ. Курдаттыы көстөр өстүөкүлэ таастаах, биттэх мастаах түннүгү аҕалбыт. Хайа эрэ баай ыал дьиэтиттэн ылбыт быһыылаах. Маннык түннүк баайдарга эрэ баар.

Тиэтэйэ-саарайа ибири-сибири үлэлээтилэр. Сарсыарда эрдэттэн киэһэ хойукка диэри үлэлииллэр. Эркинин бүтэрэ охсон орон оҥордулар. Дьиэ үрдүгэр уһаты бэрэбинэ ууран баран үрүт маһын кэккэлэттилэр. Муннугар холумтаннаах туруору симии оһоҕу оҥордулар. Үрүт маһын үрдүнэн сылгы тириилэрин тэлгээтилэр. Далын ыстылар. Быһаҕаһыгар диэри сиргэ тимирбит, соҕуруу өттүнэн биир түннүктээх, иһигэр киирдэххэ син кэҥэс дьиэ буолла.

Аан халҕанын бөҕө-таҕа хаптаһынынан, иһирдьэ диэки аһыллар, олуурдаах гына оҥордулар. Ааҥҥа киирэргэ холлороон хастылар. Аана илин өттүгэр буолла.

Бүтэһигэр мас сыыһын хомуйан чөмөхтөөн, куоһахха илдьэн куттулар, тэбистилэр. Көстүбэт гына көтөҕөнөн саптылар.

Сонос тииттэрдээх сыҥ симилэх иһигэр тутуллубут буолан, дьиэ баара арыый тэйиччи сиртэн көстүбэт. Аттыгар кэллэххэ эрэ көстүүһү. Оттон иһигэр киирдэххэ дьиэ дьиэнэн буолсу. Күнүс соҕотох түннүгүнэн сырдык киирэн, дьиэ иһин бэркэ сырдатар.

* * *

Былыр-былыргыттан аттаах-сатыы аарыгырбыт, айгыстыбыт айан суолун устунан Манчаары Баһылай аргыстарын кытта «кыыс көрө» диэн ааттаан айаннаабыттарын иккис күнэ. Ыраах Дүпсүн улууһугар, Баатаҕай нэһилиэгэр Кусаах Хаппытыан диэн баай киһи, Күөх Кэтэриинэ диэн ааттаах, үтүө дьүһүнүнэн кэпсээҥҥэ киирбит эдэр кыыс дьахтарга баран иһэллэр. Ол дьахтар эрэ өлөн огдообо хаалан баран, сириксэн буолан эргэ барбакка олорор үһү.

Бастаан иһээччи киһи Үстүүн Ыстырыкаалап диэн. Кини Манчаарыга баҕа өттүнэн сөбүлэһэн доҕор буолан иһэр. Иккис киһини, Ньылык Уйбааны, аара суолга сатыы иһэрин көрсөн, күүстэринэн күһэйэн аргыс оҥостубуттара.

Айанньыттар киһини көрсөн суол ыйдаран, Кусаах Хаппытыан олорор алааһыгар Ньэгэркээйигэ киэһэлик тиийдилэр. Эмиэ тыаҕа хонон бараннар сарсыарда эрдэ тураннар, чугастааҕы алааска ыыппыт аттарын тутаннар чугаһаттылар. Бэйэлэрэ ыалы чуҥнаары алаас илин саҕатыгар кэлэннэр сыттылар.

Туох даҕаны харабыл эҥин баар сибикитэ биллибэт. Бачча ыраах сиргэ Манчаары кэлиэ дии санаабатах буолуохтаахтар. Дьиэттэн дьахталлар, оҕолор тахсаллар-киирэллэр. Илин өттүнэн ааннаах улахан балаҕаны кэтииллэр. Арыый тэйиччи хамначчыттар дьиэлэрэ көстөр.

Сарсыарда, күн үөһэ ойбутун кэннэ, кыра балаҕантан икки киһи тахсан, илин барар суолга киирдилэр. Кэтээн сытар дьоҥҥо утары иһэллэр. Биирдэрэ илиитигэр быа тутуурдаах.

— Ити дьону тутан ылан ыйытыахха, — Манчаары аргыый саҥарар.

— Хайа төттөрү куотаайаллар, — Үстүүн эмиэ аргыый саҥарар.

— Куоттарыахпыт суоҕа. Иһирдьэ соҕус киириэххэ.

Манчаарылаах тыа иһигэр киирэн, суол кытыытыгар тоһуйан кэтэстилэр.

Чочумча буолан баран, суол устун эдэр уолаттар иһэллэрэ көһүннэ. Биирдэрэ илиитигэр ат тэһиинин туппут. Ойоҕолуу ааһан эрдэхтэринэ Манчаары маһы тыаһатар.

— Туох тыаһаата? — арыый кыра уҥуохтаах уол тохтуу түһэр. Тыас тыаһаабыт сирин диэки көрбөхтүүр.

— Аны Манчаары Баһылай кэлбитэ буолаарай, — улахан уҥуохтааҕа тохтуу түһэн баран салгыы хаамар.

— Манчаары Баһылай бу баарбын, — Манчаары доргуччу саҥараат батыйатын туппутунан туран кэлэр, уолаттарга чугаһыы хаамар.

Уолаттар соһуйан, таалбыт курдук тура түһээт, өй ылан, иннилэрин хоту суол устун бууттара быстарынан сырсаллар. Манчаары даҕаспытынан эккирэтэн, кыра уҥуохтааҕы ситэн ылан умса садьыйан түһэрэр.

— Манна сыт, хамсаама, — Манчаары иккис уолу эккирэтэр.

Улахан уҥуохтаах уол кытыгырас эбит. Манчаары эккирэтэн, ыраах тиэрдэн, нэһиилэ ситэр. Үлтү көбүөлээн тутан аҕалар. Кыра уол ханна да барбатах. Үстүүннээх кини аттыгар кэлбиттэр.

— Олор. Кимнээхтэргитий? — Манчаары улахан уолу доҕорун таһыгар сиргэ олордор.

Уолаттар саҥарбаттар. Уолуйбуттара ааһа илик быһыылаах. Улахан уол дириҥник тыынар. Бэйэ-бэйэлэрин көрсөллөр.

— Кимнээхтэргитий диибин? Куттанымаҥ. Кырдьыгынан кэпсээтэххитинэ эһигини тыытыахпыт суоҕа, — Манчаары саҥата намыраабыт.

— Мин аатым Хаалаах Сүөдэр. Оттон бу Тыктыкы Өлөксөөн диэн, — кыра уол симиктик саҥарар.

— Ханна бардыгыт?

— Сылгы тута.

— Кусаах Хаппытыан дьиэтигэр баар дуо?

— Суох.

— Ханна барбытай?

— Өрүс арыытыгар отчуттарыгар барбыта.

— Дьиэҕэ ким баарый?

— Дьахталлар бааллар.

— Эр киһи суох дуо?

— Суох. Ээ, Уутунньук оҕонньор баар.

— Чэ, үчүгэй. Миигин көрбүккүт туһунан кимиэхэ да кэпсээмэҥ. Ити мин кэпсэтээри эһигини туппутум. Билигин барыҥ. Киэһээҥҥэ диэри кэлимэҥ. Өйдөөтүгүт дуо?

— Өйдөөтүбүт, — бу сырыыга улахан уол хоруйдуур.

— Хамначчыттар дьиэлэригэр эр дьон бааллар дуо?

— Суох. Бары от кэбиһэ барбыттара. Биһи эрэ баарбыт.

— Иккиһин этэбин — кимиэхэ эмэ кэпсиэххит да сэрэниҥ. Мин абааһы киһибин. Чэ, барыҥ.

Уолаттар баран иһэннэр «кырдьык босхолоннубут дуо?» диэбиттии эргиллэн көрөллөр. Манчаарылаах сүбэлэһэ түстүлэр. Боруҥуй буоларын кэтэспэккэ эрэ билигин киириэҕиҥ, ким да эккирэтиэ суоҕа дэстилэр. Табыллыах буоллаҕына, баран иһэн ааттаах таһыырдаах Өлөксөөндүр Күөлэһэп диэн баайга сылдьан ааһыахтаах этилэр.

Биирдэрэ батыйалаах, иккиһэ баалкы мастаах, сабыылаах сирэйдээх икки киһи дьиэ иһигэр киирэн кэлбиттэригэр, дьиэлээхтэр соһуйан өрө көрө түстүлэр. Биир оҕонньор остуолга табах кырбыы олорор. Дьахталлар бааллар.

— Чолбоодуччу көрбүт оҕонньор быһаххын сиргэ бырах, — Манчаары баргыытаан саҥарар.

Оҕонньор саараабыт курдук олорон, Манчаары иккистээн баргыытаабытыгар быһаҕын сиргэ быраҕар.

— Кыынын эмиэ бырах.

Оҕонньор быһах кыынын ылан сиргэ быраҕар. Манчаары быһаҕы кыыныгар уган баран этэрбэһин оһугар анньар. Ити кэмҥэ таһырдьа хаалбыт Ньылык Уйбаан баалкынан дьиэ тас эркинин охсуолуура иһиллэр.

— Бары таһырдьа тахсыҥ! Чэй, түргэнник! — Манчаары эмиэ баргыытаан саҥарар.

Дьахталлар утуу-субуу таһырдьа тахсаллар. Биир дьахтар кутталыттан ырбаахытын тэллэҕэ ибирдиир. Кэтэҕэриин ороҥҥо иистэнэ олорбут эдэр кыыс тахсаары турбутун Манчаары «эн тахсыма» диэн тохтотор.

Бары таһырдьа тахсыбыттарын кэннэ, Ньылык Уйбааҥҥа Манчаары «дьиэттэн кими да таһаарыма» диэн этэр. Оҕонньору, эмээхсини, дьахталлары, оҕолору барыларын үнтү күргүйдээн, ампаар иһинээҕи умуһахха киллэрэр.

Сотору ампаар аһаҕас аанынан куобах хоҥоруута истээх, даба тастаах суорҕан таһырдьа быраҕыллар. Ол кэнниттэн тииҥ истээх дьахтар соно, саһыл тыһа икки бэргэһэ таһырдьа тамнааттанар.

— Тукаам, ычча, тымныы буолууһу. Муннукка сылгы тириитэ баар буолуо, ону ылан кулу эрэ, — эмээхсин умуһах аанынан быган туран көрдөһөр.

Манчаары сылгы тириитин ылан биэрэр. Онтон ампаар иһиттэн дьахтар илин-кэлин кэбиһэрин, кытай солко таҥаһын, солко куру, дьахтар нууччалыы уһун хаарыс ырбаахытын, былааттарын, таба, сылгы тыһа этэрбэстэри, эр киһи даба ырбаахытын таһырдьа быраҕаттыыр.

Бүтэһигэр сарыы саппыйаҕа үрүҥ көмүс манньыаттары, сибиниэһи, оҕус муоһунан оҥоһуллубут буорах хаатын эҥини тутан тахсар. Үстүүн дьиэ иһиттэн ылтаһын тэриэлкэлэри, көмүс ньуоскалары таһаарбыт. Манчаары дьиэҕэ киирэн эдэр кыыһы сиэтэн тахсар. Кыыс ытыы-ытыы, барсымаары, өсөһөр. Үүт күрүө аһаҕас ааныгар тиийэн, олох олорунан кэбиспитин, Манчаары көтөҕөн ылан тыа диэки илдьэр.

* * *

Тыа иһигэр, аттарыгар тиийэн, Манчаары кыыһы атыгар мэҥэһиннэрдэ. Барыта санаабыт хоту буолла. Табылынна. Аны кинээс буолан олорон дьадаҥы дьону таһыйтарарынан аатырбыт, Өлөксөөндүр Күөлэһэп диэн киһиэхэ ыалдьыттаан ааһыахтаахтар.

Көйбөх үрэҕинэн баран, Күөлэһэп олорор сиригэр Барыллыалаахха чугаһаан иһэннэр, суолга икки кыра уолаттар утары иһэллэрин көрдүлэр.

— Хата ити уолаттартан ыйытыахха, — Үстүүн атын бытаардар.

Манчаары уолаттары кытары кэпсэтээри сатыылаан, атын сиэппитинэн утары хаамар. Уолаттар чугаһаан кэлэллэр. Биир уол илиитигэр чаачар сааны туппут.

— Эрэттэр, ханна бардыгыт? — Манчаары тохтоон ыйытар.

— Ээ, чыычаахтыы, моҕотойдуу сылдьабыт, — кимистигэс сирэйдээх уол хардарар.

— Өлөксөөндүр Күөлэһэп дьиэтигэр баар дуо?

— Билбэтим.

— Хайдах билбэккин?

— Ээ, бэҕэһээ атын миинэн ханна эрэ барбыта, — арыый кыра уҥуохтаах уол чобоо киһи быһыылаах.

— Чахчы дьиэтигэр суох буолуо дуо?

— Суох буолуо.

— Оттон эһиги кинини кытта олорбоккут дуо?

— Суох. Атын дьиэҕэ олоробут.

Уолаттары кытта кэпсэтэн соччо тугу да туһамматылар. Суолга билбэт дьоннорун көрбүттэрин туһунан кимиэхэ да кэпсиэ суох буолан тылларын ылан баран оҕолору ыыттылар.

Дьиэ туһугар кэлэн Манчаары кыыһын уһун сымнаҕас солко курунан тииккэ кэлгийэн баран, Ньылык Уйбааны харабыллата хаалларда. Үстүүннүүн иккиэ буолан дьиэҕэ тиийэннэр ааны аһан иһирдьэ киирдилэр. Батыйатын туппут киһи кэнниттэн сирэйэ сабыылаах, баалкы мастаах иккиһэ киирбитигэр дьиэлээхтэр соһуйдулар.

— Манчаары Баһылай кэллим. Өлөксөөндүр Күөлэһэп баар дуо?

Куттанан диэличчи көрбүт дьахтар саҥатыттан матан туох да диэбэтэ. Дьиэ иһигэр икки дьахтары кытта кыра оҕолор бааллар.

— Оҕонньор ханна барбытай? — Манчаары иккиһин ыйытар.

— Оҕонньор суох, — дьахтар төбөтүн илгистэр.

— Ханна барбытай диибин?

— Баакычча арыыга сылгыһыттарыгар барбыта. Биһигини тыытыма, аһын, харыһый.

— Дьиэлээх тойон баара эбитэ буоллар, таһыйан тараах иэнниэх этим. Оччоҕо дьону таһыйар хайдаҕын билиэ этэ, — Манчаары эргиллэн тахсан барар. Кэнниттэн Үстүүн батыһар.

Ампаарга киирэн хопполору аһыталаан малы-салы, харчыны ыллылар. Күөлэһэп эмиэ баай киһи эбит.

* * *

Манчаары Суола үрэххэ тиийэн аргыстарыгар сылдьыспыттарын, көмөлөспүттэрин иһин, халаабыт малыттан, харчытыттан биэрдэ. Дүпсүн баайдара бачча ыраах сиргэ Манчаары кэлиэ суоҕа диэн сэрэммэккэ олорбуттар. Кусаах Хаппытыан харчыта кыра эбит, уон сэттэ эрэ үрүҥ көмүс манньыаты аахтылар. Күөлэһэп харчыта балачча — сэттэ уонча үрүҥ көмүс манньыат. Өлүүлэрин ылбыт аргыстара арахсан дойдулаатылар.

Күөх Кэтэриинэ, ыар дьылҕатыгар бас бэриммит дьахтар киһи быһыытынан, саҥата суох иккис аты миинэн иһэр. Баҕар суоллаан эккирэтиэхтэрэ диэн, суолларын муннараары, атыыр үөрүгэр булкуһа хаамтылар. Буор Ылар диэн сиринэн кэлэн, Мырааны таҥнары түстүлэр.

Онтон өрүс хочотугар олорор ыалтан сүөгэй ылан алларанан бардылар. Иччитэх ампаарга, тыаҕа хонуталаатылар. Манчаары бу эргин олорор икки ыалы билэр эбит. Олорго сылдьыталаан кымыс, арыы ылаттаата. Биир хайа эрэ ыал тыһаҕаһын өлөрөн этиттэн ыллылар. Онтон үөһэ тахсан, үксүн суола суох сиринэн быһыта түһүтэлээн тыанан айаннаатылар…

— Дьиэбитигэр кэллибит, — Манчаары симилэх тииттэри эргитэ хаамтаран иһэн тохтоон атыттан түһэр.

Кэтэриинэ өйдөөн көрбүтэ — хаҥас өттүгэр ыдьыгын мас быыһыгар сиргэ батары түспүт курдук намыһах дьиэ самналлан көстөр эбит. Саҥа тутуллубут быһыылаах. Кыыс түһэн атын тииккэ баайда.

— Иэримэ дьиэбин иччилиир кыыс хотуну аҕалар дьоллоох эбиппин, — Манчаары кыыһы сиэтэн дьиэ диэки илдьэр.

Кыра холлороон устун ааһан аан халҕанын астылар. Иһирдьэ киирдэххэ син кэҥэс дьиэ эбит. Оронноох, холумтаннаах оһохтоох. Остуол суох.

— Дьэ, бу дьиэбит. Көрөн кэбис, хайдаҕый? — Манчаары кыыһын ороҥҥо олордор.

— Син. Тыаҕа хонордооҕор манна кэм дьиэ буоллаҕа дии, — кыыс киһитин кытта бодоруһан, күө-дьаа кэпсэтэр буолбут.

Манчаары кэккэлэһэ олорон кыыһын иҥнэри тардан сыллаан уураан ылар. Кини кыыска сыһыана истиҥ, эйэҕэс. Ама, бу дьону халыыр-талыыр түөкүн буолуо дуо диэх курдук. Кыыһыгар олох чыҥха атын киһи курдук буолан көстөр. Дөксө хайдах эрэ кыыс иннигэр буруйдаах киһи курдук туттар.

— Бу билигин буор сыттааҕын, тоҥ хаһаатын иһин, оһоҕу отуннахха дьиэ дьиэнэн буолуо. Чэ, билигин сээкэйбитин таһыах. Оһоҕу оттуохпут, — Манчаары туран кэлэр.

Тахсан бэрэмэдэйдэри түһэртээн, сээкэйдэрин дьиэҕэ тастылар. Эт аҕалбыттарын умуһахха түһэрдилэр. Кыракый умуһах адарай мас уонна сылгы тириитэ сабыылаах. Түгэҕэр аҕыйах мууһу аҕалан укпуттара ууллан бүтэн эрэр.

Ханна да көхө оҥорботохтор. Икки дүлүҥ олоппос баар. Манчаары икки саатын, батыйатын, ыҥыырдары дьиэ муннугар эркиҥҥэ өйөннөртөөтө. Оһоххо мас уурталаан маҥнайгы уоту кыыс отунна.

— Итиннэ чугас дүөдэ баар. Онтон уута баһан күөстэ өр. Аһыахпыт, — Манчаары дүөдэҕэ ханан барары ыйан биэрэр.

Дьиэ хоту өттүнэн иһит оронун оҥорбуттар. Онно икки ыаҕас, биир чабычах, күөс көһүйэтэ, үс кытыйа, хас да ылтаһын тэриэлкэ, алтан чаанньык баар.

Кэтэриинэ ыаҕастары ылан дүөдэттэн уу баһан аҕалла. Манчаары эттэн быһыта охсон киллэрдэ. Ону көһүйэҕэ угаттаан, уу кутан уокка уурдулар.

Күөс буһан кытыыга тардылынна. Манчаарыга нуучча мыылата баар. Онон илиилэрин сууннулар. Дьиэ тутааччылар туттубут токур, күөс көтөҕөр икки маһынан туттаран, Манчаары күөһү ылан, орон үрдүгэр аҕалан уурар. Кэтэриинэ эти мас үтэһэнэн анньан ылан хоторор. Улахан кытыйаҕа миин кутуллар.

— Маҥнайгы күөспүт үрдүттэн эһэм аһаа, үөр-көт, — Манчаары эттээх миини хамыйаҕынан уокка ыһар.

Аһаан баран Манчаары тэйиччи сиргэ баар күөллээх кыра алааска аттары илдьэн, атахтарыгар адаҕа баайан ыыталаан баран кэллэ. Ити икки ардыгар боруҥуй буолан сытаары ороннорун оҥордулар. Утуйар таҥастара — маҥан сылгы тириитэ тэллэх, даба тастаах хоҥоруу суорҕан, кус түүтэ истээх, эмиэ даба тастаах икки сыттык.

Эдэр дьон таптаһан бүтэн, кэккэлэһэ, тиэрэ сыттылар. Уот өһөн хараҥа буолла. Дьиэ иһэ итии буолан суорҕаннарын астылар.

— Баһылаай, миигин эйиэхэ ким ыйан биэрбитэй? — Кэтэриинэ саҥата суох сыппахтаан баран эмискэ ыйытар.

— Киппирийээн диэн киһи. Мин ааспыт кыһын киниэхэ кыстаабытым. Ону эйиэхэ диэн этэбин. Дьоҥҥо кэпсии сылдьаайыккыный, — Манчаары кыыс илиитин ылан тарбахтарын хатыһыннаран үөһэ уунар.

— Хайа нэһилиэк киһитэй?

— Тэбиик нэһилиэгэ.

— Кини миигин хантан биллэҕэй?

— Кулгаах ырааҕы истэр. Иһиттэҕэ дии. Мин киниэхэ ханна үчүгэй кыыс баарын билэ сырыт диэн эрдэттэн эппитим. Киниэхэ эйигин Өлтөх нэһилиэгин киһитэ Баахылаан Киргиэлэй ыйбыт этэ. Манчаарыга сөптөөх кыыс ол баар диэн.

— Ол иһин даа.

— Итиннэ туох баарый?

— Ол Баахылаан Киргиэлэй миэхэ суорумньулаах кэлэн ыйыппыта. Ону мин сирэн ыыппытым. Ол иһин өһөөн ыйан биэрбитэ буолуо. Оттон Киппирийээн миигин билбэт.

— Арай, мин эйиэхэ, баай уола буолан, суорумньулаах кэлэн ыйыппыт буолуум. Оччоҕо хайыаҥ этэй?

— Эйиэхэ барыам этэ.

Манчаары саҥата суох сыппахтаата. Баҕар, кыыһырыа диэн уҕалдьытан эппитэ буолаарай?

— Эн кырдьык этэҕин дуо?

— Кырдьык буолумуна. Эйигин мин көрөөт сөбүлүөм этэ.

— Эн миэхэ кыыһырыма.

— Тоҕо кыыһырыах тустаахпыный?

— Оттон күүспүнэн илдьибитим, баайгытын халаабытым иһин. Уонна ааккын алдьаттаҕым дии.

— Аатым, кырдьык, алдьаннаҕа буолуо. Дьон туох эрэ дииллэр буолла? Бука, үлүннэрэн кэпсээн эрдэхтэрэ.

— Туох да диэтиннэр. Онно кыһаллыма. Эн тоҕо миигин биирдэ даҕаны Манчаары диэн ааттаабаккыный? Наар Баһылай диигин.

— Бэйэм.

— Оҕоҕо дылы бэйэм диэмэ. Манчаары диэн аат түөкүнү санатарын иһин дуо?

— Суох. Нууччалыы аатыҥ ордук.

— Хата, эн нууччалыы аатыҥ ордук. Оттон Манчаары диэн аат үчүгэй буолбат дуо?

— Үчүгэй. Миигин дьонум Кээчэ диэн ааттыыллар.

— Кээчэ. Кэрэ кыыс Кээчэ. Кырдьык, үчүгэй аат. Мин аны эйигин Кээчэ диэн ааттыыр буолуом. Сөп дуо? Оттон эн миигин Манчаары диэн ааттаа.

— Мин дьонум төһө эрэ айманнылар буолла? Аҕам, бука, миигин көрдүү бу диэки кэлэрэ буолуо.

— Кэбис, ол туһунан кэпсэтимиэх. Билигин миэхэ эн эрэ бааргын. Дьиэбитигэр бу маҥнайгы түүммүт. Ибис-иккиэйэхпит, — Манчаары кыыһын эргилиннэри тардан, ыга кууһан ууруур, сыллыыр.

* * *

Сарсыарда уһуктан баран хойут турдулар. Манчаары уот отунна. Эмиэ эт сиэтилэр. Улахан тууйаска арыы баар. Онтон атын астара суох.

Манчаары күнүс кураанах маһы сүгэн аҕалан мастаата. Солуурчахтаах ыаҕаһынан уу баста. Кээчэ ыаҕаһы ортотунан отон үргээтэ. Киэһэ эттэрин солуурчахха уонна күөс көһүйэтигэр буһардылар. Кыракый умуһахтара ирбит. Билигин даҕаны тоҥот буола илик.

— Эн манан туһахта хатаар. Куобахха иитиэхпит, — Манчаары сылгы кутуругун киллэрэн муннукка быраҕар.

— Миэхэ иннэ, кыптыый баара буоллар иистэниэм этэ. Нуучча саба эйиэхэ суох буолуо.

— Сап суох. Тугу иистэниэххиний?

— Ити куорат таҥаһынан эйиэхэ ырбаахы, ыстаан тигиэм уонна таҥаһыҥ алдьаннаҕына абырахтыам, — Кээчэ чөмөх таҥас диэки ыйар.

— Мантан үс биэрэстэлээх сиргэ Куртах Мэхээлэ диэн киһи олорор. Уруккуттан билсэр, сылдьар ыалым. Бу дьиэни кини тутуспута. Сарсын кинилэргэ баран суорат, сүөгэй аҕалыам. Таарыйа иннэ, кыптыый үлэһиэм. Мин урут итинник бытархай малга кыһаммат этим.

— Баай ыал дуо?

— Суох. Дьадаҥылар.

— Оччоҕо кыптыыйдарын, иннэлэрин биэриэхтэрэ дуо?

— Ууска үлэһэн оҥорторуохтара. Миэхэ харчы баар.

Манчаары ыарҕалаах сиргэ баран миинньик талаҕа быста. Таарыйа аттарын көрдө. Дьиэтигэр кэлэн миинньик оҥордо. Кээчэ дьиэ иһэ мас бытархайа, бөх-сыыс буолбутун ыраастаата. Саҥа миинньигинэн сиппийдэ. Оһох оттулуннаҕына дьиэ алыс итийэр буолан ааннарын аһаллар.

Киэһэ хараҥарарын кытта тугу гыныахтарай, ороннорун оҥостон сыттылар. Утарыласпат, илии хайдах тутарын хоту барар, баай ыал үчүгэй аһыгар силигилии сиппит кыыс этин-сиинин кууһар үчүгэй даҕаны! Манчаары кыыһын уоһун, моонньун ууруур, иэдэһин сыллыыр…

Хараҥарда. Эмиэ тиэрэ түһэн сыттылар. Утуйарга билигин эрдэ. Уулара кэлбэт.

— Эйигин туттахтарына сууттуохтара дуу? — Кээчэ «бу курдук уһуннук олорбоппут буолуо» дии санаата.

— Сууттуохтара. Ол туһунан санаама. Санатыма. Эн эриҥ хайдах өлбүтэй? Миэхэ эрэ былаҕайга былдьаммыт үһү диэн кэпсээбиттэрэ. Ууга түспүт диэбиттэрэ.

— Өрүһү туораан иһэн эмискэ тыал түһэн тыыта түҥнэстэн өлбүтэ. Улахан оҥочону уҥуор туораппыт буоланнар, кыра тыынан туораан иһэн түҥнэстибит.

— Хастааххар эргэ барбыккыный?

— Уон аҕыстаахпар. Эрбин кытта сыл эрэ аҥаара олорбутум. Огдообо хаалбытым кэннэ, онтон-мантан кэлэн ыйыталлара да барбатаҕым.

— Эргин төһө аһыйбыккыный?

— Аһыйан.

Кээчэ Манчаары туох диир эбитий диэбиттии тохтоон кэтэһэ түһэр. Манчаары саҥарбат. Кыыс салгыы саҥарар:

— Өлбүтэ соһуччута бэрт этэ. Хата эн олоххун кэпсээ.

— Тоҕо түөкүн буолбуккунуй диэ.

— Оттон оҕо эрдэҕинээҕигин кэпсээ ээ.

— Мин кыра эрдэхпинэ оҕо курдук оҕо этим. Аҕам аҕыстаахпар өлбүтэ. Ийэбинээн олорбуппут.

Манчаары хайдах оҕо буолан улааппытын, абаҕатыгар Чоочо баайга өстөммүтүн, хаайыыга киирбитин, ийэтэ өлбүтүн эҥин кэпсээтэ. Кээчэ саҥата суох сытан иһиттэ.

— Эн биһиэхэ киирэн күргүйдээбиккэр сүрдээх киһи этиҥ. Мин наһаа куттаммытым.

— Оттон билигин?

— Билигин атын буоллаҕа дии.

— Мин баайдар дьиэлэригэр киирдэхпинэ дьүһүн кубулунабын. Оннук эрэ буоллахха сатаныах курдук. Эн миигин оннук куһаҕан киһи дии санаама. Дьоҥҥун ахтаҕын дуо?

— Ахтабын. Ийэм төһө эрэ айманна буолла? Эн миигин илдьэргэр суох этэ.

— Оттон биир эмээхсин баара дии. Ол ийэҥ буолбатах дуо?

— Атын. Дьукаах эмээхсин.

— Ол иһин холкутук туттар этэ. Мин эйигин, абааһы уолун курдук эмискэ күөрэс гынан, күүспүнэн күрэтэн аҕалан, аллараа дойдуга түһэрдим. Үкчү олоҥхоҕо курдук, — Манчаары тыынарыттан иһиттэххэ ымайда быһыылаах.

— Эйигин көрдүүллэрэ буолуо дуу?

— Көрдүүллэрэ буолуо.

— Аны булан ылыахтара.

— Буллахтарына эйигин дьиэҕэр төнүннэриэхтэрэ. Оттон миигин хараҥа хаайыыга угуохтара. Мин эйигин күрэтиэхпиттэн ыла бэйэм эрэйдээх олохпун ордук сытыытык саныыр буоллум. Дьоллоох дьон дьоллорун билэллэрэ буолуо дуо?

— Дьол диэн тугуй?

— Дьол диэн тутуллуом диэн куттаммакка холкутук утуйар уонна бу эн курдук доҕор баара.

Кээчэ өссө туох диир эбитий диэбиттии кэтэстэ. Манчаары салгыы саҥарар:

— Урут мин собус-соҕотох этим. Доҕор диэн суох, аргыс эрэ баар дии саныырым. Мин истиҥ доҕордоох буолуохпун баҕарабын. Эрэйбин, үөрүүбүн тэҥҥэ үллэстэр. Оннук доҕор буолуоҥ дуо?

— Буоллаҕым дии.

— Буоллаҕым дии диэмэ. Буолуоҥ дуо?

— Буолуом.

Манчаары эмиэ тохтуу түстэ. Дириҥник тыынна. Онтон салгыы саҥарар:

— Эн биһикки иккиэн бэйэ-бэйэбитин албыннаһар быһыылаахпыт.

— Хайдах?

— Мин доҕор буолуоҥ дуо диэн ыйытабын, оттон эн буолуом диигин.

— Миигин итэҕэйбэккин дуо?

— Итэҕэйэбин. Хаһан эрэ эн биһикки доҕордуу буолуохпут диэн тыл бэрсибэккэ, көнөтүнэн олоруохпут. Албыннаспакка. Судургутук.

— Мин сороҕор саныыбын ээ, — Кээчэ этэн иһэн тохтуур.

— Тугу саныыгын? Эт, — Манчаары күүтэ түһэн баран ыйытар.

— Эн кыыһырыаҥ суоҕа дуо?

— Туохтан?

— Оттон тугу саныырбын эттэхпинэ?

— Кыыһырыам суоҕа, эт.

— Мин маннык саныыбын — эн баҕар миигин доҕор оҥостон кыстаан бараҥҥын, аны саас быраҕан кэбиһиэҥ.

— Тоҕо оннук саныыгын?

— Миигиттэн салҕан хаалыаҥ. Баҕар хат буолуом. Кыыс хааным кэхтиэ.

— Мин эрэлэ суох киһи буоллаҕым. Ол эрээри эрэн, эйигин быраҕыам суоҕа. Арай туттахтарына араарыахтара. Ол туһа туспа.

— Эн кыыһырбатыҥ дуо?

— Суох. Санааҕын кистээбэккэ эппитиҥ үчүгэй, — Манчаары эйэтин биллэрэн, кыыһын эргилиннэри тардан ууруур.

* * *

Сарсыҥҥытыгар Манчаары Куртах Мэхээлэлээххэ барда. Кээчэ дүөдэҕэ баран нуучча таҥаһынан тигиллибит ырбаахытын сууйда. Мыылатын кэмчилиир. Ол иһин ырбаахытын саҕатын эрэ мыылалаата. Солоххо[11] оргуппут киһи үчүгэй буолуо этэ.

Таҥаһын сууйан бүтэрэн, ыган баран окко уурда. Бэйэтэ уу кытыытыгар, оттоох сыҥаһа сиргэ олордо. Уу үрдүнэн уһун атахтаах үөннэр сүүрэкэлэһэллэр. Хомурдуос курдук кыракый үөн аллараттан күөрэйэн тахсан баран төттөрү түһэр. Түгэхтэн үүммүт кэм да күөх от тэллэгэр сэбирдэхтэрин үөһэ, уу кырсыгар, таһааран тэниппит. Уу түгэҕэр хараара сытыйбыт хатыҥ сэбирдэхтэрэ тимирэн сыталлар. Хатыҥ сэбирдэҕэ сытыйдаҕына ууга тимирэр эбит.

Хантан эрэ тураах көтөн кэлэн, аттынааҕы тиит үөһээ лабаатыгар түстэ. Киһини көрөн иккитэ-үстэ дааҕырҕаата. Аҥаар хараҕынан көрөр быһыылаах — уҥа-хаҥас эргийбэхтээн, хара тумса килбэҥнээтэ. Кээчэ бараары турбутугар үргэн көтөн барда.

Дьиэтигэр аҥаар илиитигэр ыаҕастаах ууну тутан аҕалла. Сууйбут таҥаһын тэнитэн, дьиэтин кэннигэр турар тиит лабаатыгар ыйаата.

Ити икки ардыгар күнүскү аһылык кэмэ буолбут эбит. Уот отунна. Чаанньыкка уу кутан уокка уурда. Чаанньыга оргуйбутугар, үөһэ тардан баран, чэй кутта. Чэйи баай сахалар иһэр буолан эрэллэр. Дьадаҥы дьон амтанын да билбэттэр.

Аһаан, иһитин сууйан баран таһырдьа таҕыста. Тула тииттэр эрэ көстөллөр. Атах анныгар оллур-боллур куобах уоһа, отон уга, сүгэ олугун бытархайа, тиит туораҕа, хатырык ойдубута, мутук-итик көстөр. Муннугар көппөх, хатырык уонна туох эрэ сыта биллэр. Чуумпу.

Кэннин диэки киргил ытаата. Киргил куһаҕаҥҥа ытыыр дииллэр. Тыый, аны Манчаарыны тутан ылыахтара.

Дьиэтигэр киирдэ. Аал уот барахсан төһө да имик-самык умайдар киһини сэргэхситэр. Аны уота чуһуурда. Дьоно, уот чуһуурдаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа диэччилэр. Бу дьиэҕэ туох ыалдьыта кэлиэ буоллаҕай.

Кээчэ урут дьиэтигэр эрдэҕинэ күһүн баччаҕа, сороҕор, туохтан эрэ туоххаһыйан, чуҥкуук да чуҥкук курдук буолан, тоҕо эрэ санаарҕаан кэлэрэ. Оттон манна буоллаҕына, собус-соҕотоҕун тыа иһигэр, дьиҥнээх чуҥкук дойдуга олорон, оннук буолбат курдук дии. Дьикти. Арай дьонун ахтар.

Манчаары киирэн иһэн кыыһы көрөөт ымах гынна. Икки ыаҕас тутуурдаах. Онтукаларын иһит оронугар уурталаан баран, саҥата суох кыыска кэллэ да көтөҕөн ылла. Эргиппэхтээн баран олоро түһэн түһэҕэр көтөхтө. Ахтыбыт курдук уураа да сыллаа буолла. Аата омунун.

— Үөрдүм даҕаны, — Манчаары кыыс кулгааҕар сибигинэйэр. — Тоҕо үөрбүтүм буолуой? Эт эрэ.

Кыыс саҥарбат. Арай уоһа сэгэйбит.

— Баҕар күрээбитэ буолуо, кураанах дьиэбэр кэлиэм дии санаабытым. Онтукам баар эбиккин. Онтон ордук үөрүүлээх ама туох баар буолуой?

— Ханна күрүөм буоллаҕай, — Кээчэ хайдах эрэ сэниэтэ суох саҥарар. Аллара көрөн кыламана санньыйар.

— Тутуллан кэлбит киһи буоллаҕыҥ дии. Күрүөххүн да сөп.

— Күрүөх санаам кэлбэт. Эн биһикки кэлэн иһэн иччитэх ампаарга хоммуппут дии. Күрүөхпүн баҕарбытым эбитэ буоллар, эн утуйа сыттаххына, түүн туран баран хаалыам этэ. Туох эрэ эн аттыгар миигин тутар.

— Ол аата эн биһиккини дьылҕа хаан холбообут эбит. Мин сүөгэй, суорат аҕаллым. Аһыахха.

— Чэ, аһыах, — Кээчэ туран уотун күөдьүтэн, чаанньыгы сылыта уурар. Улахан кытыйаҕа сүөгэй, суорат кутан булкуйар.

— Ыалга туох сонун баарый? — диэн Кээчэ аһыы олорон ыйытар.

— Үс хонуктааҕыта биир киһи мэччийэ сылдьар ата сүппүт. Ону Манчаары илтэҕэ дииллэр үһү. Ханна туох эмэ сүттүн да барытын миэхэ балыйаллар.

— Иннэ, сап көрдөстүҥ дуо?

— Кыптыыйы, иннэни Куртах Мэхээлэ ууска оҥорторуох буолла.

Аһаан баран Манчаары аттарын баран көрөн кэллэ. Таарыйа мас сүгэн аҕалан мастаата.

Кээчэ маҥнай тутулуннаҕына күрүөх санаата кэлэр этэ. Тииккэ кэлгийэн хаалларбыттарыгар, харабыл буолбут киһиттэн «сүөрэн ыыт» диэн көрдөһө сатаабыта. Кэлин ол санаата ханна эрэ түгэххэ түһэн баран күөрэйбэт буолбут. Сөбүлүөм да, сүгэһэрдээххэ да сүктүөм диэн кырдьыгы этэллэр эбит.

— Эппит төһө хаалла? — Манчаары киэһэ сыппыттарын кэннэ Кээчэттэн ыйытар.

— Сотору бүтэрэ буолуо. Бу курдук куруутун уоран аһыыбыт дуу? — Кээчэ хайы-үйэ киһитин кытта бодоруһан, кыыһырыа диэн сэрэммэккэ, сэмэ-суҥха хабааһыннаах тылынан ыйытар.

— Хайыахпытый. Тыыннаах буолар кыһалҕатыттан уорарбытыгар тиийэбит. Оннук дьылҕалаах киһибин.

— Тутулуннахпытына, — Кээчэ салгыы туох диирбиний диэн мунаарбыттыы тохтуу түһэр. — Маннык олорбуппут эмискэ быстан хаалар.

— Мин кэлин дьону халыырбын тосту быраҕыам.

— Оччоҕо тугу аһыыбыт?

— Мин маннык санаалаахпын — быйыл күһүн хайдах эмэ кыстаан баран, саас хаар хараарыыта, бу дойдуттан атын сиргэ барыахпыт.

— Ханна?

— Ханна эрэ ырыых-ыраах атын сиргэ барыахпыт. Үтүө дойдуну булуохпут.

— Оннук дойду баар буолуо дуо?

— Баар буолуо. Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй.

— Оттон ол дойдуга тиийэммит тугу аһаан олоруохпутуй?

— Киһилээх-сүөһүлээх дойдуга тиийиэхпит буоллаҕа дии. Ынах, сылгы атыылаһыахпыт. Миэхэ харчы баар. Дьиэ туттуохпут. Мин бултуом, балыктыам. Киһилии олоруохпут.

— Хайа диэки барыахпытый?

— Саас хаар хараарарын кытта, өрүс мууһа хобордуу илигинэ уҥуор туораан, арҕаа барыахпыт. Бүлүү диэки. Илин барыахпыт суоҕа. Илин Амманы, Алданы аастахха, саха олохсуйуон сөптөөх үчүгэй ходуһалаах сир суох буолан, киһитэ-сүөһүтэ аҕыйах. Уонна ол дойдуга тиийдэхпитинэ биллэн хаалыахпыт.

— Оттон Бүлүүгэ тиийдэхпитинэ эйигин билиэхтэрэ суоҕа дуо?

— Ыраах дойдуга билиэхтэрэ суоҕа. Мин ааппын уларытыам. Үрэх бастыҥы кытыы сиргэ тохтоон олохсуйуохпут. Чэ, онно тиийдэххэ көстөн иһиэ.

— Оччоҕо дойдубутуттан арахсабыт дуу?

— Арахсар буоллахпыт дии. Мин дойдумсах буоламмын иэдэйбит киһибин. Дойдубуттан ыраах сылдьаммын ыһыаҕы да, урууну да санаабаппын. Оҕо эрдэхпинэ атах сыгынньаҕын сылдьыбыт алаастарбын саныыбын, ахтабын. Түрмэттэн, сыылкаттан күрээтим да, дойдубар эргиллэ турабын. Ол иһин тутуллабын. Сойуолаабаттара, кыыллаабаттара буоллар, мин да киһитийиэм этэ. Маҥнай сыыһа үктээн тэмтэрийдиҥ да, туохха барытыгар тиийиэххэ сөп эбит. Кырыыстаах кыраабытын курдук.

— Кырдьык, ханна эмэ тиийэн олохсуйбут киһи үчүгэй буолуо этэ. Хайдах куруук маннык сылдьыахпытый?

— Алгыстаах алҕаабытын курдук олоруохпут. Чэ, ити кэлин, аны саас буолуо. Билигин хайдах эмэ гынан уһун кыһыны туоруохпутун наада.

— Кыһыны быһа оттук маһы санныгынан таһан мастыыгын дуо?

— Санныбынан да таһыам. Кураанах мас, абырҕал эҥин дэлэй. Кыһыҥҥы үлэм диэн мас мастааһына эрэ буоллаҕа дии.

— Дьиэбит кыһын тымныйыа суоҕа дуо?

— Кыһын хаарынан хайыахпыт. Ичигэс буолуо. Тыаллаах, хаардаах, күһүҥҥү силбик түүҥҥэ соҕотоҕун тыаҕа хонор саҕа куһаҕан туох да суох. Онуоха холоотоххо, бу билиҥҥи олоҕум диэн ырай олоҕо буоллаҕа дии.

* * *

Хас да хонук ааста. Түүн тоҥорор буолла. Куобах маҥхайбыт. Манчаары кэрийэн икки куобаҕы өлөрдө. Биирдэ, Кээчэ сарсыарда туран таһырдьа тахсыбытыгар, адьас дьиэтин таһыттан куобах туран сүүрбүтэ.

Манчаары ханна эрэ баран сылгы өлөрөн этиттэн аҕалла. Эмис хартаны буһаран сиэтилэр. Эдэр дьон утуйуохтарын иннинэ кэпсээннэрэ тобуллааччы. Кээчэ сытан эрэ Манчаарыттан ыйытта:

— Кыһын ити аттарбытын сиэн кыстыыбыт дуо?

— Суох. Тоҥот буоллаҕына Чоочо баай сылгытыттан көҕүрэтиэхпит. Бараммат баайдаах киһи, — Манчаары түөһэ итииргээн суорҕанын сэгэтэ аһар.

— Оттон аттарбыт хаһан кыстыыллар дуо?

— Мин биир сылгыһыт киһиэхэ кыстатыах буолбутум. Тоҥот буоллаҕына, кыһын сиир идэһэ этин булан бараммын, киниэхэ илдьэн биэриэм. Үчүгэй аттар. Кыстаппыт киһи бэрт буолуо этэ.

Саҥата суох сыппахтаатылар. Дьиэ иһэ хараҥа. Арай умуллан эрэр уот чоҕо кытарар.

— Кээчээ.

— Тугуй?

— Эн сааһыҥ хаскыный?

— Сүүрбэ биирим. Аҕам сириксэн кыыс кыыһынан кырдьар диирэ.

— Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэстэҕиҥ.

— Эн сиргидэх буолбатаххын.

— Түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах буоллаҕым дии.

— Эн ыра санааҥ үчүгэй.

— Эн баай ыал кыыһа буолаҥҥын эрэйи-кыһалҕаны билбэккэ улааттаҕыҥ. Оттон мин кыра эрдэхпиттэн эрэйдээх олоҕу олорон кэллим. Эн биһикки сөп түбэһэн ыал буолан олоруохпут дуо?

— Эйэлээх буоллахпытына, олорумуна.

— Эйигин кууһа сытан саныыбын ээ — дьоло суох муҥнаах олохпор, Дьылҕа хаан биэрбит бэлэҕэ бу баар диэн, — Манчаары кыыһын эргитэ тардан уураамахтаан баран, ыһыктан, саҥата суох сытта.

Кээчэ, салгыы тугу этиэй диэбиттии, эмиэ иһийдэ. Манчаары этэр тылыгар, көрөр хараҕар туох даҕаны кырыктаах эбэтэр албын баара биллибэт. Кыыс маҥнай санаабытыттан, күүппүтүттэн атын киһи эбит.

* * *

Эмиэ хас да хонук ааста. Күн аайы халлаан тымныйан, тоҥоруу буолан, дүөдэ кытыытын уута чарчалаһа тоҥно. Ол эрээри күнүс күн тыктаҕына сылыйар.

Манчаары тыаҕа хандаа оҥоро барбытын кэннэ, Кээчэ киһитин киэһээҥҥэ диэри кэтэһэн баран таһырдьа таҕыста. Хойутаатар эрэ «тутулуннаҕа дуу» дии санаан куттанар.

Күн кылгаабыт. Бэлиэр тыа иһэ күлүгүрэ боруорбут. Үөһэ кэм да сырдык халлаан сандаарар. Кээчэ манна олорон күн киирэрин, халлаан кыыһарын, боруҥуй буоларын бэлиэтии көрөр буолбут. Урут дьиэтигэр олорон уһун күн хайдах уларыйарын аахайбат этэ. Манна соҕотоҕун хааллаҕына, тыа иһигэр боруҥуй буоллаҕына, куттанар, сүрүн баттатар. Тыас иһиллээбит курдук чуумпуга үөрэнэн биэрбэт. Санаатыгар боруҥуйга тииттэр быыстарынан туох эрэ үөмэн кэлиэх курдук.

Эмискэ кэннигэр чугас баҕайы «һуу» диэн саҥа иһиллибитигэр дьик гынан баран дьиэтигэр сүүрэн киирдэ. Аны манна батыһан киириэ диэбиттии аанын олуйда. Уот барахсан умайан тыһыргыыра киһини сэргэхситэр, сырдык дьиэ иһэ уоскутар.

Кэтэспэхтээбитин кэннэ киһитэ дьэ кэлэн ааны тоҥсуйда. Биир куобах тутуурдаах.

— Тоҕо хойутаатыҥ?

— Аттарым тыаҕа тахсыбыттар. Ону көрдөөн булан сыһыыга киллэрдим.

— Тыый, аны баран хаалыахтара.

— Сылгы тыаҕа тахсар баҕайыта. Ырааппатахтар. Ааҥҥын куттанан хатаатыҥ дуо?

— Киэһэ боруҥуйга таһырдьа тахсан турдахпына туох эрэ эмискэ «һуу» диэтэ.

— Кулгаахтаах саҥарбыта буолуо. Кини куобаҕы үргүтэн оннук саҥарааччы. Сороҕор туртас улахан баҕайытык «һөө» диэччи. Онтон куттаммат буол.

Нөҥүө киэһэ аһыы олордохторуна эмискэ аан аһыллан, таһыттан Куртах Мэхээлэ киирэн кэллэ.

— Кэпсиэҥ. Хайа хайдах олордугут? — Куртах киирээт ыйытар.

— Суох. Үчүгэйдик олоробут. Эйиэхэ туох сонун баарый? Олор, — Манчаары дүлүҥ олоппоһун ыалдьытыгар туран биэрэр.

— Сонунум диэн, эйигин көрдүү куораттан сэтээтэл тойон тахсыбыт үһү. Биһиэхэ кэлэн Манчаарыны көрдүгүт дуо диэн ыйыппыттара. Ону биллэрэ кэллим, — Куртах олоппоско олорор.

— Хаһан сырыттылар? — Манчаары Куртах кэлбитигэр сэрэтэ кэллэҕэ диэн дьиксинэ санаабыта.

— Бэҕэһээ киэһэ сылдьыбыттара. Сэрэнэн олоруҥ. Баҕар бу эргин бааргын сибикилээн билбиттэрэ буолуо.

— Кимнээх сырыттылар?

— Кинээспит Луха бэйэтинэн. Чаччыына, дэһээтинньик. Уонна хас да киһи. Туруммуттара сүрдээх. Манчаарыны көрдөххүтүнэ эбэтэр сураҕын иһиттэххитинэ биллэриҥ диэн этэн бардылар.

— Хайа сэтээтэл тахсыбыт үһүнүй?

— Атылааһап тойон. Били быһайын тахса сылдьыбыт киһи.

— Чэ, сөп. Сэрэниэхпит. Үлэхпин ууска эппитиҥ дуо?

— Ууска үлэспитим. Сотору киниэхэ бара сылдьыам.

Куртах барбытын кэннэ Кээчэ куттаммытын дьэ биллэрдэ. Манчаарыны аны ханна да барыма диир. Манчаары буоллаҕына холкута сүр. Сааһын тухары кутталлаах сырыыларга сылдьыбыт киһи буолан, онно үөрэнэн хаалбыт быһыылаах.

Киэһэ сытан эрэ Кээчэ эмискэ ыйытта:

— Эн урут кэргэннэнэ сылдьыбытыҥ дуо?

— Ойохтоох этим, — Манчаары туох да суолтата суоҕу эппиттии саҥарар.

Оттон Кээчэ хайдах эрэ соһуйа иһиттэ. Бэл саҥатыттан матта. Бэргэһэлээх ойохтоох киһи ойоҕуттан арахсыбат үһү. Аныгы үйэҕэ икки ойохтоох буолар көҥүллэммэт.

— Кыра эрдэхпинэ дьонум Ытаһа Ыстапаан Балбаара диэн кыыһын кытта миигин холбуурга кэпсэтэн кэбиспиттэр, — Манчаары саҥата суох сыппахтаан баран кэпсиир. — Улааппыппыт кэннэ холбообуттара. Ол эрээри кыыспын, испэр киллэрбэт буоламмын, аанньа ахтыбат этим. Онон куоракка тэлэһийэммин түбэстэҕим буолуо.

— Бэргэһэлэммиккит дуу?

— Суох. Ол иһин, хаайыыга киирбитим кэннэ арахсан аҕатын аахха барбыт этэ. Бука, таптаабатым иһин тэйбитэ буолуо.

— Ол дьахтарыҥ билигин дьонугар олорор дуо?

— Билбэтим. Миигиттэн арахсан баран, Тэрэнтэй уус диэн сааһырбыт киһиэхэ барбыт сурахтааҕа. Киниэхэ сылдьыбаппын даҕаны.

— Чоочо уола Чүппүү Дьөгүөр сүүрбэччэ киһилээх көрдүүр диэн кэпсээбитиҥ дии. Аны куораттан сэтээтэл тахсыбыт. Хайа тутан ылаайаллар?

— Чүппүү буолбатах. Чүүнү диэн. Көрдөөтүннэр. Сайыны быһа көрдөөбүттэрэ да туттарбатаҕым.

— Хаар түстэҕинэ эн дьиэҕиттэн ханна да барыма. Аны суоллаан дьиэбитин булуохтара.

— Хаар түһэ илигинэ кыһыҥҥы идэһэбитин булунуо этибит. Хаар түспүтүн да кэннэ тыаҕа тииҥньит, туһахчыт суола баар буолар. Ону барытын суоллуу сылдьыбаттар ини.

Куртах кэлэн барбытын кэннэ биир хонук ааста. Туох да биллибэт. Аны ааннарын күнүстэри олунар буоллулар. Манчаары хонук маһын мастаан тыас таһаарбат. Ол бу мутугу-итиги, кыра төҥүргэһи хомуйан оттоллор. Аны икки хонугунан кыһыҥҥы аһылыгын булуна барыахтаах. Түүнүн тоҥорор буолла.

Сарсыарда турбуттара кыраһа хаар түспүт. Охтубут тиит, сыгынах, төҥүргэс үрдэ туртайбыт. Оттон сир билигин да ириэнэх. Онон кыраһа хаар күнүс симэлийдэ. Арай онно-манна күлүк сиргэ эрэ туртайар.

Киэһэлик былыт дьайбаран, салгын сөрүүкүйэн, түүнүн тоҥордо. Сарсыарда турбуттара, сир тордурҕас гына тоҥмут. Манчаары дьиэтин эргийэн баран саҥарбытынан киирдэ:

— Киһи суола баар. Арааһа кэлэн чуҥнаабыттар быһыылаах.

— Тыый! — Кээчэ олоро түһэр. Манчаарыны кэҥээбит хараҕынан көрөр.

— Чугаһаан баран туора хаампыт. Баҕар көннөрү тииҥнии сылдьар киһи буолуо.

— Дьиэбитин көрбүтэ буолуо дуу?

— Көрдөҕө дии.

— Оттон оччоҕо тоҕо туора хаамта?

— Куттаммыта буолуо.

— Аппытын тутан күрээн хааллахпытына?

— Ол ханна күрүүбүт?

— Оттон ханна эмэ?

— Ат туйаҕын хайан суоллуохтара. Соҕотоҕум эбитэ буоллар күрүөм да этэ. Эйигин эрэйдиэхпин баҕарбаппын. Баҕар тииҥнии сылдьар үчүгэй киһи буоллаҕына тыллаан биэриэ суоҕа. Олорбуппут курдук олоруох.

* * *

Түүн үөһүгэр диэри утуйбатылар. Сарсыарда хойут турдулар. Манчаары ханна да барбата.

Күнүс аһыы олордохторуна эмискэ ааны тоҥсуйбуттарыгар дьик гына түстүлэр.

— Тыый даа, кэллилэр! — Кээчэ саҥа аллайар.

Манчаары ойон туран ааҥҥа кэлэн «кимҥиний?» диэн ыйытар.

— Мин. Моорук нэһилиэгиттэн Көнчөх Уйбаан диэн киһи кэллим. Ааны ас, — сөҥ саҥалаах киһи эппитэ иһиллэр.

— Тоҕо кэллиҥ?

— Эйигин тута куораттан сэтээтэл тойон таҕыста. Хаҥалас уонна Мэҥэ улууһуттан биэс уонча саалаах, батыйалаах дьон кэлэн дьиэҕин төгүрүйэн тураллар. Ааҥҥын аһан таҕыс.

— Бэриммэппин! Үгүстэн үгүс охтуо, аҕыйахтан аҕыйах охтуо, — Манчаары сааларын ылан сомуоктарын туруортуур.

— Тыый даа, бэрин даа, — Кээчэ ытамньыйбыт саҥата иһиллэр.

— Кэбис утарылаһыма. Киһи хаанын тоҕон тугу туһаныаххыный? Ыраахтааҕы илиитэ уһун. Таҥара айыылааҕы аһынар дииллэр. Аһыныа, — аан нөҥүө Көнчөх эйэ дэмнээх саҥата иһиллэр.

— Кимнээх кэллилэр?

— Атылааһап тойон кэллэ. Биэс хаһаахтаах. Быыбарынай кулуба Баһылайап. Кинээспит Луха Бөтүрүөп, Чүүнү Дьөгүөр. Барыта биэс уонча киһи.

Манчаары саҥарбат. Чуумпу буолла.

— Хайа, хайыыгын? — Көнчөх саҥата эмиэ иһиллэр.

— Тойон сэтээтэлгэ эт — өскөтүн тутан баран, суукка дьүүллүөхтэригэр диэри, миигин түүрэйдээбэт, атаҕастаабат буоллахтарына бэриниэм.

Көнчөх дьонугар баран иһэн сөтөллүбүтэ иһилиннэ. Манчаары кыыһын туруору тардар уонна аргыый саҥарар:

— Чэ, арахсар күммүт кэллэ. Миигиттэн баҕар оҕо хаалыа. Уол оҕо төрөөтөҕүнэ Кэнчээри диэн ааттаар. Сөп дуо?

Кээчэ саҥата суох төбөтүн кэҕис гыннарар. Манчаарыга саба түһэр. Ыга куустуһан уураһаллар.

— Миигин баҕар эргиллибэт сирбэр утаарыахтара. Хаһан кэлэрбин кэтэһимэ. Син биир эн дьонуҥ миэхэ биэриэхтэрэ суоҕа. Оҕо төрөөтөҕүнэ харыстаан иитээр. Мин курдук киһи буолбатын.

Ити икки ардыгар Көнчөх кэлэн аан нөҥүө саҥарбыта иһиллэр:

— Тойон сэтээтэл тарбахпытынан да таарыйыахпыт суоҕа диэн тылын биэрдэ.

— Чэ, ыыт, тахсыым, — Манчаары тиһэҕин уураан баран куустуһан турар кыыһын аргыый араарар.

Халҕан олуурун төлөрүтэн, сааларын ылан сомуоктарын түһэртиир. Батыйатын ылар. Эргиллэн, ороҥҥо дөйбүт курдук олорор кыыһын көрөн ылар.

Тахсан, сааларын, батыйатын сиргэ уурталаан баран, тоҕо эрэ үрдүттэн үктүүр. Тула көрүөлээбитэ — ким да көстүбэт. Халҕан нөҥүө кэпсэппит киһитэ чугас турар тиит кэннигэр сөрүөстүбүт эбит.

— Чэ, кэл, доҕор. Куттаныма, тыытыам суоҕа, — Манчаары сис туттар.

Көнчөх, сис туттан турар киһи икки илиитин тирбэҕэ быанан хатыһыннары ыга баайда. Манчаарыны тэйитэн баран сааларын, батыйатын сиртэн ылла.

Тииттэр кэннилэригэр саһан турбут дьон, дьэ быгыалаһан, көбүөхтэһэн таҕыстылар. Биир мааны таҥастаах аҕамсыйбыт киһи кэлэн «кыыһым баар дуо?» диэн баран, холлороон устун хааман дьиэҕэ киирдэ. Бары «Манчаары диэн хайдах киһи эбитий?» диэбиттии көрбөхтүүллэр.

Манчаары дьон ортотугар дьаһайар, тэрийэр киһи курдук туттар, Чоочо уола Дьөгүөр Солобоччукуоп диэн ааттыыр киһилэрин бэлиэтии көрдө. Оҕо эрдэҕинэ Чүүйэ чөчүөккэтэ Чүүнү диэн оҕолор хаадьылыыр холоон тойооскулара этэ.

* * *

Манчаары Баһылай тутуллубут үһү диэн сурах, долгун курдук, ыалтан ыалга тарҕанна. Дьахтардаах үһү, сир анныгар хаспах хастан саһан олордоҕуна туппуттар диэн сөҕөн-махтайан, күүркэтэн кэпсииллэр. Баайдар дьэ холкутук тыыннылар. Аны эргиллибэт сиригэр утаараллар ини, дьэ нус-хас олорор буоллахпыт дэһэллэр. Сорохтор эмиэ күрүүрэ буолуо дииллэр.

Таһымаан Дьаакыптаахха ити сурах олох кэнники иһилиннэ. Хаар түспүтэ быданнаабытын кэннэ, Байбал Быргыйдаахха бара сылдьан истэн кэллэ.

— Манчаары тутуллубут үһү, — Байбал таһыттан киирэн сыгынньахтанаат, остуолга кэлэн олорон иһэн сонунун иһитиннэрэр.

— Тыый, дьиэтиттэн туппуттар дуо? — ким-хайа иннинэ Мааппа ыйытар.

Дьиэтиттэн. Дьахтардаах үһү.

— Эр бэрдэ дьахтара суох кыстыа дуо, — оҕонньору ити сурах оччо уолуппата быһыылаах.

— Хайдах буллахтарай? Дьиэтин тыа быыһыгар, киһи өйдөөн да көрбөт курдук сиргэ тимирдэн туппуппут ээ, — Байбал кытыйалаах аһын чугаһата тардар.

— Суоллаан буллахтара. Ким эмэ бултуу сылдьан түбэһэ көрөн тыллаан биэрдэ дуу? Уонна тугу кэпсииллэр?

— Суох. Наар Манчаары айдаана. Киниэхэ кыттыспыт дьон буруйданаллара буолуо. Бука, айдааннаах дьыала буолуо буоллаҕа.

— Тыый, аны эйигин сууттуохтара, — Мааппа эрин диэки көрөр.

— Мин кинини кытта сылдьыспатаҕым. Көннөрү сорудаҕын эрэ толорбутум, — Байбал саныыр санаатын этэр.

— Тоҕо тыллаабатаххытый диэхтэрэ.

— Манчаарыттан куттанан тыллаабатахпыт диэхпит буоллаҕа дии.

— Мин санаабар Манчаары биһигини этэн биэриэ суоҕа. Кинини манна ким даҕаны көрбөтөҕө, — оҕонньор дьонун уоскутардыы саҥарар.

Төһө да бэйэ-бэйэлэрин уоскута сатаабыттарын иһин, түөкүнү хорҕоппуттара, уорбут этиттэн сиэспиттэрэ, сорудаҕын толорбуттара, тыллаабатахтара эҥин барыта холбоһон, чолобууда суут иннигэр улахан буруй буолуохтааҕын, айыыны-буруйу оҥорботох муҥкук дьоҥҥо, ыар санаа хара күлүгэ буолан ааһан араҕан биэрбэт. Ол иһин уоннуу-сүүрбэлии хоно-хоно, сонуну истээри, Быргыйдаахха сэмээр баран кэлэллэр.

Сэтинньи ыйга Баал диэн дьиибэ ааттаах сэтээтэл куораттан тахсан, дьону ыҥырталаан ыйытан эрэр үһү диэн сурах тарҕанна. Онтон хаһаактар Нөөрүктээйи олохтооҕун Тараҕай Мэхээлэни уонна атын нэһилиэктэртэн Манчаарыны кытта сылдьыспыт хас да киһини тутаттаан куоракка киллэрбиттэр үһү диэн кэпсээтилэр.

Дьаакыптаах уйаларыгар уу киирдэ. Баҕар кэлэн ыҥырыахтара диэн дьиксинэ саныыр этилэр. Айманнылар.

— Этэҥҥэ олорбуппут сыччах. Манчаары хантан дьөлө ыстанан кэлэн биһигини булбута эбитэ буолла? — Мааппа сибилигин тута кэлиэхтэрэ диэбит курдук куттаммыт.

— Кытыы сир диэн ким эрэ биһигини ыйан биэрбитэ буолуо, — Байбал уот иннигэр олоппоско олорор.

— Биһиги нэһилиэктэн хайалара эрэ Манчаарыны кытта куомуннаспыта буолуо. Эйигин тутан илтэхтэринэ биһиги хайдах олоробут?

— Манчаары манна олорбутун ким да көрбөтөҕө, билбэтэҕэ. Оттон кини бэйэтэ этэн биэриэ суоҕа, — оҕонньор уруккуттан этэрин хатылыыр.

Ахсынньы ый бүтэн, тохсунньу ый үүннэ. Кэтэстэххэ күн-хонук төһө да уһаатар, тохсунньу ый эмиэ ааһан, олунньу саҕаланна. Туох да биллибэтэ. Дьэ уоскуйдулар.

* * *

Охотскайга сыылкаҕа ыытыллыбыт Василий Федоров — Манчаары туус үлэтиттэн күрээбитин туһунан биллэрии, Дьокуускайдааҕы Областной салалтаҕа 1832 сыллаахха, атырдьах ыйын бүтүүтүн диэки кэлбитэ. Сонно тута улуус быраабатыгар Манчаары сыылкаттан күрээбитин туһунан биллэрбиттэрэ уонна дойдутугар кэллэҕинэ тутан киллэриҥ эбэтэр биллэриҥ диэн дьаһал ыыппыттара. Ол эрээри ити дьыл Манчаары ханна да барбыта биллибэккэ сүппүтэ.

1833 сыллаахтан саас Земскэй суукка «Манчаарыны көрбүттэр» диэн биллэрбиттэригэр ыам ыйыгар улууска күрүөйэҕи тутаары сэтээтэл Валь түөрт хаһаактаах тахсыбыта. Ол киһи дьонтон сураһан көрдөөн көрөн баран булбакка, уон хоноот, төннүбүтэ.

Өрүс аһылларын кытары «Манчаары ыалы халаабыт» диэн, куоракка үҥсүү сурук киирбитэ. Бэс ыйыгар сэтээтэл Атласов биэс хаһаактаах эмиэ улууска тахсыбыта. Ол кэмҥэ Нөөрүктээйи нэһилиэгин киһитэ Егор Слободчиков сүүрбэ киһилээх этэрээт тэринэн, эмиэ Манчаарыны көрдүүргэ туруммута. Онно Атласов бачча элбэх олохтоох дьон соҕотох киһини туталлар ини дии санаан, түөрт хаһаагы хаалларан, бэйэтэ биир хаһаактаах атын дьыалаҕа барбыта.

Ол эрээри Манчаары кыайан тутуллубатаҕа. Дөксө онно-манна дьону халыыра, сылгыны уорара, өлөрөрө тохтооботоҕо. Тас быраабаттан хас халаатаҕын аайы Земскэй суукка биллэрии киирэрэ. От ыйын бүтэһик күннэригэр Валь хаһаактарынаан улууска иккиһин тахсыбыта. Ол да тахсан кыайан булбатаҕа. Балаҕан ыйын ахсыс чыыһылатыгар бородууктабыт бүттэ диэн, уобалас начальнигыттан көҥүллэтэн, куоракка төннүбүтэ. Карамзин исправнигы бэйэтин таҕыс диэбиттэрин ыалдьан тахсыбатаҕа.

Балаҕан ыйын уон алтыс чыыһылатыгар улууска Атласовы иккиһин ыыппыттара. Кини тахсан көрдөөбүтүн тохсус күнүгэр, Манчаары тыаҕа хорҕойон, саһан олорорун дьэ булан, тутан, куоракка киллэрбиттэрэ.

Атласов ити үтүөтүн-өҥөтүн бэлиэтиэх быһыылара биллибэт. Дөксө эн учаастаккар баар түөкүнү сылы быһа кыайан туппатыҥ диэн хомуруйуох курдук саҥарар дьон бааллар. Валь Манчаарыны сайыны быһа көрдөөн баран кыайан туппатаҕа. Ол да буоллар, Манчаары тутуллубутун кэннэ, улууска силиэстийэлэтэ кинини ыыппыттара. Валь сахалыы билбэт. Тылбаасчыт нөҥүө кэпсэтэр. Сахалар олохторун-дьаһахтарын, майгыларын билбэт киһи. Ыйытыллыбыт дьон көрдөрүүлэрэ ситэтэ суох, олус судургу уонна булкуурдаах буолбута. Ол иһин сахалыы үчүгэйдик билэр киһини, Атласовы, ыытарга күһэллибиттэрэ.

Карамзин исправник ыарыһах буолбута өр буолла. Кини отставкаҕа таҕыстаҕына, Валь сэтээтэли исправник оҥороору бэлэмнииллэр. Оттон Атласовка санаалара өҕүллүбэт. Сахалыы билэр, сахалары кытта уруурҕаһар дииллэрэ буолуо.

* * *

Кулун тутар ыйга күн уһаан, сылыйан, күнүс дьыбар арыый мүлүрүйэр буолла. Саас кэлэн иһэр бэлиэтэ киһини сэргэхситэр.

Айан суолун устунан Атласов сэтээтэл илин улууска айаннаан иһэр. Кини эбэтэ саха этэ. Оҕо эрдэҕинэ аймахтарыгар Намҥа тахсан сайылыыра. Саха оҕолорун кытта бииргэ оонньоон, сөтүөлээн, моҕотойдоон улааппыт киһи. Уон алта сыл сэтээтэлинэн үлэлээтэ. Үлэтин сүнньүнэн улууска элбэхтик сылдьар. Онон тас көрүҥэ төһө да торулуур тоҥ нуучча буолбутун иһин, сахаларга киирдэҕинэ уу саха буолар.

Силиэстийэҕэ көстүбүтүнэн, Манчаарыны кытта саамай элбэхтик сылдьыспыт, куомуннаспыт киһинэн Михаил Ильин, сахалыы аата Тараҕай диэн киһи эбит. Маҥнай мэлдьэспитэ. Дьиэтиттэн көстүбүт уоруллубут маллары барытын куоракка сылдьан атыыласпытым диэбитэ. Онтон кэлин, күһэллэн, барытын билиммитэ. Өссө Манчаарыны кытта кимнээх сылдьыспыттарын билэр өттүн барытын этитэлээбитэ. Ол иһин Манчаары өһүөннүө диэн, түрмэҕэ туһунан камераҕа туталларыгар көрдөспүтэ.

Тутуллубут дьон бары Манчаарыттан куттанан, күһэллэн сылдьыспыппыт дииллэр. Манчаары маҥнай тутулларыгар, саамай чугас олорор киһини, Дмитрий Капитоновы — Боппойу, тутан киллэрбиттэрэ. Кини дьиэтиттэн көмүс симэхтээх ыҥыыр, солко кур, суккун сон көстүбүтэ. Ону кини Манчаарыга умуһах хаспытым, дьиэ туппутум иһин ылбытым диэн билиммитэ. Иккиэ буолан үлэлээбиппит, биир хантан эрэ кэлбит, Өлөксөй диэн киһи үлэлэспитэ диир. Хайа нэһилиэгин эппэт, билбэппин диир.

Оттон Манчаары бэйэтин кэпсээнэ атын. Кини иллэрээ сайын күрээн кэлбитэ. Кыһын Егор Слободчиков — Чүүнү диэн киһи ампаарыгар кыстаабытым диэн этэр. Ону киһи итэҕэйбэт. Ол да буоллар Егор Слободчиковтан ыйытыахха наада. Уопсайынан ыйытар киһитэ элбэх.

Сирдьитэ улуус быраабатыгар кэлэн атын тохтотто. Сыарҕаттан уһун бараан тулуубу кэппит киһи туран, көһүйбүт сүһүөхтэрин хамнаппахтаан аргыый хааман, нууччалыы сытыары эркиннээх дьиэҕэ тилэһэ тутуллубут саха балаҕанын ааныгар кэлэн, тирии бүрүөһүннээх халҕаны аһан иһирдьэ киирэр.

Дьиэлээх киһи нуучча тойоно киирбитигэр ойон туран, бараан тулуубун устарыгар көмөлөһөр.

— Дьиэлээхтэр кэпсээҥҥит, — икки өттүнэн кэккэлээн түспүт алтан тимэхтэрдээх суккун сонноох, киһи дьулайа көрөр чыыннаах-хааннаах нуучча тойоно уу сахалыы саҥаран аан аһан кэпсэтэр.

— Суох. Эн кэпсээ, — дьиэлээх киһи уруккуттан билэр, көрбүт, уу сахалыы саҥарар «бэйэ киһитэ» кэлбитигэр үөрэ-көтө кэпсэтэр.

— Учча! Сылаас чэй баар дуо? — сэтээтэл оһоххо кэлэн иттэр.

— Чэй суох. Үүт, сүөгэй кыынньарыахпыт.

— Суох. Уута оргут. Чайник баар дуо?

— Чаанньык баар. Чэй суох, — дьиэлээх киһи чэй суоҕун иккиһин этэр.

— Чэй миэхэ баар. Таһырдьа утуйар таҥаһым уонна дьааһык баар буолуо. Ону киллэр.

Сарсыныгар, суруксут кэлбитигэр, сэтээтэл Егор Слободчикову ыҥыртарда. Бастаан кинини ыйытыахтаах.

— Бу андаҕар тыла сахалыы тылбаастаммытын аҕаллым. Ааҕан көр эрэ. Киһи өйдүүһү дуо? — сэтээтэл суруксукка сахалыы суруллубут кумааҕыны туттарар.

Суруксут хаһан даҕаны сахалыы суруллубуту ааҕа илик киһи, хайдах суруллубутунан тартаран ааҕан көрдө. Онтуката маннык суруллубут:

Андагарь

Мин аллара аттаныллыбыть андагаябынь, кыранабынь, барыны кэярь тангаранань, кини ытыкь ырась ыягынь, онна тыннахь да гынарь кресынь иннигярь, ол тусугарь, хая солга тосуга ыгырыллань ыытыллабынь, ону кёрдёрёмь диень чахчы кирдигинь; сымыяны джукку, ёсь хоту, уру хоту, туса хоту, кутталь хоту, костяхь джонтонь болань кёрдёрёмь сога, оноха минь тангара иннигярь, ответь берехь тустахпынь, оноха кини тоень тангара тыммарь эпярь даганы кёмёлёстюнь; бу андагарбынь бигергятяримь тусугарь, угурубунь эппить тылымь кресынь абраччимь иннинь, кирдикь.

— Хайдах суруллубутуй? — сэтээтэл, суруксут киҥинэйэн ааҕан бүтэн баран хаттаан көрүтэлии олордоҕуна, ыйытар.

— Бэркэ суруллубут. Сахалыы да суруйуохха сөп эбит. Толкуйдаан, онон-манан кыратык көннөрдөххө өссө табыллыа этэ.

Күнүскү аһылык кэнниттэн маҥнайгынан ыҥырыллыбыт киһи, Чүүнү Дьөгүөр, уруккуттан билсэр киһи быһыытынан ымайбытынан киирэн тоҥхоҥнуур.

— Чэ, олор, ити олоппоско. Мин Манчаары Баһылай туһунан ыйытаары эйигин ыҥыртардым. Эн Егор Слободчиков диэҥҥин дуо? — сэтээтэл кимин биллэр даҕаны боротокуол бэрээдэгин быһыытынан ыйытар.

— Оннук, — Чүүнү Дьөгүөр олоппоско олорор.

— Василий Слободчиков, сахалыы аата Чоочо диэн киһи уола буоллаҕыҥ дии?

— Кини уолабын.

Ити кэнниттэн сэтээтэл ыйытыллааччы хайа нэһилиэгин, сааһын, урут сууттана сылдьыбытын дуу, суоҕун дуу ыйытан суруйар. Чүүнү Дьөгүөр хоп курдук эппиэттиир.

— Сөп. Мин ыйытыыларбар адьас кырдьыгы этиэхтээххин. Ол туһугар таҥара иннигэр андаҕайаҕын. Билигин суруксут эйиэхэ ааҕан биэриэ. Ону иһит.

Суруксут андаҕар тылын хайдах суруллубутунан тартаран ааҕан биэрэр. Кириэһи ууратар.

— Чэ, сөп. Андаҕайдыҥ. Манчаары тыһыынча аҕыс сүүс отут икки сыллаахха, ол аата иллэрээ күһүн Охотскайтан күрээн кэлбит. Ону истибитиҥ дуо? — диэн сэтээтэл ыйытар.

— Истибитим, — Чүүнү Дьөгүөр моройбут сирэйдээх, көрсүө сабыстыгас харахтаах эдэр киһи.

— Ол кэлэн эн ампааргар кыстаабыт үһү.

— Ким эттэ?! — Дьөгүөр соһуйа истэр. Сабыстыгас хараҕа үс муннуктаммыт.

— Манчаары бэйэтэ кэпсиир. Доппуруоска оннук эппиэттээбит.

— Олох сымыйата. Мин кинини, кыстатыахтааҕар, көрбөтөҕүм даҕаны, — Дьөгүөр олоппоһуттан турар.

— Олор. Эн сибилигин кырдьыгы этиэм диэн таҥара иннигэр андаҕайбытыҥ ээ.

— Айыы таҥара баарына кырдьыгы этэбин. Кини миэхэ олох кыстаабатаҕа.

— Оттон эн ойоҕуҥ, кыргыттарыҥ, уончалаах уолуҥ Өлөксөй ааттарын Манчаары хантан билэрий?

— Билбэтим. Биһиэхэ сылдьыбатаҕа. Кыһын тымныы ампаарга хайдах кыстыа буоллаҕай, — Дьөгүөр, көмө көрдөөбүттүү, суруксут диэки көрөн ылар.

— Икки хос таба тэллэх, бөрө суорҕан баара диир. Уонна киэһэ ыалга киирэн сылаас чэйи иһэрим, аһыырым, киһи суох буоллаҕына дьиэҕэ хонорум диир.

— Бу ыт сымыйатын көрүҥ эрэ. Мин кинини тутаары сайыны быһа көрдөөбүтүм, эккирэппитим. Күһүн тутуспутум. Ол иһин өстөнөн, миигин өһөөн, өйүттэн булан кэпсиир.

— Эйигин хайдах көрсүбүтүн, тугу кэпсэппитин барытын кэпсиир. Дьонтон халаабыт малын, эн иччитэх дьиэҕэр аҕалан кистиир этим диир.

— Төрүт итэҕэйимэ. Адьас ууну таһытар. Аҕыс сылгыбын, икки ынахпын сиэтэ. Аҕам биэс уон биир кэбиһиилээх отун уоттаабыта. Уон сэттэ сылгытын, сүүрбэ икки сүөһүтүн өлөрбүтэ. Эдьиийбиттэн, Ыстапаанньыйаттан, үс буут арыытын халаабыта. Оннук түөкүнү кыстатыам баара дуо.

Сэтээтэл, Дьөгүөр эппиэтин суруйан саҥата суох төҥкөйөн олорбохтоон баран, төбөтүн өндөтөн ыйытар:

— Чэ, сөп. Эн үс төгүл куоракка киирэҥҥин түрмэҕэ сытар Михаил Ильин — Тараҕай диэн киһини көрсүбүккүн. Тоҕо көрсүбүккүнүй?

Ити боппуруоһу Дьөгүөр соһуйа иһиттэ быһыылаах — эппиэттии охсубата. Сөтөллүбүтэ буолла.

— Мин куоракка киирэ сылдьааччыбын.

— Оттон Тараҕайы тоҕо көрсүбүккүнүй?

— Тараҕай ойоҕо буспут кус этэ, арыы уонна кымыс ыыппыта.

— Оттон урядник көрөн турдаҕына Тараҕай кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйбит үһүгүн. Тугу эппиккиний?

— Ойоҕун илдьитин эппитим.

— Баҕар Манчаарыны кытта куомуннаспыппын этимэ диэбитиҥ буолуо. Оннук буолбатах буоллаҕына тоҕо түрмэҕэ үстэ кэлэҥҥин хаайыылаах киһини кытта көрсөҕүн?

— Этэбин ээ, ойоҕо ыытара диэн.

— Тараҕайдаах аймахтарыҥ дуо?

— Суох.

— Оччоҕо туох иһин кыһанан-мүһэнэн ас таһаҕын? Дьахтара көрсүүҥ этэ дуу?

— Суох. Мин иллэрээ сайын Манчаары күрээбит сураҕын истэммин, дьаарханан, аҕабар Чүүйэ диэн алааска көһөн кэлбитим. Онно күһүн хаар түһүөр диэри олорбутум. Онтон бэйэм кыстыкпар көһөн кэлэн кыстаан бараммын, саас, муус устар ый ортотун диэки, эмиэ аҕабар көһөн тиийбитим. Өрүс диэки баар сайылыгар. Аҕам сайыны быһа күүстээх дьону мунньан харабыллаах олорбута. Дьонтон да ыйытыҥ.

— Чэ, сөп. Эн Манчаарыны тутаары, сүүрбэччэ киһини хомуйан, сайыны быһа көрдөөбүккүн. Ол эрээри кыайан туппатаххын. Ону хайдах быһаарыахха сөбүй?

— Кырдьык, сир харатыгар кыайан туттарбатаҕа. Хас эмэ нэһилиэгинэн сылдьар киһи. Кинини доҕотторо хорҕотоллор, саһыараллар. Ыйыттахха бары билбэппит, көрбөтөхпүт дииллэр. Эһиги эмиэ көрдөөбүккүт дии.

Сэтээтэл Чүүнү Дьөгүөр эппиэтин кылгастык суруйан ылла. Кырдьык, Манчаары өстөнөн сымыйанан кэпсээбит буолуон сөп. Уопсайынан, Манчаары көрдөрүүтэ тутуллубут, сылдьыспыт дьон кэпсээннэриттэн атын. Ким кырдьыгы, сымыйаны этэрэ биллибэт, бутуурдаах. Онон элбэх киһини ыйытан тэҥнээн көрдөххө сатаныыһы.

* * *

Чүүнү Дьөгүөр кэнниттэн икки киһини ыйытта. Атласов, сэтээтэлинэн үлэлээбит уон алта сылын устатыгар, саха дьонун майгытын үчүгэйдик биллэ. Былыр-былыргыттан нуучча тойонуттан олус толло үөрэммиттэр. Сүрдэрин баттаталлар. Бэл тойотторо, кинээстэрэ, суостаах нуучча тойоно бардьыгынаан баран остуолу оҕустаҕына, салыбырас буолуохтарыгар диэри куттаналлар. Сахалар ыар буруйу оҥорооччулара суох. Кинилэр дьыалалара диэн наар сир былдьаһыытын үҥсүүтэ буолар. Эбэтэр дьон үксүн ууга түһэн, ыйанан өлөллөр. Сэтээтэл улууска тахсан силиэстийэ оҥорор дьыалата наар оннук буолара. Оттон бу Манчаары дьыалата диэн, урут хаһан да буолбатах түбэлтэ. Маннык быһыыны саба баттаан уодьуганнаабатахха, атыттар, ордук эдэр дьон үтүктүөхтэрин сөп. «Дурные приметы заразительны» диэн нуучча өһүн хоһооно баар.

Сарсыҥҥытыгар Балтардыыр Ыстапаанньыйа диэн дьахтар ыҥырыллан кэллэ. Эмиэ Чоочо баай кыыһа.

Тас дьиэҕэ киирэн кырса тыһа бэргэһэтин, бэдэр саҕынньаҕын устуталаан көхөҕө ыйыыр. Үрүҥ дьиэҕэ күлүҥкүөр хаһыаччыктаах, уһун кип-киэҥ хаарыс ырбаахылаах, малаҕар сирэйдээх, сыыгынаабыт суон дьахтар киирэн, ааҥҥа туран таҥараҕа кириэстэнэн, сэтээтэлгэ тоҥхоҥноон барда, олоппоско кэлэн сэрэммит курдук аргыый аҕай налыйан олордо.

— Эн Степанида Слободчикова диэн буоллаҕыҥ дии, — сэтээтэл эмиэ ыйытыллааччы аатын, сааһын, хайа нэһилиэгин ыйытан суруйда.

Хаһан даҕаны силиэстийэҕэ ыйытыллыбатах дьон маҥнай долгуйа, куттана, симиттэ киирээччилэр. Сорохтор этиэхтэрин да эппэттэр. Мух-мах бараллар. Ордук тыаҕа олорор сахалар оннуктар. Ол иһин сэтээтэл ыгыа-түүрүө суохтаах, маҥнай итинник биллэр боппуруостарынан саҕалыахтаах. Нуучча тойоно уу сахалыы саҥаран ыйытар буоллаҕына, сахалар өһүллэллэр, холкутук тутталлар. Атласов сахалыы саҥаран «бэйэ киһитэ» буолан хаалар. Ол да буоллар сэтээтэлтэн толлоллор.

Суруксут андаҕар тылын аахпытын кэннэ, дьахтар кириэстэнэ-кириэстэнэ саҥа аллайар:

— Оо, айыы тойон таҥара, барытын кырдьыгынан этиэм буоллаҕа дии.

— Манчаары эйиэхэ хаһан, хайдах сылдьыбытын туһунан кэпсээ.

Дьахтар өйдүү сатаан үөһэ диэки көрөн мылах гынар:

— Бээ-бээ, хаһан этэй? Атырдьах ыйыгар Чүүйэ илин өттүгэр, Ат Хаайбыт диэн сиргэ, Сылгыһыт Сүөдэр ойоҕо Ханаарар Натааһа кэлэн чэй иһэ олордохпутуна, киирэн кэллилэр ээ иккиэ буолан.

— Онно дьукаах эҥин атын дьон суохтара дуо? — сэтээтэл быһа түһэн ыйытар.

— Ким да суох. Хаппытыан диэн киһи дьукаахтаах этим да, уолунаан, ойоҕунаан от кэбиһэ барбыта. Киирээт, талах кымньыынан остуолу сырбатта уонна эттэ — мин Манчаары Баһылайбын, аҕаҥ харчытын эйиэхэ уурдарбыт үһү, ону аҕал диэтэ. Мин соһуйан өлө сыстым. Харчы суох диэбитим иһин, хонноҕум анныттан ылан туруору тарта. Уонна харчыны аҕал дии-дии талаҕынан дэлби таһыйда, — дьахтар ытамньыйар, хараҕын соттор.

— Оттон Манчаары эйигин арыгы иһэрпитэ, уон солкуобайы биэрбитэ диэн суруйтарбыт бу. Өссө үс буут арыы биэрбиккин.

— Мин киниэхэ арыгы иһэрпэтэҕим. Харчы да биэрбэтэҕим. Оттон арыыбын миигиттэн ыйыппакка эрэ ылбыта. Сылгыһыт Сүөдэр ойоҕо Натааһаттан да ыйытыҥ.

— Манчаарыны кытта ким сылдьыбытай?

— Киһитин сирэйэ сабыылаах этэ. Хаамара, быһыыта-таһаата үүт-үкчү биһи нэһилиэк киһитин курдуга.

— Кимиэхэ маарынныырай?

Дьахтар этэрим дуу, суох дуу диэбиттии тохтуу түһэр. Суруксут диэки көрөн ылар.

— Эн куттаныма, эт. Суруксут — суут-сокуон киһитэ.

— Үүт-үкчү Тараҕай Мэхээлэ курдук, — дьахтар сибигинэйэ былаан этэн баран, алҕас эттим диэбиттии тылын былтах гыннарар, айаҕын саба тутар.

— Эт эрэ, эн бырааккар, Дьөгүөргэ, сылдьар этиҥ дуо?

— Сылдьар этим. Кини да сылдьара.

— Дьөгүөр уола Өлөксөй Манчаарыны көрбүтүм диирэ дуо?

— Суох. Диэбэт этэ.

— Оттон кыргыттара?

— Кыргыттара да көрдүбүт диэбэтэхтэрэ. Ону тоҕо ыйыттыҥ?

— Мин ыйытыыбар эппиэттээ. Оттон бэйэҥ Манчаарыны Дьөгүөрдээххэ көрбүтүҥ дуо?

— Суох.

— Чэ, сөп. Бүттүбүт. Таһаараа дьиэҕэ ким кэллэ? Киирдин.

Сэтээтэл бүгүн наар дьахталлары ыҥыртарбыта. Михаил Бурнашев — Тутука ойоҕо Мотуруона диэн хатыҥыр, мылаарыйбыт дьахтар киирэр. Дьааһыкка сытан кумаланан хаалбыт саҥа ырбаахытын кэтэн кэлбит. Манчаары силиэстийэҕэ Охотскайтан күрээн кэлэн баран, маҥнай бу дьахтарга сылдьан сүөгэй испитин, кинилэргэ хоммутун туһунан кэпсээбитэ.

— Иллэрээ сайын Манчаары Лаамыттан күрээн кэлэн баран, маҥнай эһиэхэ хоммут эбит. Ол туһунан кэпсээ, — сэтээтэл кумааҕыны көрөн доппуруоһу саҕалыыр.

— Суох. Биһиэхэ олох хоммотоҕо, — дьахтар төбөтүн илгистэн ытарҕата эйэҥэлээтэ.

— Эйигин буоллаҕына балтым диэн ааттыыр.

— Балта буолбатахпын. Көннөрү биир аҕа ууһа этибит.

— Эһигиттэн барарыгар ыаҕаска сүөгэй биэрэн ыыппыккын.

— Сымыйата. Ааспыт сайын эрбин тииккэ кэлгийэн баран талах кымньыынан таһыйбыта.

— Тоҕо?

— Харчыта аҕал дии-дии. Уон бүүчээн ыытын уонна уон солкуобайы халаабыта. Ону Баал тойоҥҥо кэпсээбитим.

Мотуруона тахсыбытын кэннэ Манчаары бииргэ төрөөбүт балта Кэтэриинэ киирэр. Эмиэ Тутука диэн ааттаах киһи — хотун ойоҕо. Дьүһүнүнэн Манчаарыга маарыннаабат. Арай хараҕа киэҥ. Андаҕары аахтаран, иһитиннэрэн баран сэтээтэл ыйытар:

— Эн Манчаары Баһылай балта буоллаҕыҥ дии?

— Балта этим.

— Этим диэн, убайгыттан аккаастанаҕыҥ дуо?

— Оттон… убайым буоллаҕа дии.

— Эйиэхэ хаста кэлэн хоммутай?

— Кини биһиэхэ хаһан да кэлэн хоммотоҕо.

Сэтээтэл «убайын харыстыыр быһыылаах» дии санаата.

— Дьиэтэ-уота суох саһа сылдьар киһи соҕотох балтыгар кэлэн хоммот. Ону киһи итэҕэйбэт.

— Тоҕо хоммотоҕун билбэппин. Баҕар балтыбар кэтииллэрэ буолуо, тутуллуом диэн сылдьыбатаҕа буолуо.

— Итинник эппиэттииргэ эриҥ сүбэлээбитэ дуо?

— Суох. Бэйэм этэбин.

Салгыы ыйытан даҕаны, сэтээтэл итинтэн атыны истибэтэ. Дьахтар «билбэппин, хоммотоҕо» диэнтэн атыны тугу да эппэт.

Өссө икки дьахтар ыйытыллыбытын кэннэ тиһэҕин Манчаары ойох ыла сылдьыбыт дьахтара Варвара Степанова киирэр.

— Эн Манчаары ойоҕо буоллаҕыҥ дии? — диэн сэтээтэл сүрүн боппуруоһугар киирэр.

— Ойоҕо этим. Арахсыбыппыт, — Варвара атын дьахталларга холоотоххо долгуйбатах, холку көрүҥнээх.

— Тоҕо арахсыбыккытый?

— Кини миигин таптаабат, аанньа ахтыбат этэ.

— Таҥара дьиэтигэр бэргэһэлэммиккит дуо?

— Суох.

— Хаһан арахсыбыккытый?

— Хаайыыга киирбитин кэннэ мин дьоммор кэлбитим.

— Кэлин эргэ барбытыҥ дуо?

— Тэрэнтэй уус диэн киһиэхэ барбытым. Киниттэн оҕолоохпун.

— Оттон Манчаары куорат түрмэтигэр сытан, доппуруоска эйигин хонууга көрсөн көмүс симэҕи, былааты уонна солко куру биэрбитим диир.

— Сымыйата. Кини миэхэ тугу да биэрбэтэҕэ. Хонууга да көрсүбэтэҕэ.

— Кини тоҕо сымыйалыыра буолуой?

— Билбэтим. Баҕар арахсыбытым иһин өһөөбүтэ буолуо.

— Эйиэхэ дьиэҕэр да сылдьыбатаҕа дуо?

— Суох. Өрдөөҕүтэ, хаайыыттан маҥнай куоттаҕын утаата кэлэ сылдьыбыта. Онно аҕам кинини үүрбүтэ. Онтон ыла сылдьа илик.

Манчаары ойоҕо тыйыс, дьиппиэн хааннааҕа өтө көстөр. Ылбычча ымыттыбат дьахтар быһыылаах. Сэтээтэлгэ хайдах эрэ Манчаарыны аһыныах санаа элэҥнээн ааста.

* * *

Үһүс күнүгэр Степан Стручков — Бэбэһэ ыҥырыллан кэллэ. Бу дьиҥинэн Манчаарыны кытта бэркэ куодарыспыт киһини Валь тоҕо эрэ тутан, куоракка киллэрэн хаайбатах.

Кыра уҥуохтаах буолан баран суон, кылгас лыхайбыт моонньулаах, убаҕас кэтит хаастаах, таныылаах муруннаах, бырдьайбыт бытыктаах, эттээх сирэйдээх, даадаҥнаабыт киһи киирэн таҥараҕа кириэстэннэ, тоҥхоҥноон бүгүллэҥнээтэ.

— Тойонуом, мин Манчаарыны кытта биирдэ даҕаны сылдьыспатаҕым. Ону ити курдук суруйан кэбис, — Бэбэһэ сэтээтэл ыйыта да илигинэ этэн баран, кылгас суон сөмүйэтинэн ыйар.

— Бэйи эрэ, тохтоо. Маҥнай сымыйанан этиэм суоҕа диэн таҥара иннигэр андаҕар биэриэхтээххин. Ити олоппоско олор. Билигин суруксут ааҕан иһитиннэриэ. Ону үчүгэйдик болҕойон иһит, — сэтээтэл паапкалаах кумааҕы лиистэрин арыйталыыр.

— Ээ, сөп, — Бэбэһэ олоппоско олорон, истээри, кулгааҕа чөрбөйөргө дылы.

Суруксут ааҕан бүппүтүн, Бэбэһэ кириэһи уураабытын кэннэ, сэтээтэл Бэбэһэ аатын эҥин ыйытан боротокуолга суруйар.

— Чэ, аны Манчаарыны ханна, хаста көрсүбүккүн барытын кырдьыгынан кэпсээ.

— Мин эйиэхэ бэйэҕэр эрэ кэпсиэм этэ, — Бэбэһэ суруксуту көрөн ылар.

— Суруксут доппуруоска мэһэйдээбэт.

— Биир киһи иһиттэҕинэ биэс киһи истэр. Биэс киһи иһиттэҕинэ сүүс киһи истэр. Биһи оннук дьоммут.

— Чэ, эн бакаа, анараа дьиэҕэ таҕыс, — сэтээтэл суруксут диэки хайыһан этэр.

Суруксут тахсыбытын кэннэ, Бэбэһэ туран ааны чиҥэтэ сабар. Сэтээтэл быыбарынай кулубаҕа доппуруоһу истимэ диэн эрдэттэн эппитэ. Ол иһин кулуба быраабаҕа кэлбэккэ дьиэтигэр олорор.

— Мин Манчаарыны кытары сылдьыспатаҕым. Нөөрүктээйи киһитэ Тараҕай Мэхээлэ сылдьыспыта, — Бэбэһэ туох эрэ кистэлэҥи этэр курдук аргыый саҥарар.

— Ону хантан билэҕин? — сэтээтэл Бэбэһэ тылын суруйар.

— Бииргэ сылдьалларын көрбүтүм.

— Уонна ким сылдьыспытай?

— Тараҕай нэһилиэгин киһитэ Топпооску Ньукулай. Биһиги нэһилиэктэн Ходороттон Обун Арамаан. Кинилэр үһүөн куорат түрмэтигэр хаайыыга сыталлар.

— Уонна өссө ким сылдьыспытай?

— Уонна Сиэҥкэ Сэмэн.

— Ити дьон эн дьиэҕэр сылдьыбыттара дуо?

— Сылдьан. Дьиэм таһынан сылдьыбыттара. Ол иһин билэбин.

— Тугу кэпсэтэллэрэй? Ким эмэ аатын ааттаабыттара дуо?

— Суох. Мин истэрбэр кэпсэппэт этилэр. Арба, биирдэ Манчаары Чурку диэбитин истибитим.

— Ити ааттаммыт дьон Манчаарыны кытта ханна сылдьыспыттарын тугу билэргин кэпсээ.

— Тараҕай Мэхээлэ уонна Сиэҥкэ Сэмэн Эмис нэһилиэгин баайыгар Бакыыһа Байбалга сылдьыбыттара. Топпооску Ньукулай уонна Обун Арамаан Тыыллымаҕа барсан Манчаары Даркы Дьаакыбы халыырыгар сылдьыспыттара…

— Ону эн хантан билэҕин?

— Манчаары маҥнай Тыыллымаҕа миигин барыс, сирдээ диэбитэ. Ону мин онно барар суолу билбэппин диэн буолумматаҕым. Манчаары итэҕэйбэккэ миигин күүһүнэн илдьээри гыммыта. Ону мин сирдиир киһини булан биэрэбин диэбитим. Обун Арамаан диэн миэхэ дьиэ маһа кэрдэр уолу ыйан биэрбитим. Уол эмиэ куттанан барсымаары гыммыта. Манчаары кинини куттаан туран, күүһүнэн, илдьэ барбыта.

— Манчаары эйиэхэ хонор этэ дуо?

— Суох.

Сэтээтэл кумааҕыны бэрийэн ааҕа түһэр. Онтон төбөтүн өндөтөн, киһитин супту көрөн олорон ыйытар:

— Манна Тараҕай Мэхээлэ көрдөрүүтэ баар. Кини этэринэн, Манчаары эн дьиэҕэр олорбут. Ону тоҕо кистээтиҥ?

— Адьас сымыйа! — Бэбэһэ хараҕа чыпчылыйбахтыыр.

— Манчаары миэхэ хоммотоҕо. Ити Тараҕай Мэхээлэ бэйэтэ сылдьыспыта. Хоннорбута да буолуо. Ааттаах сымыйаччы. Үс солкуобайбын иэс ылан баран билиҥҥэ диэри биэрэ илик.

— Оттон Манчаары доппуруоска эйигин батыйа биэрбитэ диэн эппит. Ол эмиэ сымыйа дуо?

Бэбэһэ тохтуу түһэр. Эмиэ хараҕын чыпчылыҥнатар.

— Дьиэҕэ хаалаах батыйа ыйанан турарын көрөн баран көрдөөн ылбыта. Онно, кырдьык, үс бүүчээн ыытын уонна икки киис тириитин ылбытым. Ону мэлдьэспэппин. Биэрбэтэҕим да эбитэ буоллар, син биир күүһүнэн ылыах этэ.

— Биһиэхэ эн Манчаарыны кытта сылдьыспытыҥ туһунан көрдөрүү баар, — сэтээтэл кумааҕы лиистэрин арыйбахтыыр. — Бу баар. Афанасий Сыллыка хотунун кэпсээнэ баар. Кини Куртах Мэхээлэ дьиэтигэр сылдьан Манчаарыны уонна эйигин көрбүт. Валь протоколга оннук суруйбут.

— Сымыйа. Адьас сымыйа. Мин Манчаарыны кытта ханна да сылдьыбатаҕым. Ити Сыллыка ойоҕо — Үрүмэччи Үстүүнньүйэ — ааттаах этиһиик, тыллаах дьахтар. Уоһа чорбоҕор. Эн кинини олох итэҕэйимэ, — Бэбэһэ туран кэлэр. Сирэйин сурата тардыалаан, таныыта хамныыр.

— Манчаары бэйэтин көрдөрүүтэ эмиэ баар. Эйигин кытта Афанасий Сыллыкаҕа сылдыбытым диэбит. Ити икки ыалга иккиэннэригэр сылдьыспытыҥ дуо? Олор.

Бэбэһэ эмиэ саҥата суох тура түһэр. Кэннин хайыһан көрөн баран олоппоско олорор. Өрө тыынар.

— Кырдьык, биирдэ Сыллыкаҕа сылдьыбытым. Манчаары күүһүнэн илдьэ барбыта. Оттон Куртахха сылдьыспатаҕым.

— Куртахха сылдьыспытыҥ туһунан икки туоһу көрдөрүүтэ баар ээ.

— Таҥара баарына онно сылдьыбатаҕым, — Бэбэһэ кириэстэнэр.

— Сүрдээх таҥараһыт киһи быһыылааххын. Уонна маҥнай тоҕо мэлдьэстиҥ?

— Буруйданыам диэн куттаммытым.

— Оттон атын дьон сылдьыспыттарын кэпсээтиҥ дии. Буруйданыахтара диэн аһыммаккын дуо?

Бэбэһэ саҥарбат. Сэтээтэл кэтэһэн көрөн баран салгыы саҥарар:

— Эн Сыллыкаҕа сылдьыспыккын билинниҥ. Уонна түөкүнү билэ-билэҕин кинээскэ тыллаабатаххын. Онон суут иннигэр син биир буруйдааххын.

Эмискэ Бэбэһэ тобуктуу түһэр. Сиргэ тиийэ бокулуоннуур. Куолаһа уларыйбыт:

— Тойонуом, аһын. Буруйга-сэмэҕэ тиэрдимэ. Кыра оҕолордоохпун. Дьахтарым ыарыһах. Кырдьаҕас ийэлээхпин.

— Тур. Уоскуй. Мин соҕотоҕун сууттаабаппын. Сокуон тугу этэринэн дьүүллүөхтэрэ.

Бэбэһэ туран олоппоһугар олорор. Сиэбин хастан баран сэтээтэлгэ чугаһаан бүк тутуллубут харчыны уунар. Онтуката үс эрэ солкуобай быһыылаах. Атласов остуолу охсон баран «киэр буол» диэн бардьыгыныан баҕарда. Ол оннугар суруйа олорон «бүттүбүт, таҕыс» диэн эттэ. Бэбэһэ туран, бокулуоннуу-бокулуоннуу, ааны кэннинэн аһан тахсар.

Бэбэһэ тахсыбытын кэннэ Афанасий Дмитриев — Сыллыка диэн киһи хотун ойоҕо Устинья киирэн андаҕар ааҕылларын иһиттэ.

— Чэ, Манчаары туһунан тугу билэргин кэпсээ, — диэн сэтээтэл маҥнайгы боппуруоһун биэрэр.

— Манчаары түөкүн урут өрдөөҕүтэ биһигини халаабыта. Ол иһин сууттаммыта. Сүгүн сылдьыбат абааһы киһи этэ.

— Эн бу кэнники икки сылга кинини ханна көрбүккүн, тугу оҥорбутун кэпсээ, — сэтээтэл дьахтар кэпсээн эрдэҕинэ быһа түһэр.

— Ааспыт сайын дуо? Биирдэ Куртах Мэхээлэлээххэ суорат бүрүөһүнэ ыла барбытым. Дьиэлэригэр киирбитим ким да суох эбит. Кэтэһэн олоро түстүм. Онтон хаһан кэлэр дьону күүтэбин диэн, үгэххэ киирбитим, сыарҕа үрдүгэр оҥоһуллубут ороҥҥо Манчаары сытар эбит. Миигин көрөөт да ойон туран, тутан ылан күүһүлээтэ ээ, баҕайы.

Атласов дьахтар кыбыстыбакка кэпсиирин иһигэр бэркиһии санаата. Саха дьахталлара сүрдээх килбик, кыбыстыгас буолан, итинник быһыыны кэпсээччилэрэ суох.

— Кинилэргэ сылдьан Манчаарыны кытта кими эмэ көрбүтүҥ дуо?

— Биирдэ Манчаары уонна Бэбэһэ Ыстапаан бааллара.

— Онно тугу кэпсэтэллэрэй?

— Бэбэһэ миигин үчүгэйдик ыллыыр диэн Манчаарыга кэпсээбитэ. Онтон миигин ыллаппыттара.

— Манчаары бэйэтэ Куртах Мэхээлэҕэ сылдьыбатаҕым, Сыллыкаҕа сылдьыбытым диэн суруйтарбыта. Бэбэһэ Ыстапаан эмиэ оннук этэр. Эн буоллаҕына Манчаарыны Куртахтаахха көрбүтүм диигин. Тоҕо сымыйалыыгын?

— Чахчы Куртахтаахха көрбүтүм.

— Оттон Бэбэһэ Манчаарыны кытта эһиэхэ сылдьыбыта дуо?

— Сылдьыбыта. Манчаарыны кытта кэлбитэ. Сүөгэй көрдөөн испиттэрэ. Кинилэри Куртахтаахха эмиэ көрбүтүм. Ырыа ыллаппыттара.

— Оттон эриҥ Манчаарыны кытта сылдьыбыта дуо?

— Суох сылдьыбатаҕа.

— Оттон Манчаары Сыллыка Охонооһой миигин кытта сылдьыспыта, кураахтаах ох саалаах этэ диир.

— Сымыйата. Мин эрим ханна эрэ илдьээри гыммытын барбатаҕа. Ол иһин кыыһыран тиэрэ анньан кэбиспитэ. Оттон ох саа, кырдьык, баара. Манчаары ылан тардыалаан көрөн баран «мөлтөх эбит» диэн ылбатаҕа.

— Өссө маннык боппуруос баар. Эн эттиҥ ээ, Манчаары өрдөөҕүтэ биһигини халаабыта диэн. Оннук киһини кытта тоҕо куомуннастыгыт?

— Биһи куомуннаспатахпыт.

— Сүөгэй иһэппиккин. Көрөн баран кинээскэ тыллаабатаххын. Ол куомуннаһыы буолбакка тугуй?

— Куттанан. Манчаары кимиэхэ эмэ кэпсиэххит да ситиһиэм, сэрэниҥ диэн куттаабыта. Абааһы киһи.

Дьахтар тахсыбытын кэннэ Егор Слободчиков киирэн тоҥхоҥнуур.

— Туохха кэллиҥ? — сэтээтэл суруйа олорон төбөтүн өндөтөн киирбит киһини көрөр.

— Тойонуом, эйигин аҕам ыҥыртарар. Кэлэн ыалдьыттаатын, хоннун диир.

— Чэ, сөп. Сарсын кэлээриҥ. Киэһэлик. Уонна ким кэллэ? Ыҥырыҥ.

* * *

Сарсыҥҥы күнүгэр дьахтар ыйытыллан баран тахсыбытын кэннэ, биир киһи сэрэммит курдук туттан, чөм-чөм үктэммэхтээн киирдэ. Атласов урут ханна эрэ көрбүт, чоҕулуйбут харахтаах, томтойбут сирэйдээх, тугунан эрэ күтэргэ маарынныыр киһи тоҥхоҥноото.

— Ким кэллиҥ? — диэн сэтээтэл ыйытар.

— Мин. Көнчөх диэммин, — киирбит киһи эмиэ тоҥхоҥнуур.

— Сүрэхтэммит ааккын эт.

— Уйбаан Сыыкап диэн.

— Мин эйигин ыҥырбатаҕым ээ, — сэтээтэл кумааҕыны ылан көрбөхтүүр.

— Мин бэйэм кэллим. Миигин билбэтиҥ дуо? Манчаары тутуллубутун кэннэ атын сиэппитим дии.

— Ээ, биллим. Туохха кэллиҥ?

— Көрө, атын сиэтэн истэхпинэ Манчаары тыаҕа таҥаһы кистээбитин туһунан эппитэ. Ону этэ кэллим.

— Ханна кистээбитий?

— Мөҥүрүөн сиригэр. Төгүрүйбүт диэн алаас илин тыатыгар, улахан кураанах тиит таһыгар, көҥдөй маска кистээбит.

— Туох таҥаһы кистээбитий?

— Кыһыл сукуна тастаах, буобура истээх дьахтар соно уонна икки таарбаҕан саҕынньах. Олору ылаҥҥын уур диэтэ.

— Ону эн ылаҥҥын уурдуҥ дуу?

— Суох.

— Баран көрбүтүҥ дуо?

— Суох. Баҕар, сымыйанан эппитэ буолуо. Кырдьык да буоллаҕына, тоҕо ылан ууруохпунуй? Түбэстэхпинэ, аны миигин уорбалыахтара.

— Ону биһиэхэ тоҕо эрдэ эппэтэххиний?

— Кураанах буоллаҕына дьону таах эрэйдиэм дуо диэммин. Кырдьык буоллаҕына, аны миигин кыттыспыта буолуо диэн уорбалыахтара дии санаабытым. Ол иһин этэрим дуу, суоҕа дуу диэн, санаа бөҕөҕө түһэн бараммын, бу кэлэн эттим. Сахалыы билэр сэтээтэл тахсыбыт үһү диэн сураҕы истэммин.

— Мин эбитим буоллар маҥнай бэйэм баран көрүөх этим.

— Ону баран көрүөхпүн да айыыргыыбын. Ол кэриэтин үрдүк суукка тыллаабытым ордук.

— Мин эйиэхэ сорудах биэрэбин. Ол эппит сири кинээскэр эт. Баран көрүҥ. Өскөтүн таҥас баар буоллаҕына манна аҕалаар. Сүтүктээх дьон булан ылыахтара. Бакаа бүттүбүт. Тахсан эт, ким кэлбит киирдин.

Таһыттан эмиэ ыҥырыллыбатах дьахтар киирэн кириэстэнэр, тоҥхоҥнуур. Сэтээтэл ыйыта да илигинэ саҥарбытынан барда:

— Саас киэһэ дьиэбитигэр олордохпутуна, суккун сонноох киһи киирэн, хаамаайы киһибин, дьиэҕитигэр хонноруҥ диэн эттэ. Ону…

— Маҥнай ааккын эт. Ким диэҥҥиний? — сэтээтэл дьахтары ситэ этиппэккэ быһа түһэр.

— Хотууһа ойоҕо Балааҕыйа диэммин, — дьахтар килэрийбит торбос сонноох, сутуруолаах, дьадаҥы дьүдьэх көрүҥнээх.

— Эриҥ сүрэхтээх аатын эт.

— Эрим сүрэхтэммит аата Киргиэлэй. Киргиэлэй Былатыанап диэн.

— Ону?

— Ону оттон хоннордубут. Сарсыарда туран «мин Манчаарыбын, кимиэхэ да этимэҥ» диэн баран барбыта.

— Биирдэ эрэ сылдыбыта дуо?

— Үс хонон баран эмиэ кэлбитэ уонна биэс-алта хоммута.

— Онно тугу кэпсиирэй?

— Ханна баай дьон баалларын ыйыталаспыта уонна суол ыйдарбыта.

— Эһиэхэ тугу эмэ аҕалара дуо?

— Эт аҕалбыта.

— Ол биэс-алта хоноругар наар эһиэхэ олорбута дуо?

— Ханна эрэ баран кэлэрэ.

— Эриҥ кинини кытары сылдьыспыта дуо?

— Суох. Сылдьыспатаҕа.

— Уонна хайа ыалга хонорун туһунан кэпсиирэ дуо?

— Суох. Кэпсээбэт этэ.

— Эти эрэ аҕалбыта дуо?

— Үс солкуобайы биэрбитэ. Тойонуом, биһиги буруйбут суох. Ылымаары гыммыппытын күүһүнэн биэрбитэ, — дьахтар ытыһын түгэҕэр суулуу туппут харчытын сэтээтэлгэ биэрээри уунар.

— Суох ылбаппын. Бэйэҕит туһаныҥ. Ыраахтааҕы суолун төлөөҥ. Ол ордук буолуо, — сэтээтэл хараҕынан имнэнэн баран ымайар.

Дьахтар ону көрөн ымах гынна. Бокулуоннаата.

Догдоҥо чаччыыната Ларион Захаров диэн киһи киирэн, ыйытыллан бүтүүтүн саҕана, Чоочо уола Чүүнү Дьөгүөр кэллэ. Сэтээтэл, кини атын сыарҕатыгар олорсон, Чоочоҕо хоно барда.

* * *

Аллаах ат атара сэлиинэн айаннаан дьигиһитэн, Чоочо баай тэлгэһэтигэр тиийэн хорус гына тохтоото. Атласов дьиэҕэ киирбитигэр, Чоочо ытыктабыллаах ыалдьыты үрүҥ эһэ тириитэ сабыылаах бастыҥ олбоххо олордор. Үөрэ-көтө кэпсэтэр. Кэргэн дьахтар улахан остуолга ас тардар.

— Дьэ, дьыала-куолу хайдаҕый? Хас киһини ыйыттыҥ? — Чоочо маҥнайгы үрүүмпэни испиттэрин кэннэ ыйытар.

— Уонча киһини ыйыттым, — сэтээтэл курупчаакы алаадьытын биилкэнэн анньан ылар.

— Мин оҕолорбуттан саҕалаан ыйыппыккын дьиибэргии санаатым.

— Дьыалаҕа Манчаары көрдөрүүтэ баар. Лаамыттан күрээн кэлэн баран эн уолгар, Егор Слободчиковка, кыстаабытым диэн эппит.

— Адьас ууну таһытар. Миэхэ, уолбар өстөнөн кэпсээтэҕэ. Ама, ону итэҕэйбит үһүгүөт.

— Мин итэҕэйбэппин. Только буруйдаах киһи көрдөрүүтэ хайаан да бэрэбиэркэлэниэхтээх. Ол аата кырдьыгы этэр дуу, сымыйаны дуу диэн быһаарыллыахтаах.

— Өстөнөн сорбун сордоото. Кур от бөҕөбүн уоттаата. Сүөһү бөҕөбүн өлөрдө. Бэйэм утуйар уум уйманыйда. Күнүстэри-түүннэри харабыллаах олордум.

— Эйигин аймаҕа дииллэр ээ.

— Ээ, ырааҕынан, үйэ-хайа аймахтыыбыт. Ити кими батан харса хадаар киһи үөскээбитэ эбитэ буолла? Аҕата Быттааны Сүөдэр сытыары сымнаҕас майгылаах киһи этэ. Эбэтэ Дыраах эмээхсин көннөрү тыллаах эрэ этэ. Ол дьонтон туохха да баппатах абааһы киһи үөскээтэ. Оҕо эрдэҕиттэн миэхэ өстүйбүтэ.

— Туохтан сылтаан эйиэхэ өстүйбүтэй?

— Аҕата уол кыратыгар өлбүтэ. Ийэтэ аҥардас хаалбытын кэннэ аһынаммын, ырааҕынан да буоллар аймаҕым диэн, сыл аайы саас отунан көмөлөһөрүм. Уол уон түөртээҕэр эбитэ буолуо, өҥ сайын ийэтин көрсөммүн, уолуҥ улаатта, оту элбэҕи оттооҥ диэбитим. Ону сүрэҕэлдьээн оттообокко гынан баран, нөҥүө саас, эмиэ кэлэн от умналаабыттарыгар үүрэн ыыппытым. Уол онтон өстүйэн, уулаах биэлэри айа ырбатын чаачар саатыгар уган баран, искэ ытыалаабыта. Оннук баламат киһи этэ, оҕо эрдэҕиттэн. Туттаран ылан таһыйтарбытым.

— Баҕар бэйэҥ кыыллаабытыҥ буолаарай?

— Кыыллаан диэн… Кинээс буолан олордохпуна, сылгыны уоран баран этин оттуур сирин таһыгар баар өтөх умуһаҕар кистээбитин булан тыллаабыттара. Онно таһыйтарбытым. Сибииккэҕэ хаайбытым. Ол былыр-былыргыттан биһиэхэ олохсуйбут үгэс. Урут буруйу оҥорбут уолаттары таһыйаллара да, ким да кини курдук түөкүн буолан барбатаҕа. Хата кимнээҕэр сыһыйаллара, көрсүөрэллэрэ.

— Эн санааҕар Лаамыттан күрээн кэлэн баран кыһын ханна кыстаабыта буолуой?

— Ким билэр доҕоор. Бука ханна эмэ кытыы сиргэ, баҕар атын улууска кыстаабыта буолуо. Үчүгэй аҕайдык сууттаан, аны эргиллибэт сиригэр утаараргыт буоллар, абырыа этигит. Аны көммөт киһи.

— Ону суут быһаарыа.

— Оттон эн дьыаланы суут кытаанахтык дьүүллүүр гына оҥор ээ. Буруйа элбэх буоллаҕа дии.

— Буруйа, кырдьык, элбэх. Мин ону суут иннигэр ыраас мууска ууран биэриэхтээхпин.

— Кытаат. Түөкүнү уодьуганнаатаргын биһиги өттүбүтүттэн махталбыт улахан буолуо этэ. Куорат түрмэтигэр тутар гына тылгын тиэрдээр. Ханна эмэ көскө ыыттаххытына эмиэ күрээн кэлиэ. Кэлиэ да дьону халаабытынан барыа. Тугу да оҥорорун кэрэйбэт буолбут киһи.

— Соҕотох киһи диэтэххэ сүөһүнү уоран сиэбитэ элбэҕэ бэт ээ. Киниэхэ балыйтараары атыттар сииллэрэ буолаарай?

— Оннук да баар буолуо. Урут сахаҕа нэһилиэккэ сүөһүнү уоруу диэн биирдэ эмэтэ буолара. Биир эмэ уоруйах киһи баар буолара. Аны дьон кинини үтүктэн уораллар. Барыта кини сабыдыала. Киниэхэ көмөлөспүт, сылдьыспыт дьону эмиэ кытаанах дьүүлгэ туруоруҥ. Кэһэлтэ буолар гына. Дьон саһыарбата, кыттыспата эбитэ буоллар, кини да итинник кыайан сылдьыа суох этэ.

— Оннук. Эт эрэ, эһиги сахалар христианствоны, ол эбэтэр нуучча таҥаратын үөрэҕин ылыммыккыт сүүрбэччэ-отучча сыл буолбут буолуохтаах. Ол кэнниттэн туох эмэ уларыйыы буолла дуо? Холобур майгы-сигили өттүнэн дьон көннүлэр дуо?

— Ааппыт, кырдьык, уларыйда. Оттон майгы-сигили өттүнэн эттэххэ, — диэн баран Чоочо тохтуу түһэр. — Ким билэр. Арыычча-арыычча эрэ көммүт курдукпут. Дьон үксэ ыраах баар таҥара дьиэтигэр сылдьыбаттар даҕаны.

— Мин санаабар, дьон таҥара накаастыа диэн куттамматтар. Чолобууда суут буруйдуо диэн куттаналлар.

— Аҕабыыттар бу эн курдук сахалыы билэллэрэ эбитэ буоллар, үчүгэй буолуо этэ. Нуучча тылын ким да өйдөөбөт.

— Ити Манчаарыны куорат түрмэтигэр киллэрэн буорту гыннылар. Онно араас куһаҕан дьон бааллар. Түрмэ үөрэҕэ эдэр киһиэхэ наһаа буортулаах.

— Куоракка киирэ сылдьан буруйу оҥорон түбэспит этэ. Ити киһи аны көммөтө буолуо.

— Көнүөн да сөп.

— Ким билэр. Арай сааһырдаҕына хайыыр.

Сарсыарда Чоочо хоноһотугар биир мөһөөк солкуобайы биэрдэ. Таҥнан тахсыбытыгар, атаараары, батыһан таҕыста.

— Бараргар кэлэн хоноор. Хотуҥҥар кэһиибин ыытыам, — Чоочо сыарҕаҕа олорбут киһини кытта быраһаайдаһан илиитин биэрэр.

* * *

Сэтээтэл бырааба дьиэҕэ олорон биэс-алта хонук устатыгар өссө сүүрбэччэ киһини ыйытта. Сорохтор «билбэппит, көрбөтөхпүт» дииллэр. Оттон сорохтор Манчаарыны ханна көрбүттэрин кэпсииллэр буолан баран, бары «киниттэн куттанан тыллаабатахпыт» дииллэр. Сылдьыспыт да дьон Манчаары күүһүнэн күһэйэн илдьибитэ дэһэллэр. Ситэ кэпсээбэттэр.

Дьон ыйытыллан бүппүттэрин кэннэ сэтээтэл хас да хонукка анаан-минээн дьыаланы үөрэттэ. Түрмэҕэ хаайылла сытар дьон эппиэттэрин сирийэн аахта. Олору кытта атын дьон эппиэттэрин тэҥнээн көрдө.

Онно көрдөххө, Манчаары кинилиин сылдьыспыт дьон аатын кырдьыгынан кэпсээбэт эбит. Аны ыйытыллыбыт дьон көрдөрүүлэрэ эмиэ атын-атын. Сорохтор буолбут түбэлтэни ханарытан кэпсииллэр. Саамай кырдьыгынан Филиппов Роман — Обун көрдөрбүт. Онтон үгүстэрин кэпсээннэрэ халбархай.

Манчаары бэйэтэ үчүгэйдик саныыр дьонун аатын эппэт, кистиир буолан дьыала бутуурдаах. Холобур, Куртах Мэхээлэни олох билбэт киһим диэбитэ. Эмис нэһилиэгэр олорор Павел Новиков — Бакыыһа баайга уонна Дүпсүҥҥэ сылдьыспыт дьонун аатын эмиэ кистээбит. Атын, олох суох дьон аатын ааттаабыт. Уопсайынан, сорох сырыылара кыайан чуолкайдамматылар. Бары буруйдарын чэпчэтэ сатыыр, мэлдьэһэр буоланнар дьыаланы бутуйаллар. Ол эрээри, туоһулар көрдөрүүлэрин тэҥнээн көрөн, ырытан, силиэстийэни түмүктүүргэ сөп буолла.

Дьыала түмүгүн үрүҥэр таһааран, көннөрөн суруйан, дьэ бүтэрдэ. Ону сүрүн өттүн сахалыы тылбаастаатахха маннык буолла:

1. Василий Федоров — Манчаарыны сыылкаттан күрээн кэлбитин, хас да төгүллээн дьону халаабытын, таһыйбытын, сүөһүнү уоран өлөрбүтүн, оту уоттаабытын, дьахтары күрэппитин, күүһүлээбитин иһин сокуон хомуурун 15-с томун 124, 675, 680, 681 ыстатыйаларын пууннарыгар сөп түбэһиннэрэн, Дьокуускай куоракка публичнай миэстэҕэ оруосканан таһыйарга, сүүһүгэр уонна иэдэһигэр штемпель бэлиэтин түһэрэн баран сыылкаҕа ыытарга.

2. Василий Федоров — Манчаарыга кыттыспыт дьону Сибирь инородецтарыгар сыһыаннаах хомуур сокуонун 2-с томун 3048 ыстатыйатын пууннарыгар олоҕуран уурарга:

Устин Стрекаловскайы уонна Иван Степановы — Ньылыгы Баатаҕай сахаларын халааһыҥҥа кыттыспыттарын иһин — Стрекаловскайы, буруйа улаханынан, публичнай миэстэҕэ таһыйыы кэнниттэн хаатырҕа үлэтигэр ыытарга. Иван Степановы, күһэйии күүһүнэн сылдьыспытынан уонна биллэрбэтэҕин иһин, публичнай миэстэҕэ таһыйыы кэнниттэн нэһилиэгэр хаалларарга.

3. Михаил Ильин — Тараҕай — Манчаары дьону халааһыныгар хаста да сылдьыспыт актыыбынай көмөлөһөөччү буолбутунан буруйа улахан. Ол эрээри Манчаарыны кытта сылдьыспыт уонна сибээстэспит дьону силиэстийэҕэ этэн биэрбитинэн уонна ол этиитэ кырдьыга дакаастаммытынан буруйун чэпчэтэргэ. Сокуон хомуурун 2-с томун 683-с ыстатыйатынан публичнай миэстэҕэ таһыйарга. Ол кэнниттэн нэһилиэгэр хаалларан туран, кинээс көрүүтүгэр, кэтэбилгэ сырытыннарарга.

4. Архип уонна Федор Яковлевтар, Сенька — Семен Антонов, Степан Стручков — Бэбэһэ, Михаил Титов — Куртах, Михаил Дулов — Чурку, Дмитрий Старостин — Топпооску Манчаарыны кытта күһэллэн сылдьыспыттар, биллэрбэтэхтэр. Барыларын публичнай миэстэҕэ таһыйарга. Ол кэнниттэн нэһилиэктэригэр хаалларан кэтэбилгэ сырытыннарарга.

5. Роман Филиппов — Обун Стручков Семен — Бэбэһэ албыныгар түбэһэн, Манчаарыны кытта күһэллэн сылдьыспытынан, түрмэ хаайыытыгар олордорго.

6. Григорий Платонов уонна Семен Никифоров диэн дьон Манчаарыны дьиэлэригэр хоннорбуттар. Кэлин кимин билэн баран кинээстэригэр тыллаабатахтар. Ол буруйдарыгар иккиэннэрин түрмэ хаайыытыгар олордорго.

7. Иван Зыков — Көнчөх, Манчаарыны кытта сылдьыспыта чопчу дакаастамматар даҕаны, Егор Охлопков диэн киһиттэн уоруллубут сиэр аты миинэ сылдьан түбэспит. Дьиэтигэр дьэҥдьиир оҥорбут дьоҥҥо утарыласпыт. Федор Петров диэн урут өлүгэ тыаҕа көстүбүт киһи таҥаһын куоракка киллэрэн атыылаабыт. Нэһилиэк уопсастыбатыгар кутталлаах киһи диэн урут Земскэй суукка үҥсүү киирэн турар. Онон сокуон хомуурун 2-с томун 1057 ыстатыйатын 5-с пуунугар олоҕуран Камчаткаҕа сыылкаҕа ыытарга.

8. Григорий Сивцев, Гермоген Васильев, кини ойоҕо Мария, Михаил Кривогорницын Манчаарыга кымыс, арыы, сүөгэй биэрбиттэрэ дакаастанна. Эмиэ кимиэхэ да тыллаабатахтар. Ол буруйдарыгар кытаанах быыгабар биэрэргэ.

9. Михаил Титов — Куртах ойоҕо Пелагея Егорова, Степан Стручков ойоҕо Варвара Яковлева эрдэрэ Манчаарыны кытта сибээстээхтэрин билэ-билэ тыллаабатахтар. Ол иһин иккиэннэрин родовой общиналарыгар таһыйарга.

10. Манчаары халааһыныгар түбэспит дьон: Капитон Слепцов — Кусах, Александр Колесов, Михаил Бурнашев — Тутука, Ларион Захаров, Павел Новиков — Бакыса, Яков Павлов — Даркы, Иван Сивцев, Федор Сивцев, Николай Хазаров, Архип Федоров туһаларыгар сокуон хомуурун 684-с ыстатыйатынан уурарга:

— Халанан баран көстүбүт малларын төннөрөргө.

— Сүппүт малларын харчытыгар таһааран баран, Манчаарыны кытта сылдьыспыт дьонтон төлөтөргө…

Сэтээтэл силиэстийэ түмүгүн суруйан бүтэрэн, тиһэх туочуканы туруоран, дьыала паапкатын сабан баран, саҥата суох сыҥаах баттанан олордо. Сокуон саамай сымнаҕас пууннарынан туһаммытын, бука, үрдүкү тойоттор сөбүлээбэттэрэ буолуо. Атласов эмиэ сахаларга сымнаабыт диэхтэрэ. Окружной суут дьүүлэ кытаанах. Манчаарыны кытары сылдьыспыт дьону барыларын ыраах көскө ыыталыыра буолуо.

Сэтээтэл, үгүс киһи хабыллыбыт иирбэ-таарба дьыаланы силиэстийэлээн дьэ бүтэрбит киһи быһыытынан, туран тыыллаҥнаата уонна чэй иһэ таһаараа дьиэҕэ таҕыста.

Дьыаланы силиэстийэлээн бүтэрдэ буолан баран, үлэтин түмүгүттэн оччо астыммат. Туох буолбутун үчүгэйдик иҥэн-тоҥон үөрэппэтэ. Бэл Манчаары кыһын ханна кыстаабыта чуолкайдаммата. Сайыҥҥы сырыыларыгар даҕаны, ыпсыыта кыаллыбатах түгэннэрэ бааллар.

Окружной суут ыйытыллыбыт туоһулар эппиэттэринэн муҥурданыа. Бириигэбэр ааҕыллан дьыала сабыллыа. Бириэмэ ыгым, бииргэм тиэтэл буолан иһэр.

Ол эрээри Манчаары дьыалата олус улахан. Сокуону тутуһар, айыыны-буруйу оҥорбот, кэнэн, килбик сахаларга хаһан да буолбатах түбэлтэ. Онон, бука, дьыала тардыллара, Иркутскайынан эргийэрэ буолуо. Үсүһүн силиэстийэ ыыттараллар дуу, хайыыллар дуу?

## Айымньы тылыгар хос быһаарыы

1 Сыма — сайын хатырык эркиннээх кыракый оҥкучахха хаһааныллыбыт балык.

2 Лаамы — Охотскай муора.

3 Сибиэ — үрдүк атахтаах балык хатарар остуол.

4 Сэрии — арыттаах адарай мас.

5 Симиир — убаҕас аһы кутарга аналлаах хаппахтаах суптугур иһит, тириинэн, туоһунан эбэтэр маһынан оҥоһуллар.

6 Хончоҕор — ыстакаан.

7 Сибииккэ — нэһилиэк ородобуойугар тутуллубут кыараҕас хаайыы.

8 Көбүөр — сири тириинэн оҥоһуллубут синньигэс моойдоох култаҕар кымыс иһитэ. Акка ыҥырдан илдьэ сылдьарга аналлаах.

9 Тоҥ күөс быстыҥа — биир чаас.

10 Хандаа — куобах туһаҕын тэптиргэтэ.

11 Солох — саха мыылата. Талах эбэтэр мас күлүн оргутан оҥоһуллар.